Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
5. srōtōvimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸੇ ਮੂਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਹਿ ਭਾਵਾ ਪੁਰੁਸੇ ਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਕ੍ਸਯਂ ਵਾਪ੍ਯਭਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਖਲੁ ਪਰਿਣਾਮਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਭਿਵਾਹੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਯਨਾਰ੍ਥੇਨ||੩||
View original
यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः| सर्वे हि भावा पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते, क्षयं वाऽप्यभिगच्छन्ति| स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ਅਪਿ ਚੈਕੇ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮੇਵ ਸਮੁਦਯਂ ਪੁਰੁਸਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍| ਨ ਤ੍ਵੇਤਦੇਵਂ, ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਯਚ੍ਚ ਵਹਨ੍ਤਿ, ਯਚ੍ਚਾਵਹਨ੍ਤਿ, ਯਤ੍ਰ ਚਾਵਸ੍ਥਿਤਾਨਿ, ਸਰ੍ਵਂ ਤਦਨ੍ਯਤ੍ਤੇਭ੍ਯਃ||੪|| ਅਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਲੁ ਕੇਚਿਦਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਿ ਪੁਨਰਨ੍ਯੇ||੫||
View original
अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति, सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम्| न त्वेतदेवं, यस्य हि स्रोतांसि, यच्च वहन्ति, यच्चावहन्ति, यत्र चावस्थितानि, सर्वं तदन्यत्तेभ्यः||४|| अतिबहुत्वात् खलु केचिदपरिसङ्ख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि, परिसङ्ख्येयानि पुनरन्ये||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਕਤਿਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਮੂਲਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਵਿਜ੍ਞਾਨਤਸ਼੍ਚਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਯੇ ਭਵਿਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਲਮਨੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਾਯ ਜ੍ਞਾਨਵਤਾਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਯ ਚਾਜ੍ਞਾਨਵਤਾਮ੍||੬|| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਰਸਰੁਧਿਰਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨੀਤਿ; ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਯਨਭੂਤਾਨਿ, ਤਦ੍ਵਦਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪੁਨਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕੇਵਲਂ ਚੇਤਨਾਵਚ੍ਛਰੀਰਮਯਨਭੂਤਮਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਂ ਚ| ਤਦੇਤਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਸਜ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਮ੍||੭||
View original
तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः; ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां, विज्ञानाय चाज्ञानवताम्||६|| तद्यथा- प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति; वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि, तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरमयनभूतमधिष्ठानभूतं च| तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਹਦਯਂ ਮੂਲਂ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਤਿਸਸ੍ਟਮਤਿਬਦ੍ਧਂ ਕੁਪਿਤਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਾ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਲਮੁਚ੍ਛ੍ਵਸਨ੍ਤਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਵਹਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਉਦਕਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲਂ ਕ੍ਲੋਮ ਚ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਜਿਹ੍ਵਾਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਕਣ੍ਠਕ੍ਲੋਮਸ਼ੋਸਂ ਪਿਪਾਸਾਂ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵੋਦਕਵਹਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਨਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਾਮਾਸ਼ਯੋ ਮੂਲਂ ਵਾਮਂ ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਂ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਸਣਮਰੋਚਕਵਿਪਾਕੌ ਛਰ੍ਦਿਂ ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਨ੍ਨਵਹਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਰਸਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਹਦਯਂ ਮੂਲਂ ਦਸ਼ ਚ ਧਮਨ੍ਯਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਯਕਨ੍ਮੂਲਂ ਪ੍ਲੀਹਾ ਚ| ਮਾਂਸਵਹਾਨਾਂ ਚ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ੍ਨਾਯੁਰ੍ਮੂਲਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਚ| ਮੇਦੋਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਕ੍ਕੌ ਮੂਲਂ ਵਪਾਵਹਨਂ ਚ| ਅਸ੍ਥਿਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੇਦੋ ਮੂਲਂ ਜਘਨਂ ਚ| ਮਜ੍ਜਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਸ੍ਥੀਨਿ ਮੂਲਂ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਸਣੌ ਮੂਲਂ ਸ਼ੇਫਸ਼੍ਚ| ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਂ ਰਸਾਦਿਵਹਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇ; ਯਾਨ੍ਯੇਵ ਹਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਧਾਤੁਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮੂਲਂ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ ਚ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਤਿਸਸ੍ਟਮਤਿਬਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਾ ਬਹਲਂ ਸਸ਼ੂਲਂ ਮੂਤ੍ਰਯਨ੍ਤਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਵਹਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਪੁਰੀਸਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਮੂਲਂ ਸ੍ਥੂਲਗੁਦਂ ਚ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣਾਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਲਮਤਿਦ੍ਰਵਮਤਿਗ੍ਰਥਿਤਮਤਿਬਹੁ ਚੋਪਵਿਸ਼ਨ੍ਤਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਰੀਸਵਹਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੇਦੋ ਮੂਲਂ ਲੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਸ੍ਵੇਦਨਮਤਿਸ੍ਵੇਦਨਂ ਪਾਰੁਸ੍ਯਮਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਤਾਮਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪਰਿਦਾਹਂ ਲੋਮਹਰ੍ਸਂ ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੮||
View original
तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणमरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वाऽन्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः| शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च| मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च| मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च| अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च| मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च| शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च| प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये; यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम्| मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं प्रकुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलमतिद्रवमतिग्रथितमतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਸਿਰਾਃ, ਧਮਨ੍ਯਃ, ਰਸਾਯਨ੍ਯਃ, ਰਸਵਾਹਿਨ੍ਯਃ, ਨਾਡ੍ਯਃ, ਪਨ੍ਥਾਨਃ, ਮਾਰ੍ਗਾਃ, ਸ਼ਰੀਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ, ਸਂਵਤਾਸਂਵਤਾਨਿ, ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਆਸ਼ਯਾਃ, ਨਿਕੇਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤ੍ਵਵਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਾਲਕ੍ਸ੍ਯਾਣਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਰ੍ਗਗਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤਵਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਇਤਰੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਾਦਿਤਰਾਣਿ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯੇਵ, ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਧਾਤੂਨੇਵ ਪ੍ਰਦੂਸਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ||੯||
View original
स्रोतांसि, सिराः, धमन्यः, रसायन्यः, रसवाहिन्यः, नाड्यः, पन्थानः, मार्गाः, शरीरच्छिद्राणि, संवृतासंवृतानि, स्थानानि, आशयाः, निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति| तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते, इतरेषां प्रकोपादितराणि च| स्रोतांसि स्रोतांस्येव, धातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः| तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावादिति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10-22) · Śloka 22
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਧਿਤਸ੍ਯ ਚ| ਪ੍ਰਾਣਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣੈਃ||੧੦|| ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਦਾਮਾਦ੍ਭਯਾਤ੍ ਪਾਨਾਦਤਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਨ੍ਨਸੇਵਨਾਤ੍| ਅਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਣਾਯਾਸ਼੍ਚਾਤਿਪੀਡਨਾਤ੍||੧੧|| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਕਾਲੇ ਚਾਹਿਤਸ੍ਯ ਚ ਭੋਜਨਾਤ੍| ਅਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਵਕਸ੍ਯ ਚ||੧੨|| ਗੁਰੁਸ਼ੀਤਮਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਸ਼੍ਨਤਾਮ੍| ਰਸਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਚਾਤਿਚਿਨ੍ਤਨਾਤ੍||੧੩|| ਵਿਦਾਹੀਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾਨਿ ਦ੍ਰਵਾਣਿ ਚ| ਰਕ੍ਤਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਜਤਾਂ ਚਾਤਪਾਨਲੌ||੧੪|| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਚ ਗੁਰੂਣਿ ਚ| ਮਾਂਸਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਸ੍ਵਪਤਾਂ ਦਿਵਾ||੧੫|| ਅਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਮੇਦ੍ਯਾਨਾਂ ਚਾਤਿਭਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਮੇਦੋਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾਰੁਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਨਾਤ੍||੧੬|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦਸ੍ਥ੍ਨਾਮਤਿਵਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍| ਅਸ੍ਥਿਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾਤਲਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਤ੍||੧੭|| ਉਤ੍ਪੇਸਾਦਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍| ਮਜ੍ਜਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਤ੍||੧੮|| ਅਕਾਲਯੋਨਿਗਮਨਾਨ੍ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਤਿਮੈਥੁਨਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਭਿਸ੍ਤਥਾ||੧੯|| ਮੂਤ੍ਰਿਤੋਦਕਭਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਨਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍| ਮੂਤ੍ਰਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਭਿਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਚ||੨੦|| ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਤ੍ਯਸ਼ਨਾਦਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਤ੍ਤਥਾ| ਵਰ੍ਚੋਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨੇਃ ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਚ||੨੧|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਤਿਸਨ੍ਤਾਪਾਚ੍ਛੀਤੋਸ੍ਣਾਕ੍ਰਮਸੇਵਨਾਤ੍ | ਸ੍ਵੇਦਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯੈਸ੍ਤਥਾ||੨੨||
View original
भवन्ति चात्र- क्षयात् सन्धारणाद्रौक्ष्याद्व्यायामात् क्षुधितस्य च| प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः||१०|| औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात्| अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात्||११|| अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात्| अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च||१२|| गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम्| रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात्||१३|| विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च| रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ||१४|| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च| मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा||१५|| अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात्| मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात्||१६|| व्यायामादतिसङ्क्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात्| अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात्||१७|| उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात्| मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात्||१८|| अकालयोनिगमनान्निग्रहादतिमैथुनात्| शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा||१९|| मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात्| मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च||२०|| सन्धारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा| वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च||२१|| व्यायामादतिसन्तापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् | स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
ਆਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਗੁਣੈਃ ਸਮਃ| ਧਾਤੁਭਿਰ੍ਵਿਗੁਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ ਪ੍ਰਦੂਸਕਃ||੨੩||
View original
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸਙ੍ਗੋ ਵਾ ਸਿਰਾਣਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋਪਿ ਵਾ| ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਮਨਂ ਚਾਪਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਮ੍||੨੪||
View original
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (25) · Śloka 25
ਸ੍ਵਧਾਤੁਸਮਵਰ੍ਣਾਨਿ ਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯਣੂਨਿ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੀਰ੍ਘਾਣ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਾਨਸਦਸ਼ਾਨਿ ਚ||੨੫||
View original
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28
ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਿਕੀ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਸ੍ਣੋਪਸ਼ਮਨੀ ਤਥੈਵਾਮਪ੍ਰਦੋਸਿਕੀ||੨੬|| ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਯਦੌਸਧਮ੍| ਰਸਾਦਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਪਕ੍ਰਮਮ੍||੨੭|| ਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਮੌਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਿਕੀ| ਤਥਾਤਿਸਾਰਿਕੀ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਕੀ||੨੮||
View original
प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया| कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी||२६|| विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम्| रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम्||२७|| मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी| तथाऽतिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਨਾਂ ਮੂਲਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨਾਮਪਰ੍ਯਾਯਾਃ ਕੋਪਨਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍||੨੯|| ਦੋਸਹੇਤੁਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਭੇਸਜੋਦ੍ਦੇਸ਼ ਏਵ ਚ| ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਮਾਨੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਤਥਾ ਚਾਦੌ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ||੩੦|| ਕੇਵਲਂ ਵਿਦਿਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵਤਃ| ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਸ ਕਰ੍ਮਸੁ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ||੩੧||
View original
तत्र श्लोकाः- त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्| सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्||२९|| दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च| स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः||३०|| केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः| शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने स्रोतोविमानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon