Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতশ্চিকিত্সাপ্রাভৃতীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
16. cikitsāprābhr̥tīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
চিকিত্সাপ্রাভৃতো ধীমান্ শাস্ত্রবান্ কর্মতত্পরঃ| নরং বিরেচযতি যং স যোগাত্ সুখমশ্নুতে||৩|| যং বৈদ্যমানী ত্ববুধো বিরেচযতি মানবম্| সোঽতিযোগাদযোগাচ্চ মানবো দুঃখমশ্নুতে||৪||
View original
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
দৌর্বল্যং লাঘবং গ্লানির্ব্যাধীনামণুতা রুচিঃ| হৃদ্বর্ণশুদ্ধিঃ ক্ষুত্তৃষ্ণা কালে বেগপ্রবর্তনম্||৫|| বুদ্ধীন্দ্রিযমনঃশুদ্ধির্মারুতস্যানুলোমতা| সম্যগ্বিরিক্তলিঙ্গানি কাযাগ্নেশ্চানুবর্তনম্ ||৬|| ষ্ঠীবনং হৃদযাশুদ্ধিরুত্ক্লেশঃ শ্লেষ্মপিত্তযোঃ| আধ্মানমরুচিশ্ছর্দিরদৌর্বল্যমলাঘবম্||৭|| জঙ্ঘোরুসদনং তন্দ্রা স্তৈমিত্যং পীনসাগমঃ| লক্ষণান্যবিরিক্তানাং মারুতস্য চ নিগ্রহঃ||৮|| বিট্পিত্তকফবাতানামাগতানাং যথাক্রমম্| পরং স্রবতি যদ্রক্তং মেদোমাংসোদকোপমম্||৯|| নিঃশ্লেষ্মপিত্তমুদকং শোণিতং কৃষ্ণমেব বা| তৃষ্যতো মারুতার্তস্য সোঽতিযোগঃ প্রমুহ্যতঃ||১০||
View original
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
বমনেঽতিকৃতে লিঙ্গান্যেতান্যেব ভবন্তি হি| ঊর্ধ্বগা বাতরোগাশ্চ বাগ্গ্রহশ্চাধিকো ভবেত্||১১|| চিকিত্সাপ্রাভৃতং তস্মাদুপেযাচ্ছরণং নরঃ| যুঞ্জ্যাদ্ য এনমত্যন্তমাযুষা চ সুখেন চ||১২||
View original
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
অবিপাকোঽরুচিঃ স্থৌল্যং পাণ্ডুতা গৌরবং ক্লমঃ| পিডকাকোঠকণ্ডূনাং সম্ভবোঽরতিরেব চ||১৩|| আলস্যশ্রমদৌর্বল্যং দৌর্গন্ধ্যমবসাদকঃ| শ্লেষ্মপিত্তসমুত্ক্লেশো নিদ্রানাশোঽতিনিদ্রতা||১৪|| তন্দ্রা ক্লৈব্যমবুদ্ধিত্বমশস্তস্বপ্নদর্শনম্| বলবর্ণপ্রণাশশ্চ তৃপ্যতো বৃংহণৈরপি||১৫|| বহুদোষস্য লিঙ্গানি তস্মৈ সংশোধনং হিতম্| ঊর্ধ্বং চৈবানুলোমং চ যথাদোষং যথাবলম্||১৬|| এবং বিশুদ্ধকোষ্ঠস্য কাযাগ্নিরভিবর্ধতে| ব্যাধযশ্চোপশাম্যন্তি প্রকৃতিশ্চানুবর্ততে||১৭|| ইন্দ্রিযাণি মনোবুদ্ধির্বর্ণশ্চাস্য প্রসীদতি| বলং পুষ্টিরপত্যং চ বৃষতা চাস্য জাযতে||১৮|| জরাং কৃচ্ছ্রেণ লভতে চিরং জীবত্যনামযঃ| তস্মাত্ সংশোধনং কালে যুক্তিযুক্তং পিবেন্নরঃ||১৯||
View original
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
দোষাঃ কদাচিত্ কুপ্যন্তি জিতা লঙ্ঘনপাচনৈঃ| জিতাঃ সংশোধনৈর্যে তু ন তেষাং পুনরুদ্ভবঃ||২০|| দোষাণাং চ দ্রুমাণাং চ মূলেঽনুপহতে সতি| রোগাণাং প্রসবানাং চ গতানামাগতির্ধ্রুবা||২১||
View original
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ভেষজক্ষপিতে পথ্যমাহারৈরেব বৃংহণম্| ঘৃতমাংসরসক্ষীরহৃদ্যযূষোপসংহিতৈঃ||২২|| অভ্যঙ্গোত্সাদনৈঃ স্নানৈর্নিরূহৈঃ সানুবাসনৈঃ| তথা স লভতে শর্ম যুজ্যতে চাযুষা চিরম্||২৩||
View original
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
অতিযোগানুবদ্ধানাং সর্পিঃপানং প্রশস্যতে| তৈলং মধুরকৈঃ সিদ্ধমথবাঽপ্যনুবাসনম্||২৪|| যস্য ত্বযোগস্তং স্নিগ্ধং পুনঃ সংশোধযেন্নরম্| মাত্রাকালবলাপেক্ষী স্মরন্ পূর্বমনুক্রমম্||২৫|| স্নেহনে স্বেদনে শুদ্ধৌ রোগাঃ সংসর্জনে চ যে| জাযন্তেঽমার্গবিহিতে তেষাং সিদ্ধিষু সাধনম্||২৬||
View original
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
জাযন্তে হেতুবৈষম্যাদ্বিষমা দেহধাতবঃ| হেতুসাম্যাত্ সমাস্তেষাং স্বভাবোপরমঃ সদা||২৭||
View original
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
প্রবৃত্তিহেতুর্ভাবানাং ন নিরোধেঽস্তি কারণম্| কেচিত্তত্রাপি মন্যন্তে হেতুং হেতোরবর্তনম্||২৮||
View original
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
এবমুক্তার্থমাচার্যমগ্নিবেশোঽভ্যভাষত| স্বভাবোপরমে কর্ম চিকিত্সাপ্রাভৃতস্য কিম্||২৯|| ভেষজৈর্বিষমান্ ধাতূন্ কান্ সমীকুরুতে ভিষক্| কা বা চিকিত্সা ভগবন্! কিমর্থং বা প্রযুজ্যতে||৩০||
View original
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
তচ্ছিষ্যবচনং শ্রুত্বা ব্যাজহার পুনর্বসুঃ| শ্রূযতামত্র যা সোম্য! যুক্তির্দৃষ্টা মহর্ষিভিঃ||৩১|| ন নাশকারণাভাবাদ্ভাবানাং নাশকারণম্| জ্ঞাযতে নিত্যগস্যেব কালস্যাত্যযকারণম্||৩২|| শীঘ্রগত্বাদ্যথা ভূতস্তথা ভাবো বিপদ্যতে|৩৩|
View original
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
নিরোধে কারণং তস্য নাস্তি নৈবান্যথাক্রিযা||৩৩||
View original
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
যাভিঃ ক্রিযাভির্জাযন্তে শরীরে ধাতবঃ সমাঃ| সা চিকিত্সা বিকারাণাং কর্ম তদ্ভিষজাং স্মৃতম্||৩৪|| কথং শরীরে ধাতূনাং বৈষম্যং ন ভবেদিতি| সমানাং চানুবন্ধঃ স্যাদিত্যর্থং ক্রিযতে ক্রিযা||৩৫|| ত্যাগাদ্বিষমহেতূনাং সমানাং চোপসেবনাত্| বিষমা নানুবধ্নন্তি জাযন্তে ধাতবঃ সমাঃ||৩৬||
View original
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
সমৈস্তু হেতুভির্যস্মাদ্ধাতূন্ সঞ্জনযেত্ সমান্| চিকিত্সাপ্রাভৃতস্তস্মাদ্দাতা দেহসুখাযুষাম্||৩৭|| ধর্মস্যার্থস্য কামস্য নৃলোকস্যোভযস্য চ| দাতা সম্পদ্যতে বৈদ্যো দানাদ্দেহসুখাযুষাম্||৩৮||
View original
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
তত্র শ্লোকাঃ- চিকিত্সাপ্রাভৃতগুণো দোষো যশ্চেতরাশ্রযঃ| যোগাযোগাতিযোগানাং লক্ষণং শুদ্ধিসংশ্রযম্||৩৯|| বহুদোষস্য লিঙ্গানি সংশোধনগুণাশ্চ যে| চিকিত্সাসূত্রমাত্রং চ সিদ্ধিব্যাপত্তিসংশ্রযম্||৪০|| যা চ যুক্তিশ্চিকিত্সাযাং যং চার্থং কুরুতে ভিষক্| চিকিত্সাপ্রাভৃতেঽধ্যাযে তত্ সর্বমবদন্মুনিঃ||৪১||
View original
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে শ্লোকস্থানে চিকিত্সাপ্রাভৃতীযো নাম ষোডশোঽধ্যাযঃ||১৬|| সমাপ্তঃ কল্পনাচতুষ্কঃ||৪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon