Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતસ્ત્રિવિધકુક્ષીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातस्त्रिविधकुक्षीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
2. trividhakukṣīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ત્રિવિધં કુક્ષૌ સ્થાપયેદવકાશાંશમાહારસ્યાહારમુપયુઞ્જાનઃ; તદ્યથા- એકમવકાશાંશં મૂર્તાનામાહારવિકારાણામ્, એકં દ્રવાણામ્, એકં પુનર્વાતપિત્તશ્લેષ્મણામ્; એતાવતીં હ્યાહારમાત્રામુપયુઞ્જાનો નામાત્રાહારજં કિઞ્ચિદશુભં પ્રાપ્નોતિ||૩||
View original
त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेदवकाशांशमाहारस्याहारमुपयुञ्जानः; तद्यथा- एकमवकाशांशं मूर्तानामाहारविकाराणाम्, एकं द्रवाणाम्, एकं पुनर्वातपित्तश्लेष्मणाम्; एतावतीं ह्याहारमात्रामुपयुञ्जानो नामात्राहारजं किञ्चिदशुभं प्राप्नोति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ન ચ કેવલં માત્રાવત્ત્વાદેવાહારસ્ય કૃત્સ્નમાહારફલસૌષ્ઠવમવાપ્તું શક્યં, પ્રકૃત્યાદીનામષ્ટાનામાહારવિધિવિશેષાયતનાનાં પ્રવિભક્તફલત્વાત્||૪||
View original
न च केवलं मात्रावत्त्वादेवाहारस्य कृत्स्नमाहारफलसौष्ठवमवाप्तुं शक्यं, प्रकृत्यादीनामष्टानामाहारविधिविशेषायतनानां प्रविभक्तफलत्वात्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
તત્રાયં તાવદાહારરાશિમધિકૃત્ય માત્રામાત્રાફલવિનિશ્ચયાર્થઃ પ્રકૃતઃ| એતાવાનેવ હ્યાહારરાશિવિધિવિકલ્પો યાવન્માત્રાવત્ત્વમમાત્રાવત્ત્વં ચ||૫|| તત્ર માત્રાવત્ત્વં પૂર્વમુદ્દિષ્ટં કુક્ષ્યંશવિભાગેન, તદ્ભૂયો વિસ્તરેણાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- કુક્ષેરપ્રણીડનમાહારેણ, હૃદયસ્યાનવરોધઃ, પાર્શ્વયોરવિપાટનમ્, અનતિગૌરવમુદરસ્ય, પ્રીણનમિન્દ્રિયાણાં, ક્ષુત્પિપાસોપરમઃ, સ્થાનાસનશયનગમનોચ્છ્વાસપ્રશ્વાસહાસ્યસઙ્કથાસુ સુખાનુવૃત્તિઃ, સાયં પ્રાતશ્ચ સુખેન પરિણમનં , બલવર્ણોપચયકરત્વં ચ; ઇતિ માત્રાવતો લક્ષણમાહારસ્ય ભવતિ||૬||
View original
तत्रायं तावदाहारराशिमधिकृत्य मात्रामात्राफलविनिश्चयार्थः प्रकृतः| एतावानेव ह्याहारराशिविधिविकल्पो यावन्मात्रावत्त्वममात्रावत्त्वं च||५|| तत्र मात्रावत्त्वं पूर्वमुद्दिष्टं कुक्ष्यंशविभागेन, तद्भूयो विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- कुक्षेरप्रणीडनमाहारेण, हृदयस्यानवरोधः, पार्श्वयोरविपाटनम्, अनतिगौरवमुदरस्य, प्रीणनमिन्द्रियाणां, क्षुत्पिपासोपरमः, स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासहास्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः, सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनं , बलवर्णोपचयकरत्वं च; इति मात्रावतो लक्षणमाहारस्य भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
અમાત્રાવત્ત્વં પુનર્દ્વિવિધમાચક્ષતે- હીનમ્, અધિકં ચ| તત્ર હીનમાત્રમાહારરાશિં બલવર્ણોપચયક્ષયકરમતૃપ્તિકરમુદાવર્તકરમનાયુષ્યવૃષ્યમનૌજસ્યં શરીરમનોબુદ્ધીન્દ્રિયોપઘાતકરં સારવિધમનમલક્ષ્મ્યાવહમશીતેશ્ચ વાતવિકારાણામાયતનમાચક્ષતે, અતિમાત્રં પુનઃ સર્વદોષપ્રકોપણમિચ્છન્તિ કુશલાઃ| યો હિ મૂર્તાનામાહારજાતાનાં સૌહિત્યં ગત્વા દ્રવૈસ્તૃપ્તિમાપદ્યતે ભૂયસ્તસ્યામાશયગતા વાતપિત્તશ્લેષ્માણોઽભ્યવહારેણાતિમાત્રેણાતિપ્રપીડ્યમાનાઃ સર્વે યુગપત્ પ્રકોપમાપદ્યન્તે, તે પ્રકુપિતાસ્તમેવાહારરાશિમપરિણતમાવિશ્ય કુક્ષ્યેકદેશમન્નાશ્રિતા વિષ્ટમ્ભયન્તઃ સહસા વાઽપ્યુત્તરાધરાભ્યાં માર્ગાભ્યાં પ્રચ્યાવયન્તઃ પૃથક્ પૃથગિમાન્ વિકારાનભિનિર્વર્તયન્ત્યતિમાત્રભોક્તુઃ| તત્ર વાતઃ શૂલાનાહાઙ્ગમર્દમુખશોષમૂર્ચ્છાભ્રમાગ્નિવૈષમ્ય- પાર્શ્વપૃષ્ઠકટિગ્રહસિરાકુઞ્ચનસ્તમ્ભનાનિ કરોતિ, પિત્તં પુનર્જ્વરાતીસારાન્તર્દાહતૃષ્ણામદભ્રમપ્રલપનાનિ, શ્લેષ્મા તુ છર્દ્યરોચકાવિપાકશીતજ્વરાલસ્યગાત્રગૌરવાણિ||૭||
View original
अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधमाचक्षते- हीनम्, अधिकं च| तत्र हीनमात्रमाहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरमतृप्तिकरमुदावर्तकरमनायुष्यवृष्यमनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनमलक्ष्म्यावहमशीतेश्च वातविकाराणामायतनमाचक्षते, अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणमिच्छन्ति कुशलाः| यो हि मूर्तानामाहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिमापद्यते भूयस्तस्यामाशयगता वातपित्तश्लेष्माणोऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते, ते प्रकुपितास्तमेवाहारराशिमपरिणतमाविश्य कुक्ष्येकदेशमन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाऽप्युत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथगिमान् विकारानभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः| तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्च्छाभ्रमाग्निवैषम्य- पार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति, पित्तं पुनर्ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि, श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ન ચ ખલુ કેવલમતિમાત્રમેવાહારરાશિમામપ્રદોષકરમિચ્છન્તિ , અપિ તુ ખલુ ગુરુરૂક્ષશીતશુષ્કદ્વિષ્ટવિષ્ટમ્ભિવિદાહ્યશુચિવિરુદ્ધાનામકાલે ચાન્નપાનાનામુપસેવનં, કામક્રોધલોભમોહેર્ષ્યાહ્રીશોકમાનોદ્વેગભયોપતપ્તમનસા વા યદન્નપાનમુપયુજ્યતે, તદપ્યામમેવ પ્રદૂષયતિ||૮|| ભવતિ ચાત્ર- માત્રયાઽપ્યભ્યવહૃતં પથ્યં ચાન્નં ન જીર્યતિ| ચિન્તાશોકભયક્રોધદુઃખશય્યાપ્રજાગરૈઃ||૯||
View original
न च खलु केवलमतिमात्रमेवाहारराशिमामप्रदोषकरमिच्छन्ति , अपि तु खलु गुरुरूक्षशीतशुष्कद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धानामकाले चान्नपानानामुपसेवनं, कामक्रोधलोभमोहेर्ष्याह्रीशोकमानोद्वेगभयोपतप्तमनसा वा यदन्नपानमुपयुज्यते, तदप्याममेव प्रदूषयति||८|| भवति चात्र- मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति| चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
તં દ્વિવિધમામપ્રદોષમાચક્ષતે ભિષજઃ- વિસૂચિકામ્, અલસકં ચ||૧૦|| તત્ર વિસૂચિકામૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ પ્રવૃત્તામદોષાં યથોક્તરૂપાં વિદ્યાત્||૧૧||
View original
तं द्विविधमामप्रदोषमाचक्षते भिषजः- विसूचिकाम्, अलसकं च||१०|| तत्र विसूचिकामूर्ध्वं चाधश्च प्रवृत्तामदोषां यथोक्तरूपां विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
અલસકમુપદેક્ષ્યામઃ- દુર્બલસ્યાલ્પાગ્નેર્બહુશ્લેષ્મણો વાતમૂત્રપુરીષવેગવિધારિણઃ સ્થિરગુરુબહુરૂક્ષશીતશુષ્કાન્નસેવિનસ્તદન્નપાનમનિલપ્રપીડિતં શ્લેષ્મણા ચ વિબદ્ધમાર્ગમતિમાત્રપ્રલીનમલસત્વાન્ન બહિર્મુખીભવતિ, તતશ્છર્દ્યતીસારવર્જ્યાન્યામપ્રદોષલિઙ્ગાન્યભિદર્શયત્યતિમાત્રાણિ| અતિમાત્રપ્રદુષ્ટાશ્ચ દોષાઃ પ્રદુષ્ટામબદ્ધમાર્ગાસ્તિર્યગ્ગચ્છન્તઃ કદાચિદેવ કેવલમસ્ય શરીરં દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયન્તિ, તતસ્તં દણ્ડાલસકમસાધ્યં બ્રુવતે| વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણાશનશીલિનઃ પુનરામદોષમામવિષમિત્યાચક્ષતે ભિષજઃ, વિષસદૃશલિઙ્ગત્વાત્; તત્ પરમસાધ્યમ્, આશુકારિત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચેતિ||૧૨||
View original
अलसकमुपदेक्ष्यामः- दुर्बलस्याल्पाग्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणः स्थिरगुरुबहुरूक्षशीतशुष्कान्नसेविनस्तदन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा च विबद्धमार्गमतिमात्रप्रलीनमलसत्वान्न बहिर्मुखीभवति, ततश्छर्द्यतीसारवर्ज्यान्यामप्रदोषलिङ्गान्यभिदर्शयत्यतिमात्राणि| अतिमात्रप्रदुष्टाश्च दोषाः प्रदुष्टामबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदेव केवलमस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति, ततस्तं दण्डालसकमसाध्यं ब्रुवते| विरुद्धाध्यशनाजीर्णाशनशीलिनः पुनरामदोषमामविषमित्याचक्षते भिषजः, विषसदृशलिङ्गत्वात्; तत् परमसाध्यम्, आशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
તત્ર સાધ્યમામં પ્રદુષ્ટમલસીભૂતમુલ્લેખયેદાદૌ પાયયિત્વા સલવણમુષ્ણં વારિ, તતઃ સ્વેદનવર્તિપ્રણિધાનાભ્યામુપાચરેદુપવાસયેચ્ચૈનમ્| વિસૂચિકાયાં તુ લઙ્ઘનમેવાગ્રે વિરિક્તવચ્ચાનુપૂર્વી| આમપ્રદોષેષુ ત્વન્નકાલે જીર્ણાહારં પુનર્દોષાવલિપ્તામાશયં સ્તિમિતગુરુકોષ્ઠમનન્નાભિલાષિણમભિસમીક્ષ્ય પાયયેદ્દોષશેષપાચનાર્થમૌષધમગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં ચ, નત્વેવાજીર્ણાશનમ્; આમપ્રદોષદુર્બલો હ્યગ્નિર્ન યુગપદ્દોષમૌષધમાહારજાતં ચ શક્તઃ પક્તુમ્| અપિ ચામપ્રદોષાહારૌષધવિભ્રમોઽતિબલત્વાદુપરતકાયાગ્નિં સહસૈવાતુરમબલમતિપાતયેત્| આમપ્રદોષજાનાં પુનર્વિકારાણામપતર્પણેનૈવોપરમો ભવતિ, સતિ ત્વનુબન્ધે કૃતાપતર્પણાનાં વ્યાધીનાં નિગ્રહે નિમિત્તવિપરીતમપાસ્યૌષધમાતઙ્કવિપરીતમેવાવચારયેદ્યથાસ્વમ્| સર્વવિકારાણામપિ ચ નિગ્રહે હેતુવ્યાધિવિપરીતમૌષધમિચ્છન્તિ કુશલાઃ, તદર્થકારિ વા| વિમુક્તામપ્રદોષસ્ય પુનઃ પરિપક્વદોષસ્ય દીપ્તે ચાગ્નાવભ્યઙ્ગાસ્થાપનાનુવાસનં વિધિવત્ સ્નેહપાનં ચ યુક્ત્યા પ્રયોજ્યં પ્રસમીક્ષ્ય દોષભેષજદેશકાલબલશરીરાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસામવસ્થાન્તરાણિ વિકારાંશ્ચ સમ્યગિતિ||૧૩||
View original
तत्र साध्यमामं प्रदुष्टमलसीभूतमुल्लेखयेदादौ पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि, ततः स्वेदनवर्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेदुपवासयेच्चैनम्| विसूचिकायां तु लङ्घनमेवाग्रे विरिक्तवच्चानुपूर्वी| आमप्रदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं पुनर्दोषावलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधमग्निसन्धुक्षणार्थं च, नत्वेवाजीर्णाशनम्; आमप्रदोषदुर्बलो ह्यग्निर्न युगपद्दोषमौषधमाहारजातं च शक्तः पक्तुम्| अपि चामप्रदोषाहारौषधविभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतकायाग्निं सहसैवातुरमबलमतिपातयेत्| आमप्रदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपरमो भवति, सति त्वनुबन्धे कृतापतर्पणानां व्याधीनां निग्रहे निमित्तविपरीतमपास्यौषधमातङ्कविपरीतमेवावचारयेद्यथास्वम्| सर्वविकाराणामपि च निग्रहे हेतुव्याधिविपरीतमौषधमिच्छन्ति कुशलाः, तदर्थकारि वा| विमुक्तामप्रदोषस्य पुनः परिपक्वदोषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विधिवत् स्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यगिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ભવતિ ચાત્ર- આહારવિધ્યાયતનાનિ ચાષ્ટૌ સમ્યક્ પરીક્ષ્યાત્મહિતં વિદધ્યાત્| અન્યશ્ચ યઃ કશ્ચિદિહાસ્તિ માર્ગો હિતોપયોગેષુ ભજેત તં ચ||૧૪||
View original
भवति चात्र- आहारविध्यायतनानि चाष्टौ सम्यक् परीक्ष्यात्महितं विदध्यात्| अन्यश्च यः कश्चिदिहास्ति मार्गो हितोपयोगेषु भजेत तं च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-19) · Śloka 19
અશિતં ખાદિતં પીતં લીઢં ચ ક્વ વિપચ્યતે| એતત્ત્વાં ધીર! પૃચ્છામસ્તન્ન આચક્ષ્વ બુદ્ધિમન્||૧૫|| ઇત્યગ્નિવેશપ્રમુખૈઃ શિષ્યૈઃ પૃષ્ટઃ પુનર્વસુઃ| આચચક્ષે તતસ્તેભ્યો યત્રાહારો વિપચ્યતે||૧૬|| નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ| અશિતં ખાદિતં પીતં લીઢં ચાત્ર વિપચ્યતે||૧૭|| આમાશયગતઃ પાકમાહારઃ પ્રાપ્ય કેવલમ્| પક્વઃ સર્વાશયં પશ્ચાદ્ધમનીભિઃ પ્રપદ્યતે||૧૮|| તત્ર શ્લોકઃ- તસ્ય માત્રાવતો લિઙ્ગં ફલં ચોક્તં યથાયથમ્| અમાત્રસ્ય તથા લિઙ્ગં ફલં ચોક્તં વિભાગશઃ||૧૯||
View original
अशितं खादितं पीतं लीढं च क्व विपच्यते| एतत्त्वां धीर! पृच्छामस्तन्न आचक्ष्व बुद्धिमन्||१५|| इत्यग्निवेशप्रमुखैः शिष्यैः पृष्टः पुनर्वसुः| आचचक्षे ततस्तेभ्यो यत्राहारो विपच्यते||१६|| नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशय इति स्मृतः| अशितं खादितं पीतं लीढं चात्र विपच्यते||१७|| आमाशयगतः पाकमाहारः प्राप्य केवलम्| पक्वः सर्वाशयं पश्चाद्धमनीभिः प्रपद्यते||१८|| तत्र श्लोकः- तस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं चोक्तं यथायथम्| अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं चोक्तं विभागशः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને ત્રિવિધકુક્ષીયવિમાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधकुक्षीयविमानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon