Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్త్రివిధకుక్షీయం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातस्त्रिविधकुक्षीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
2. trividhakukṣīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
త్రివిధం కుక్షౌ స్థాపయేదవకాశాంశమాహారస్యాహారముపయుంజానః; తద్యథా- ఏకమవకాశాంశం మూర్తానామాహారవికారాణాం, ఏకం ద్రవాణాం, ఏకం పునర్వాతపిత్తశ్లేష్మణాం; ఏతావతీం హ్యాహారమాత్రాముపయుంజానో నామాత్రాహారజం కించిదశుభం ప్రాప్నోతి||3||
View original
त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेदवकाशांशमाहारस्याहारमुपयुञ्जानः; तद्यथा- एकमवकाशांशं मूर्तानामाहारविकाराणाम्, एकं द्रवाणाम्, एकं पुनर्वातपित्तश्लेष्मणाम्; एतावतीं ह्याहारमात्रामुपयुञ्जानो नामात्राहारजं किञ्चिदशुभं प्राप्नोति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
న చ కేవలం మాత్రావత్త్వాదేవాహారస్య కృత్స్నమాహారఫలసౌష్ఠవమవాప్తుం శక్యం, ప్రకృత్యాదీనామష్టానామాహారవిధివిశేషాయతనానాం ప్రవిభక్తఫలత్వాత్||4||
View original
न च केवलं मात्रावत्त्वादेवाहारस्य कृत्स्नमाहारफलसौष्ठवमवाप्तुं शक्यं, प्रकृत्यादीनामष्टानामाहारविधिविशेषायतनानां प्रविभक्तफलत्वात्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
తత్రాయం తావదాహారరాశిమధికృత్య మాత్రామాత్రాఫలవినిశ్చయార్థః ప్రకృతః| ఏతావానేవ హ్యాహారరాశివిధివికల్పో యావన్మాత్రావత్త్వమమాత్రావత్త్వం చ||5|| తత్ర మాత్రావత్త్వం పూర్వముద్దిష్టం కుక్ష్యంశవిభాగేన, తద్భూయో విస్తరేణానువ్యాఖ్యాస్యామః| తద్యథా- కుక్షేరప్రణీడనమాహారేణ, హృదయస్యానవరోధః, పార్శ్వయోరవిపాటనం, అనతిగౌరవముదరస్య, ప్రీణనమింద్రియాణాం, క్షుత్పిపాసోపరమః, స్థానాసనశయనగమనోచ్ఛ్వాసప్రశ్వాసహాస్యసంకథాసు సుఖానువృత్తిః, సాయం ప్రాతశ్చ సుఖేన పరిణమనం , బలవర్ణోపచయకరత్వం చ; ఇతి మాత్రావతో లక్షణమాహారస్య భవతి||6||
View original
तत्रायं तावदाहारराशिमधिकृत्य मात्रामात्राफलविनिश्चयार्थः प्रकृतः| एतावानेव ह्याहारराशिविधिविकल्पो यावन्मात्रावत्त्वममात्रावत्त्वं च||५|| तत्र मात्रावत्त्वं पूर्वमुद्दिष्टं कुक्ष्यंशविभागेन, तद्भूयो विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- कुक्षेरप्रणीडनमाहारेण, हृदयस्यानवरोधः, पार्श्वयोरविपाटनम्, अनतिगौरवमुदरस्य, प्रीणनमिन्द्रियाणां, क्षुत्पिपासोपरमः, स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासहास्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः, सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनं , बलवर्णोपचयकरत्वं च; इति मात्रावतो लक्षणमाहारस्य भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
అమాత్రావత్త్వం పునర్ద్వివిధమాచక్షతే- హీనం, అధికం చ| తత్ర హీనమాత్రమాహారరాశిం బలవర్ణోపచయక్షయకరమతృప్తికరముదావర్తకరమనాయుష్యవృష్యమనౌజస్యం శరీరమనోబుద్ధీంద్రియోపఘాతకరం సారవిధమనమలక్ష్మ్యావహమశీతేశ్చ వాతవికారాణామాయతనమాచక్షతే, అతిమాత్రం పునః సర్వదోషప్రకోపణమిచ్ఛంతి కుశలాః| యో హి మూర్తానామాహారజాతానాం సౌహిత్యం గత్వా ద్రవైస్తృప్తిమాపద్యతే భూయస్తస్యామాశయగతా వాతపిత్తశ్లేష్మాణోఽభ్యవహారేణాతిమాత్రేణాతిప్రపీడ్యమానాః సర్వే యుగపత్ ప్రకోపమాపద్యంతే, తే ప్రకుపితాస్తమేవాహారరాశిమపరిణతమావిశ్య కుక్ష్యేకదేశమన్నాశ్రితా విష్టంభయంతః సహసా వాఽప్యుత్తరాధరాభ్యాం మార్గాభ్యాం ప్రచ్యావయంతః పృథక్ పృథగిమాన్ వికారానభినిర్వర్తయంత్యతిమాత్రభోక్తుః| తత్ర వాతః శూలానాహాంగమర్దముఖశోషమూర్చ్ఛాభ్రమాగ్నివైషమ్య- పార్శ్వపృష్ఠకటిగ్రహసిరాకుంచనస్తంభనాని కరోతి, పిత్తం పునర్జ్వరాతీసారాంతర్దాహతృష్ణామదభ్రమప్రలపనాని, శ్లేష్మా తు ఛర్ద్యరోచకావిపాకశీతజ్వరాలస్యగాత్రగౌరవాణి||7||
View original
अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधमाचक्षते- हीनम्, अधिकं च| तत्र हीनमात्रमाहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरमतृप्तिकरमुदावर्तकरमनायुष्यवृष्यमनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनमलक्ष्म्यावहमशीतेश्च वातविकाराणामायतनमाचक्षते, अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणमिच्छन्ति कुशलाः| यो हि मूर्तानामाहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिमापद्यते भूयस्तस्यामाशयगता वातपित्तश्लेष्माणोऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते, ते प्रकुपितास्तमेवाहारराशिमपरिणतमाविश्य कुक्ष्येकदेशमन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाऽप्युत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथगिमान् विकारानभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः| तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्च्छाभ्रमाग्निवैषम्य- पार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति, पित्तं पुनर्ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि, श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
న చ ఖలు కేవలమతిమాత్రమేవాహారరాశిమామప్రదోషకరమిచ్ఛంతి , అపి తు ఖలు గురురూక్షశీతశుష్కద్విష్టవిష్టంభివిదాహ్యశుచివిరుద్ధానామకాలే చాన్నపానానాముపసేవనం, కామక్రోధలోభమోహేర్ష్యాహ్రీశోకమానోద్వేగభయోపతప్తమనసా వా యదన్నపానముపయుజ్యతే, తదప్యామమేవ ప్రదూషయతి||8|| భవతి చాత్ర- మాత్రయాఽప్యభ్యవహృతం పథ్యం చాన్నం న జీర్యతి| చింతాశోకభయక్రోధదుఃఖశయ్యాప్రజాగరైః||9||
View original
न च खलु केवलमतिमात्रमेवाहारराशिमामप्रदोषकरमिच्छन्ति , अपि तु खलु गुरुरूक्षशीतशुष्कद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धानामकाले चान्नपानानामुपसेवनं, कामक्रोधलोभमोहेर्ष्याह्रीशोकमानोद्वेगभयोपतप्तमनसा वा यदन्नपानमुपयुज्यते, तदप्याममेव प्रदूषयति||८|| भवति चात्र- मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति| चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
తం ద్వివిధమామప్రదోషమాచక్షతే భిషజః- విసూచికాం, అలసకం చ||10|| తత్ర విసూచికామూర్ధ్వం చాధశ్చ ప్రవృత్తామదోషాం యథోక్తరూపాం విద్యాత్||11||
View original
तं द्विविधमामप्रदोषमाचक्षते भिषजः- विसूचिकाम्, अलसकं च||१०|| तत्र विसूचिकामूर्ध्वं चाधश्च प्रवृत्तामदोषां यथोक्तरूपां विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
అలసకముపదేక్ష్యామః- దుర్బలస్యాల్పాగ్నేర్బహుశ్లేష్మణో వాతమూత్రపురీషవేగవిధారిణః స్థిరగురుబహురూక్షశీతశుష్కాన్నసేవినస్తదన్నపానమనిలప్రపీడితం శ్లేష్మణా చ విబద్ధమార్గమతిమాత్రప్రలీనమలసత్వాన్న బహిర్ముఖీభవతి, తతశ్ఛర్ద్యతీసారవర్జ్యాన్యామప్రదోషలింగాన్యభిదర్శయత్యతిమాత్రాణి| అతిమాత్రప్రదుష్టాశ్చ దోషాః ప్రదుష్టామబద్ధమార్గాస్తిర్యగ్గచ్ఛంతః కదాచిదేవ కేవలమస్య శరీరం దండవత్ స్తంభయంతి, తతస్తం దండాలసకమసాధ్యం బ్రువతే| విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణాశనశీలినః పునరామదోషమామవిషమిత్యాచక్షతే భిషజః, విషసదృశలింగత్వాత్; తత్ పరమసాధ్యం, ఆశుకారిత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చేతి||12||
View original
अलसकमुपदेक्ष्यामः- दुर्बलस्याल्पाग्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणः स्थिरगुरुबहुरूक्षशीतशुष्कान्नसेविनस्तदन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा च विबद्धमार्गमतिमात्रप्रलीनमलसत्वान्न बहिर्मुखीभवति, ततश्छर्द्यतीसारवर्ज्यान्यामप्रदोषलिङ्गान्यभिदर्शयत्यतिमात्राणि| अतिमात्रप्रदुष्टाश्च दोषाः प्रदुष्टामबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदेव केवलमस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति, ततस्तं दण्डालसकमसाध्यं ब्रुवते| विरुद्धाध्यशनाजीर्णाशनशीलिनः पुनरामदोषमामविषमित्याचक्षते भिषजः, विषसदृशलिङ्गत्वात्; तत् परमसाध्यम्, आशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
తత్ర సాధ్యమామం ప్రదుష్టమలసీభూతముల్లేఖయేదాదౌ పాయయిత్వా సలవణముష్ణం వారి, తతః స్వేదనవర్తిప్రణిధానాభ్యాముపాచరేదుపవాసయేచ్చైనం| విసూచికాయాం తు లంఘనమేవాగ్రే విరిక్తవచ్చానుపూర్వీ| ఆమప్రదోషేషు త్వన్నకాలే జీర్ణాహారం పునర్దోషావలిప్తామాశయం స్తిమితగురుకోష్ఠమనన్నాభిలాషిణమభిసమీక్ష్య పాయయేద్దోషశేషపాచనార్థమౌషధమగ్నిసంధుక్షణార్థం చ, నత్వేవాజీర్ణాశనం; ఆమప్రదోషదుర్బలో హ్యగ్నిర్న యుగపద్దోషమౌషధమాహారజాతం చ శక్తః పక్తుం| అపి చామప్రదోషాహారౌషధవిభ్రమోఽతిబలత్వాదుపరతకాయాగ్నిం సహసైవాతురమబలమతిపాతయేత్| ఆమప్రదోషజానాం పునర్వికారాణామపతర్పణేనైవోపరమో భవతి, సతి త్వనుబంధే కృతాపతర్పణానాం వ్యాధీనాం నిగ్రహే నిమిత్తవిపరీతమపాస్యౌషధమాతంకవిపరీతమేవావచారయేద్యథాస్వం| సర్వవికారాణామపి చ నిగ్రహే హేతువ్యాధివిపరీతమౌషధమిచ్ఛంతి కుశలాః, తదర్థకారి వా| విముక్తామప్రదోషస్య పునః పరిపక్వదోషస్య దీప్తే చాగ్నావభ్యంగాస్థాపనానువాసనం విధివత్ స్నేహపానం చ యుక్త్యా ప్రయోజ్యం ప్రసమీక్ష్య దోషభేషజదేశకాలబలశరీరాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసామవస్థాంతరాణి వికారాంశ్చ సమ్యగితి||13||
View original
तत्र साध्यमामं प्रदुष्टमलसीभूतमुल्लेखयेदादौ पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि, ततः स्वेदनवर्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेदुपवासयेच्चैनम्| विसूचिकायां तु लङ्घनमेवाग्रे विरिक्तवच्चानुपूर्वी| आमप्रदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं पुनर्दोषावलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधमग्निसन्धुक्षणार्थं च, नत्वेवाजीर्णाशनम्; आमप्रदोषदुर्बलो ह्यग्निर्न युगपद्दोषमौषधमाहारजातं च शक्तः पक्तुम्| अपि चामप्रदोषाहारौषधविभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतकायाग्निं सहसैवातुरमबलमतिपातयेत्| आमप्रदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपरमो भवति, सति त्वनुबन्धे कृतापतर्पणानां व्याधीनां निग्रहे निमित्तविपरीतमपास्यौषधमातङ्कविपरीतमेवावचारयेद्यथास्वम्| सर्वविकाराणामपि च निग्रहे हेतुव्याधिविपरीतमौषधमिच्छन्ति कुशलाः, तदर्थकारि वा| विमुक्तामप्रदोषस्य पुनः परिपक्वदोषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विधिवत् स्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यगिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
భవతి చాత్ర- ఆహారవిధ్యాయతనాని చాష్టౌ సమ్యక్ పరీక్ష్యాత్మహితం విదధ్యాత్| అన్యశ్చ యః కశ్చిదిహాస్తి మార్గో హితోపయోగేషు భజేత తం చ||14||
View original
भवति चात्र- आहारविध्यायतनानि चाष्टौ सम्यक् परीक्ष्यात्महितं विदध्यात्| अन्यश्च यः कश्चिदिहास्ति मार्गो हितोपयोगेषु भजेत तं च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-19) · Śloka 19
అశితం ఖాదితం పీతం లీఢం చ క్వ విపచ్యతే| ఏతత్త్వాం ధీర! పృచ్ఛామస్తన్న ఆచక్ష్వ బుద్ధిమన్||15|| ఇత్యగ్నివేశప్రముఖైః శిష్యైః పృష్టః పునర్వసుః| ఆచచక్షే తతస్తేభ్యో యత్రాహారో విపచ్యతే||16|| నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః| అశితం ఖాదితం పీతం లీఢం చాత్ర విపచ్యతే||17|| ఆమాశయగతః పాకమాహారః ప్రాప్య కేవలం| పక్వః సర్వాశయం పశ్చాద్ధమనీభిః ప్రపద్యతే||18|| తత్ర శ్లోకః- తస్య మాత్రావతో లింగం ఫలం చోక్తం యథాయథం| అమాత్రస్య తథా లింగం ఫలం చోక్తం విభాగశః||19||
View original
अशितं खादितं पीतं लीढं च क्व विपच्यते| एतत्त्वां धीर! पृच्छामस्तन्न आचक्ष्व बुद्धिमन्||१५|| इत्यग्निवेशप्रमुखैः शिष्यैः पृष्टः पुनर्वसुः| आचचक्षे ततस्तेभ्यो यत्राहारो विपच्यते||१६|| नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशय इति स्मृतः| अशितं खादितं पीतं लीढं चात्र विपच्यते||१७|| आमाशयगतः पाकमाहारः प्राप्य केवलम्| पक्वः सर्वाशयं पश्चाद्धमनीभिः प्रपद्यते||१८|| तत्र श्लोकः- तस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं चोक्तं यथायथम्| अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं चोक्तं विभागशः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే త్రివిధకుక్షీయవిమానం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधकुक्षीयविमानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon