Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতোঽষ্টৌনিন্দিতীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
21. aṣṭauninditīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ইহ খলু শরীরমধিকৃত্যাষ্টৌ পুরুষা নিন্দিতা ভবন্তি; তদ্যথা- অতিদীর্ঘশ্চ, অতিহ্রস্বশ্চ, অতিলোমা চ, অলোমা চ , অতিকৃষ্ণশ্চ, অতিগৌরশ্চ, অতিস্থূলশ্চ, অতিকৃশশ্চেতি||৩||
View original
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
তত্রাতিস্থূলকৃশযোর্ভূয এবাপরে নিন্দিতবিশেষা ভবন্তি| অতিস্থূলস্য তাবদাযুষো হ্রাসো জবোপরোধঃ কৃচ্ছ্রব্যবাযতা দৌর্বল্যং দৌর্গন্ধ্যং স্বেদাবাধঃ ক্ষুদতিমাত্রং পিপাসাতিযোগশ্চেতি ভবন্ত্যষ্টৌ দোষাঃ| তদতিস্থৌল্যমতিসম্পূরণাদ্গুরুমধুরশীতস্নিগ্ধোপযোগাদব্যাযামাদব্যবাযাদ্দিবাস্বপ্নাদ্ধর্ষনিত্যত্বাদ- চিন্তনাদ্বীজস্বভাবাচ্চোপজাযতে| তস্য হ্যতিমাত্রমেদস্বিনো মেদ এবোপচীযতে ন তথেতরে ধাতবঃ, তস্মাদস্যাযুষো হ্রাসঃ; শৈথিল্যাত্ সৌকুমার্যাদ্গুরুত্বাচ্চ মেদসো জবোপরোধঃ , শুক্রাবহুত্বান্মেদসাঽঽবৃতমার্গত্বাচ্চ কৃচ্ছ্রব্যবাযতা, দৌর্বল্যমসমত্বাদ্ধাতূনাং, দৌর্গন্ধ্যং মেদোদোষান্মেদসঃ স্বভাবাত্ স্বেদনত্বাচ্চ, মেদসঃ শ্লেষ্মসংসর্গাদ্বিষ্যন্দিত্বাদ্বহুত্বাদ্গুরুত্বাদ্ব্যাযামাসহত্বাচ্চ স্বেদাবাধঃ, তীক্ষ্ণাগ্নিত্বাত্ প্রভূতকোষ্ঠবাযুত্বাচ্চ ক্ষুদতিমাত্রং পিপাসাতিযোগশ্চেতি||৪||
View original
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
ভবন্তি চাত্র- মেদসাঽঽবৃতমার্গত্বাদ্বাযুঃ কোষ্ঠে বিশেষতঃ| চরন্ সন্ধুক্ষযত্যগ্নিমাহারং শোষযত্যপি||৫|| তস্মাত্ স শীঘ্রং জরযত্যাহারং চাতিকাঙ্ক্ষতি| বিকারাংশ্চাশ্নুতে ঘোরান্ কাংশ্চিত্কালব্যতিক্রমাত্||৬|| এতাবুপদ্রবকরৌ বিশেষাদগ্নিমারুতৌ| এতৌ হি দহতঃ স্থূলং বনদাবো বনং যথা||৭|| মেদস্যতীব সংবৃদ্ধে সহসৈবানিলাদযঃ| বিকারান্ দারুণান্ কৃত্বা নাশযন্ত্যাশু জীবিতম্||৮|| মেদোমাংসাতিবৃদ্ধত্বাচ্চলস্ফিগুদরস্তনঃ| অযথোপচযোত্সাহো নরোঽতিস্থূল উচ্যতে||৯|| ইতি মেদস্বিনো দোষা হেতবো রূপমেব চ| নির্দিষ্টং, ....|১০|
View original
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... বক্ষ্যতে বাচ্যমতিকার্শ্যে ত্বতঃ পরম্||১০|| সেবা রূক্ষান্নপানানাং লঙ্ঘনং প্রমিতাশনম্| ক্রিযাতিযোগঃ শোকশ্চ বেগনিদ্রাবিনিগ্রহঃ||১১|| রূক্ষস্যোদ্বর্তনং স্নানস্যাভ্যাসঃ প্রকৃতির্জরা| বিকারানুশযঃ ক্রোধঃ কুর্বন্ত্যতিকৃশং নরম্||১২|| ব্যাযামমতিসৌহিত্যং ক্ষুত্পিপাসামযৌষধম্ | কৃশো ন সহতে তদ্বদতিশীতোষ্ণমৈথুনম্||১৩|| প্লীহা কাসঃ ক্ষযঃ শ্বাসো গুল্মোঽর্শাংস্যুদরাণি চ| কৃশং প্রাযোঽভিধাবন্তি রোগাশ্চ গ্রহণীগতাঃ||১৪|| শুষ্কস্ফিগুদরগ্রীবো ধমনীজালসন্ততঃ| ত্বগস্থিশেষোঽতিকৃশঃ স্থূলপর্বা নরো মতঃ||১৫||
View original
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
সততং ব্যাধিতাবেতাবতিস্থূলকৃশৌ নরৌ| সততং চোপচর্যৌ হি কর্শনৈর্বৃংহণৈরপি||১৬|| স্থৌল্যকার্শ্যে বরং কার্শ্যং সমোপকরণৌ হি তৌ| যদ্যুভৌ ব্যাধিরাগচ্ছেত্ স্থূলমেবাতিপীডযেত্||১৭||
View original
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
সমমাংসপ্রমাণস্তু সমসংহননো নরঃ| দৃঢেন্দ্রিযো বিকারাণাং ন বলেনাভিভূযতে||১৮|| ক্ষুত্পিপাসাতপসহঃ শীতব্যাযামসংসহঃ| সমপক্তা সমজরঃ সমমাংসচযো মতঃ||১৯||
View original
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
গুরু চাতর্পণং চেষ্টং স্থূলানাং কর্শনং প্রতি| কৃশানাং বৃংহণার্থং চ লঘু সন্তর্পণং চ যত্||২০||
View original
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
বাতঘ্নান্যন্নপানানি শ্লেষ্মমেদোহরাণি চ| রূক্ষোষ্ণা বস্তযস্তীক্ষ্ণা রূক্ষাণ্যুদ্বর্তনানি চ||২১|| গুডূচীভদ্রমুস্তানাং প্রযোগস্ত্রৈফলস্তথা| তক্রারিষ্টপ্রযোগশ্চ প্রযোগো মাক্ষিকস্য চ||২২|| বিডঙ্গং নাগরং ক্ষারঃ কাললোহরজো মধু| যবামলকচূর্ণং চ প্রযোগঃ শ্রেষ্ঠ উচ্যতে||২৩|| বিল্বাদিপঞ্চমূলস্য প্রযোগঃ ক্ষৌদ্রসংযুতঃ| শিলাজতুপ্রযোগশ্চ সাগ্নিমন্থরসঃ পরঃ||২৪|| প্রশাতিকা প্রিযঙ্গুশ্চ শ্যামাকা যবকা যবাঃ| জূর্ণাহ্বাঃ কোদ্রবা মুদ্গাঃ কুলত্থাশ্চক্রমুদ্গকাঃ ||২৫|| আঢকীনাং চ বীজানি পটোলামলকৈঃ সহ| ভোজনার্থং প্রযোজ্যানি পানং চানু মধূদকম্||২৬|| অরিষ্টাংশ্চানুপানার্থে মেদোমাংসকফাপহান্| অতিস্থৌল্যবিনাশায সংবিভজ্য প্রযোজযেত্||২৭|| প্রজাগরং ব্যবাযং চ ব্যাযামং চিন্তনানি চ| স্থৌল্যমিচ্ছন্ পরিত্যক্তুং ক্রমেণাভিপ্রবর্ধযেত্||২৮||
View original
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
স্বপ্নো হর্ষঃ সুখা শয্যা মনসো নির্বৃতিঃ শমঃ| চিন্তাব্যবাযব্যাযামবিরামঃ প্রিযদর্শনম্||২৯|| নবান্নানি নবং মদ্যং গ্রাম্যানূপৌদকা রসাঃ| সংস্কৃতানি চ মাংসানি দধি সর্পিঃ পযাংসি চ||৩০|| ইক্ষবঃ শালযো মাষা গোধূমা গুডবৈকৃতম্| বস্তযঃ স্নিগ্ধমধুরাস্তৈলাভ্যঙ্গশ্চ সর্বদা||৩১|| স্নিগ্ধমুদ্বর্তনং স্নানং গন্ধমাল্যনিষেবণম্| শুক্লং বাসো যথাকালং দোষাণামবসেচনম্||৩২|| রসাযনানাং বৃষ্যাণাং যোগানামুপসেবনম্| হত্বাঽতিকার্শ্যমাধত্তে নৃণামুপচযং পরম্||৩৩|| অচিন্তনাচ্চ কার্যাণাং ধ্রুবং সন্তর্পণেন চ| স্বপ্নপ্রসঙ্গাচ্চ নরো বরাহ ইব পুষ্যতি||৩৪||
View original
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
যদা তু মনসি ক্লান্তে কর্মাত্মানঃ ক্লমান্বিতাঃ | বিষযেভ্যো নিবর্তন্তে তদা স্বপিতি মানবঃ||৩৫||
View original
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
নিদ্রাযত্তং সুখং দুঃখং পুষ্টিঃ কার্শ্যং বলাবলম্| বৃষতা ক্লীবতা জ্ঞানমজ্ঞানং জীবিতং ন চ||৩৬|| অকালেঽতিপ্রসঙ্গাচ্চ ন চ নিদ্রা নিষেবিতা| সুখাযুষী পরাকুর্যাত্ কালরাত্রিরিবাপরা||৩৭|| সৈব যুক্তা পুনর্যুঙ্ক্তে নিদ্রা দেহং সুখাযুষা| পুরুষং যোগিনং সিদ্ধ্যা সত্যা বুদ্ধিরিবাগতা||৩৮||
View original
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
গীতাধ্যযনমদ্যস্ত্রীকর্মভারাধ্বকর্শিতাঃ| অজীর্ণিনঃ ক্ষতাঃ ক্ষীণা বৃদ্ধা বালাস্তথাঽবলাঃ||৩৯|| তৃষ্ণাতীসারশূলার্তাঃ শ্বাসিনো হিক্কিনঃ কৃশাঃ| পতিতাভিহতোন্মত্তাঃ ক্লান্তা যানপ্রজাগরৈঃ||৪০|| ক্রোধশোকভযক্লান্তা দিবাস্বপ্নোচিতাশ্চ যে| সর্ব এতে দিবাস্বপ্নং সেবেরন্ সার্বকালিকম্||৪১|| ধাতুসাম্যং তথা হ্যেষাং বলং চাপ্যুপজাযতে| শ্লেষ্মা পুষ্ণাতি চাঙ্গানি স্থৈর্যং ভবতি চাযুষঃ||৪২|| গ্রীষ্মে ত্বাদানরূক্ষাণাং বর্ধমানে চ মারুতে| রাত্রীণাং চাতিসঙ্ক্ষেপাদ্দিবাস্বপ্নঃ প্রশস্যতে||৪৩||
View original
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
গ্রীষ্মবর্জ্যেষু কালেষু দিবাস্বপ্নাত্ প্রকুপ্যতঃ| শ্লেষ্মপিত্তে দিবাস্বপ্নস্তস্মাত্তেষু ন শস্যতে||৪৪|| মেদস্বিনঃ স্নেহনিত্যাঃ শ্লেষ্মলাঃ শ্লেষ্মরোগিণঃ| দূষীবিষার্তাশ্চ দিবা ন শযীরন্ কদাচন||৪৫|| হলীমকঃ শিরঃশূলং স্তৈমিত্যং গুরুগাত্রতা| অঙ্গমর্দোঽগ্নিনাশশ্চ প্রলেপো হৃদযস্য চ||৪৬|| শোফারোচকহৃল্লাসপীনসার্ধাবভেদকাঃ| কোঠারুঃপিডকাঃ কণ্ডূস্তন্দ্রা কাসো গলামযাঃ||৪৭|| স্মৃতিবুদ্ধিপ্রমোহশ্চ সংরোধঃ স্রোতসাং জ্বরঃ| ইন্দ্রিযাণামসামর্থ্যং বিষবেগপ্রবর্ত(র্ধ)নম্||৪৮|| ভবেন্নৃণাং দিবাস্বপ্নস্যাহিতস্য নিষেবণাত্| তস্মাদ্ধিতাহিতং স্বপ্নং বুদ্ধ্বা স্বপ্যাত্ সুখং বুধঃ||৪৯||
View original
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
রাত্রৌ জাগরণং রূক্ষং স্নিগ্ধং প্রস্বপনং দিবা| অরূক্ষমনভিষ্যন্দি ত্বাসীনপ্রচলাযিতম্||৫০||
View original
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
দেহবৃত্তৌ যথাঽঽহারস্তথা স্বপ্নঃ সুখো মতঃ| স্বপ্নাহারসমুত্থে চ স্থৌল্যকার্শ্যে বিশেষতঃ||৫১||
View original
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
অভ্যঙ্গোত্সাদনং স্নানং গ্রাম্যানূপৌদকা রসাঃ| শাল্যন্নং সদধি ক্ষীরং স্নেহো মদ্যং মনঃসুখম্||৫২|| মনসোঽনুগুণা গন্ধাঃ শব্দাঃ সংবাহনানি চ| চক্ষুষোস্তর্পণং লেপঃ শিরসো বদনস্য চ||৫৩|| স্বাস্তীর্ণং শযনং বেশ্ম সুখং কালস্তথোচিতঃ| আনযন্ত্যচিরান্নিদ্রাং প্রনষ্টা যা নিমিত্ততঃ||৫৪||
View original
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
কাযস্য শিরসশ্চৈব বিরেকশ্ছর্দনং ভযম্| চিন্তা ক্রোধস্তথা ধূমো ব্যাযামো রক্তমোক্ষণম্||৫৫|| উপবাসোঽসুখা শয্যা সত্ত্বৌদার্যং তমোজযঃ| নিদ্রাপ্রসঙ্গমহিতং বারযন্তি সমুত্থিতম্||৫৬|| এত এব চ বিজ্ঞেযা নিদ্রানাশস্য হেতবঃ| কার্যং কালো বিকারশ্চ প্রকৃতির্বাযুরেব চ||৫৭||
View original
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
তমোভবা শ্লেষ্মসমুদ্ভবা চ মনঃশরীরশ্রমসম্ভবা চ| আগন্তুকী ব্যাধ্যনুবর্তিনী চ রাত্রিস্বভাবপ্রভবা চ নিদ্রা||৫৮||
View original
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
রাত্রিস্বভাবপ্রভবা মতা যা তাং ভূতধাত্রীং প্রবদন্তি তজ্জ্ঞাঃ| তমোভবামাহুরঘস্য মূলং শেষাঃ পুনর্ব্যাধিষু নির্দিশন্তি||৫৯||
View original
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
তত্র শ্লোকাঃ- নিন্দিতাঃ পুরুষাস্তেষাং যৌ বিশেষেণ নিন্দিতৌ| নিন্দিতে কারণং দোষাস্তযোর্নিন্দিতভেষজম্||৬০|| যেভ্যো যদা হিতা নিদ্রা যেভ্যশ্চাপ্যহিতা যদা| অতিনিদ্রাযানিদ্রায ভেষজং যদ্ভবা চ সা||৬১|| যা যা যথাপ্রভাবা চ নিদ্রা তত্ সর্বমত্রিজঃ| অষ্টৌনিন্দিতসঙ্খ্যাতে ব্যাজহার পুনর্বসুঃ||৬২||
View original
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে শ্লোকস্থানেঽষ্টৌনিন্দিতীযো নামৈকবিংশতিতমোঽধ্যাযঃ||২১||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon