Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vyādhitarūpīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो व्याधितरूपीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
7. vyādhitarūpīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iha khalu dvau puruṣau vyādhitarūpau bhavataḥ- guruvyādhitaḥ, laghuvyādhitaśca| tatra- guruvyādhita ēkaḥ sattvabalaśarīrasampadupētatvāllaghuvyādhita iva dr̥śyatē, laghuvyādhitō'paraḥ sattvādīnāmadhamatvādguruvyādhita iva dr̥śyatē| tayōrakuśalāḥ kēvalaṁ cakṣuṣaiva rūpaṁ dr̥ṣṭvā'dhyavasyantō vyādhigurulāghavē vipratipadyantē||3||
View original
इह खलु द्वौ पुरुषौ व्याधितरूपौ भवतः- गुरुव्याधितः, लघुव्याधितश्च| तत्र- गुरुव्याधित एकः सत्त्वबलशरीरसम्पदुपेतत्वाल्लघुव्याधित इव दृश्यते, लघुव्याधितोऽपरः सत्त्वादीनामधमत्वाद्गुरुव्याधित इव दृश्यते| तयोरकुशलाः केवलं चक्षुषैव रूपं दृष्ट्वाऽध्यवस्यन्तो व्याधिगुरुलाघवे विप्रतिपद्यन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
nahi jñānāvayavēna kr̥tsnē jñēyē vijñānamutpadyatē| vipratipannāstu khalu rōgajñānē upakramayuktijñānē cāpi vipratipadyantē| tē yadā guruvyādhitaṁ laghuvyādhitarūpamāsādayanti, tadā tamalpadōṣaṁ matvā saṁśōdhanakālē'smai mr̥du saṁśōdhanaṁ prayacchantō bhūya ēvāsya dōṣānudīrayanti| yadā tu laghuvyādhitaṁ guruvyādhitarūpamāsādayanti, tadā taṁ mahādōṣaṁ matvā saṁśōdhanakālē'smai tīkṣṇaṁ saṁśōdhanaṁ prayacchantō dōṣānatinirhr̥tya śarīramasya kṣiṇvanti| ēvamavayavēna jñānasya kr̥tsnē jñēyē jñānamabhimanyamānāḥ pariskhalanti| viditavēditavyāstu bhiṣajaḥ sarvaṁ sarvathā yathāsambhavaṁ parīkṣyaṁ parīkṣyādhyavasyantō na kvacidapi vipratipadyantē, yathēṣṭamarthamabhinirvartayanti cēti||4||
View original
नहि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये विज्ञानमुत्पद्यते| विप्रतिपन्नास्तु खलु रोगज्ञाने उपक्रमयुक्तिज्ञाने चापि विप्रतिपद्यन्ते| ते यदा गुरुव्याधितं लघुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तमल्पदोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै मृदु संशोधनं प्रयच्छन्तो भूय एवास्य दोषानुदीरयन्ति| यदा तु लघुव्याधितं गुरुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तं महादोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै तीक्ष्णं संशोधनं प्रयच्छन्तो दोषानतिनिर्हृत्य शरीरमस्य क्षिण्वन्ति| एवमवयवेन ज्ञानस्य कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमभिमन्यमानाः परिस्खलन्ति| विदितवेदितव्यास्तु भिषजः सर्वं सर्वथा यथासम्भवं परीक्ष्यं परीक्ष्याध्यवस्यन्तो न क्वचिदपि विप्रतिपद्यन्ते, यथेष्टमर्थमभिनिर्वर्तयन्ति चेति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
bhavanti cātra- sattvādīnāṁ vikalpēna vyādhirūpamathāturē | dr̥ṣṭvā vipratipadyantē bālā vyādhibalābalē||5|| tē bhēṣajamayōgēna kurvantyajñānamōhitāḥ| vyādhitānāṁ vināśāya klēśāya mahatē'pi vā||6|| prājñāstu sarvamājñāya parīkṣyamiha sarvathā| na skhalanti prayōgēṣu bhēṣajānāṁ kadācana||7||
View original
भवन्ति चात्र- सत्त्वादीनां विकल्पेन व्याधिरूपमथातुरे | दृष्ट्वा विप्रतिपद्यन्ते बाला व्याधिबलाबले||५|| ते भेषजमयोगेन कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः| व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||६|| प्राज्ञास्तु सर्वमाज्ञाय परीक्ष्यमिह सर्वथा| न स्खलन्ति प्रयोगेषु भेषजानां कदाचन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
iti vyādhitarūpādhikārē vyādhitarūpasaṅkhyāgrasambhavaṁ vyādhitarūpahētuvipratipattau kāraṇaṁ sāpavādaṁ sampratipattikāraṇaṁ cānapavādaṁ niśamya, bhagavantamātrēyamagnivēśō'taḥ paraṁ sarvakrimīṇāṁ purīṣasaṁśrayāṇāṁ samutthānasthānasaṁsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśēṣān papracchōpasaṅgr̥hya pādau||8||
View original
इति व्याधितरूपाधिकारे व्याधितरूपसङ्ख्याग्रसम्भवं व्याधितरूपहेतुविप्रतिपत्तौ कारणं सापवादं सम्प्रतिपत्तिकारणं चानपवादं निशम्य, भगवन्तमात्रेयमग्निवेशोऽतः परं सर्वक्रिमीणां पुरीषसंश्रयाणां समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषान् पप्रच्छोपसङ्गृह्य पादौ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
athāsmai prōvāca bhagavānātrēyaḥ- iha khalvagnivēśa! viṁśatividhāḥ krimayaḥ pūrvamuddiṣṭā nānāvidhēna pravibhāgēnānyatra sahajēbhyaḥ; tē punaḥ prakr̥tibhirvibhajyamānāścaturvidhā bhavanti; tadyathā- purīṣajāḥ, ślēṣmajāḥ, śōṇitajā, malajāścēti||9||
View original
अथास्मै प्रोवाच भगवानात्रेयः- इह खल्वग्निवेश! विंशतिविधाः क्रिमयः पूर्वमुद्दिष्टा नानाविधेन प्रविभागेनान्यत्र सहजेभ्यः; ते पुनः प्रकृतिभिर्विभज्यमानाश्चतुर्विधा भवन्ति; तद्यथा- पुरीषजाः, श्लेष्मजाः, शोणितजा, मलजाश्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
tatra malō bāhyaścābhyantaraśca| tatra bāhyamalajātān malajān sañcakṣmahē | tēṣāṁ samutthānaṁ- mr̥jāvarjanaṁ; sthānaṁ- kēśaśmaśrulōmapakṣmavāsāṁsi; saṁsthānam- aṇavastilākr̥tayō bahupādāśca; varṇaḥ- kr̥ṣṇaḥ, śuklaśca; nāmāni- yūkāḥ, pipīlikāśca; prabhāvaḥ- kaṇḍūjananaṁ, kōṭhapiḍakābhinirvartanaṁ ca; cikitsitaṁ tu khalvēṣāmapakarṣaṇaṁ, malōpaghātaḥ, malakarāṇāṁ ca bhāvānāmanupasēvanamiti||10||
View original
तत्र मलो बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च| तत्र बाह्यमलजातान् मलजान् सञ्चक्ष्महे | तेषां समुत्थानं- मृजावर्जनं; स्थानं- केशश्मश्रुलोमपक्ष्मवासांसि; संस्थानम्- अणवस्तिलाकृतयो बहुपादाश्च; वर्णः- कृष्णः, शुक्लश्च; नामानि- यूकाः, पिपीलिकाश्च; प्रभावः- कण्डूजननं, कोठपिडकाभिनिर्वर्तनं च; चिकित्सितं तु खल्वेषामपकर्षणं, मलोपघातः, मलकराणां च भावानामनुपसेवनमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
śōṇitajānāṁ tu khalu kuṣṭhaiḥ samānaṁ samutthānaṁ; sthānaṁ- raktavāhinyō dhamanyaḥ; saṁsthānam- aṇavō vr̥ttāścāpādāśca, sūkṣmatvāccaikē bhavantyadr̥śyāḥ; varṇaḥ- tāmraḥ; nāmāni- kēśādā, lōmādā, lōmadvīpāḥ, saurasā, auḍumbarā, jantumātaraścēti; prabhāvaḥ- kēśaśmaśrunakhalōmapakṣmāpadhvaṁsaḥ, vraṇagatānāṁ ca harṣakaṇḍūtōdasaṁsarpaṇāni, ativr̥ddhānāṁ ca tvaksirāsnāyumāṁsataruṇāsthibhakṣaṇamiti; cikitsitamapyēṣāṁ kuṣṭhaiḥ samānaṁ, taduttarakālamupadēkṣyāmaḥ||11||
View original
शोणितजानां तु खलु कुष्ठैः समानं समुत्थानं; स्थानं- रक्तवाहिन्यो धमन्यः; संस्थानम्- अणवो वृत्ताश्चापादाश्च, सूक्ष्मत्वाच्चैके भवन्त्यदृश्याः; वर्णः- ताम्रः; नामानि- केशादा, लोमादा, लोमद्वीपाः, सौरसा, औडुम्बरा, जन्तुमातरश्चेति; प्रभावः- केशश्मश्रुनखलोमपक्ष्मापध्वंसः, व्रणगतानां च हर्षकण्डूतोदसंसर्पणानि, अतिवृद्धानां च त्वक्सिरास्नायुमांसतरुणास्थिभक्षणमिति; चिकित्सितमप्येषां कुष्ठैः समानं, तदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ślēṣmajāḥ kṣīraguḍatilamatsyānūpamāṁsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnēhājīrṇapūtiklinnasaṅkīrṇaviruddhāsātmyabhōjanasamutthānāḥ; tēṣāmāmāśayaḥ sthānaṁ, tē pravardhamānāstūrdhvamadhō vā visarpantyubhayatō vā; saṁsthānavarṇaviśēṣāstu- śvētāḥ pr̥thubradhnasaṁsthānāḥ kēcit, kēcidvr̥ttapariṇāhā gaṇḍūpadākr̥tayaḥ śvētāstāmrāvabhāsāśca, kēcidaṇavō dīrghāstantvākr̥tayaḥ śvētāḥ; tēṣāṁ trividhānāṁ ślēṣmanimittānāṁ krimīṇāṁ nāmāni- antrādāḥ, udarādāḥ, hr̥dayacarāḥ , curavaḥ, darbhapuṣpāḥ, saugandhikāḥ, mahāgudāścēti; prabhāvō- hr̥llāsaḥ, āsyasaṁsravaṇam, arōcakāvipākau, jvaraḥ, mūrcchā, jr̥mbhā, kṣavathuḥ, ānāhaḥ, aṅgamardaḥ, chardiḥ kārśyaṁ, pāruṣyaṁ, cēti||12||
View original
श्लेष्मजाः क्षीरगुडतिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहाजीर्णपूतिक्लिन्नसङ्कीर्णविरुद्धासात्म्यभोजनसमुत्थानाः; तेषामामाशयः स्थानं, ते प्रवर्धमानास्तूर्ध्वमधो वा विसर्पन्त्युभयतो वा; संस्थानवर्णविशेषास्तु- श्वेताः पृथुब्रध्नसंस्थानाः केचित्, केचिद्वृत्तपरिणाहा गण्डूपदाकृतयः श्वेतास्ताम्रावभासाश्च, केचिदणवो दीर्घास्तन्त्वाकृतयः श्वेताः; तेषां त्रिविधानां श्लेष्मनिमित्तानां क्रिमीणां नामानि- अन्त्रादाः, उदरादाः, हृदयचराः , चुरवः, दर्भपुष्पाः, सौगन्धिकाः, महागुदाश्चेति; प्रभावो- हृल्लासः, आस्यसंस्रवणम्, अरोचकाविपाकौ, ज्वरः, मूर्च्छा, जृम्भा, क्षवथुः, आनाहः, अङ्गमर्दः, छर्दिः कार्श्यं, पारुष्यं, चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
purīṣajāstulyasamutthānāḥ ślēṣmajaiḥ; tēṣāṁ sthānaṁ pakvāśayaḥ, tē pravardhamānāstvadhō visarpanti, yasya punarāmāśayābhimukhāḥ syuryadantaraṁ tadantaraṁ tasyōdgāraniḥśvāsāḥ purīṣagandhinaḥ syuḥ; saṁsthānavarṇaviśēṣāstu- sūkṣmavr̥ttaparīṇāhāḥ śvētā dīrghā ūrṇāṁśusaṅkāśāḥ kēcit, kēcit punaḥ sthūlavr̥ttaparīṇāhāḥ śyāvanīlaharitapītāḥ; tēṣāṁ nāmāni kakērukāḥ, makērukāḥ, lēlihāḥ; saśūlakāḥ, sausurādāścēti; prabhāvaḥ- purīṣabhēdaḥ, kārśyaṁ, pāruṣyaṁ, lōmaharṣābhinirvartanaṁ ca, ta ēva cāsya gudamukhaṁ paritudantaḥ kaṇḍūṁ cōpajanayantō gudamukhaṁ paryāsatē, ta ēva jātaharṣā gudaniṣkramaṇamativēlaṁ kurvanti; ityēṣa ślēṣmajānāṁ purīṣajānāṁ ca krimīṇāṁ samutthānādiviśēṣaḥ||13||
View original
पुरीषजास्तुल्यसमुत्थानाः श्लेष्मजैः; तेषां स्थानं पक्वाशयः, ते प्रवर्धमानास्त्वधो विसर्पन्ति, यस्य पुनरामाशयाभिमुखाः स्युर्यदन्तरं तदन्तरं तस्योद्गारनिःश्वासाः पुरीषगन्धिनः स्युः; संस्थानवर्णविशेषास्तु- सूक्ष्मवृत्तपरीणाहाः श्वेता दीर्घा ऊर्णांशुसङ्काशाः केचित्, केचित् पुनः स्थूलवृत्तपरीणाहाः श्यावनीलहरितपीताः; तेषां नामानि ककेरुकाः, मकेरुकाः, लेलिहाः; सशूलकाः, सौसुरादाश्चेति; प्रभावः- पुरीषभेदः, कार्श्यं, पारुष्यं, लोमहर्षाभिनिर्वर्तनं च, त एव चास्य गुदमुखं परितुदन्तः कण्डूं चोपजनयन्तो गुदमुखं पर्यासते, त एव जातहर्षा गुदनिष्क्रमणमतिवेलं कुर्वन्ति; इत्येष श्लेष्मजानां पुरीषजानां च क्रिमीणां समुत्थानादिविशेषः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
cikitsitaṁ tu khalvēṣāṁ samāsēnōpadiśya paścādvistarēṇōpadēkṣyāmaḥ| tatra sarvakrimīṇāmapakarṣaṇamēvāditaḥ kāryaṁ, tataḥ prakr̥tivighātaḥ, anantaraṁ nidānōktānāṁ bhāvānāmanupasēvanamiti||14|| tatrāpakarṣaṇaṁ- hastēnābhigr̥hya vimr̥śyōpakaraṇavatā'panayanamanupakaraṇēna vā; sthānagatānāṁ tu krimīṇāṁ bhēṣajēnāpakarṣaṇaṁ nyāyataḥ, taccaturvidhaṁ; tadyathā- śirōvirēcanaṁ, vamanaṁ, virēcanam, āsthāpanaṁ ca; ityapakarṣaṇavidhiḥ| prakr̥tivighātastvēṣāṁ kaṭutiktakaṣāyakṣārōṣṇānāṁ dravyāṇāmupayōgaḥ, yaccānyadapi kiñcicchlēṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṁ tat syāt; hati prakr̥tivighātaḥ| anantaraṁ nidānōktānāṁ bhāvānāmanupasēvanaṁ- yaduktaṁ nidānavidhau tasya vivarjanaṁ tathāprāyāṇāṁ cāparēṣāṁ dravyāṇām| iti lakṣaṇataścikitsitamanuvyākhyātam| ētadēva punarvistarēṇōpadēkṣyatē||15||
View original
चिकित्सितं तु खल्वेषां समासेनोपदिश्य पश्चाद्विस्तरेणोपदेक्ष्यामः| तत्र सर्वक्रिमीणामपकर्षणमेवादितः कार्यं, ततः प्रकृतिविघातः, अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनमिति||१४|| तत्रापकर्षणं- हस्तेनाभिगृह्य विमृश्योपकरणवताऽपनयनमनुपकरणेन वा; स्थानगतानां तु क्रिमीणां भेषजेनापकर्षणं न्यायतः, तच्चतुर्विधं; तद्यथा- शिरोविरेचनं, वमनं, विरेचनम्, आस्थापनं च; इत्यपकर्षणविधिः| प्रकृतिविघातस्त्वेषां कटुतिक्तकषायक्षारोष्णानां द्रव्याणामुपयोगः, यच्चान्यदपि किञ्चिच्छ्लेष्मपुरीषप्रत्यनीकभूतं तत् स्यात्; हति प्रकृतिविघातः| अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनं- यदुक्तं निदानविधौ तस्य विवर्जनं तथाप्रायाणां चापरेषां द्रव्याणाम्| इति लक्षणतश्चिकित्सितमनुव्याख्यातम्| एतदेव पुनर्विस्तरेणोपदेक्ष्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
athainaṁ krimikōṣṭhamāturamagrē ṣaḍrātraṁ saptarātraṁ vā snēhasvēdābhyāmupapādya śvōbhūtē ēnaṁ saṁśōdhanaṁ pāyayitā'smīti kṣīraguḍadadhitilamatsyānūpamāṁsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnēhasamprayuktairbhōjyaiḥ sāyaṁ prātaścōpapādayēt samudīraṇārthaṁ krimīṇāṁ kōṣṭhābhisaraṇārthaṁ ca bhiṣak| atha vyuṣṭāyāṁ rātryāṁ sukhōṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ ca vijñāyāsthāpanavamanavirēcanaistadaharēvōpapādayēdupapādanīyaścēt syāt sarvān parīkṣyaviśēṣān parīkṣya samyak||16||
View original
अथैनं क्रिमिकोष्ठमातुरमग्रे षड्रात्रं सप्तरात्रं वा स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य श्वोभूते एनं संशोधनं पाययिताऽस्मीति क्षीरगुडदधितिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहसम्प्रयुक्तैर्भोज्यैः सायं प्रातश्चोपपादयेत् समुदीरणार्थं क्रिमीणां कोष्ठाभिसरणार्थं च भिषक्| अथ व्युष्टायां रात्र्यां सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं च विज्ञायास्थापनवमनविरेचनैस्तदहरेवोपपादयेदुपपादनीयश्चेत् स्यात् सर्वान् परीक्ष्यविशेषान् परीक्ष्य सम्यक्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
athāharēti brūyāt- mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukharapuṣpābhūstr̥ṇasumukhasurasakuṭhērakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakāni sarvāṇyathavā yathālābhaṁ; tānyāhr̥tānyabhisamīkṣya khaṇḍaśaśchēdayitvā prakṣālya pānīyēna suprakṣālitāyāṁ sthālyāṁ samāvāpya gōmūtrēṇārdhōdakēnābhiṣicya sādhayēt satatamavaghaṭṭayan darvyā, tamupayuktabhūyiṣṭhē'mbhasi gatarasēṣvauṣadhēṣu sthālīmavatārya suparipūtaṁ kaṣāyaṁ sukhōṣṇaṁ madanaphalapippalīviḍaṅgakalkatailōpahitaṁ svarjikālavaṇitamabhyāsicya bastau vidhivadāsthāpayēdēnaṁ; tathā'rkālarkakuṭajāḍhakīkuṣṭhakaiḍaryakaṣāyēṇa vā, tathā śigrupīlukustumburukaṭukāsarṣapakaṣāyēṇa, tathā''malakaśr̥ṅgavēradāruharidrāpicumardakaṣāyēṇa madanaphalādisaṁyōgasampāditēna, trivāraṁ saptarātraṁ vā''sthāpayēt||17||
View original
अथाहरेति ब्रूयात्- मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रुखरपुष्पाभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकानि सर्वाण्यथवा यथालाभं; तान्याहृतान्यभिसमीक्ष्य खण्डशश्छेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य गोमूत्रेणार्धोदकेनाभिषिच्य साधयेत् सततमवघट्टयन् दर्व्या, तमुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु स्थालीमवतार्य सुपरिपूतं कषायं सुखोष्णं मदनफलपिप्पलीविडङ्गकल्कतैलोपहितं स्वर्जिकालवणितमभ्यासिच्य बस्तौ विधिवदास्थापयेदेनं; तथाऽर्कालर्ककुटजाढकीकुष्ठकैडर्यकषायेण वा, तथा शिग्रुपीलुकुस्तुम्बुरुकटुकासर्षपकषायेण, तथाऽऽमलकशृङ्गवेरदारुहरिद्रापिचुमर्दकषायेण मदनफलादिसंयोगसम्पादितेन, त्रिवारं सप्तरात्रं वाऽऽस्थापयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
pratyāgatē ca paścimē bastau pratyāśvastaṁ tadaharēvōbhayatōbhāgaharaṁ saṁśōdhanaṁ pāyayēdyuktyā; tasya vidhirupadēkṣyatē- madanaphalapippalīkaṣāyasyārdhāñjalimātrēṇa trivr̥tkalkākṣamātramālōḍya pātumasmai prayacchēt, tadasya dōṣamubhayatō nirharati sādhu; ēvamēva kalpōktāni vamanavirēcanāni pratisaṁsr̥jya pāyayēdēnaṁ buddhyā sarvaviśēṣānavēkṣamāṇō bhiṣak||18|| athainaṁ samyagviriktaṁ vijñāyāparāhṇē śaikharikakaṣāyēṇa sukhōṣṇēna pariṣēcayēt| tēnaiva ca kaṣāyēṇa bāhyābhyantarān sarvōdakārthān kārayēcchaśvat; tadabhāvē kaṭutiktakaṣāyāṇāmauṣadhānāṁ kvāthairmūtrakṣārairvā pariṣēcayēt| pariṣiktaṁ cainaṁ nivātamāgāramanupravēśya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavērasiddhēna yavāgvādinā kramēṇōpācarēt, vilēpīkramāgataṁ cainamanuvāsayēdviḍaṅgatailēnaikāntaraṁ dvistrirvā||19||
View original
प्रत्यागते च पश्चिमे बस्तौ प्रत्याश्वस्तं तदहरेवोभयतोभागहरं संशोधनं पाययेद्युक्त्या; तस्य विधिरुपदेक्ष्यते- मदनफलपिप्पलीकषायस्यार्धाञ्जलिमात्रेण त्रिवृत्कल्काक्षमात्रमालोड्य पातुमस्मै प्रयच्छेत्, तदस्य दोषमुभयतो निर्हरति साधु; एवमेव कल्पोक्तानि वमनविरेचनानि प्रतिसंसृज्य पाययेदेनं बुद्ध्या सर्वविशेषानवेक्षमाणो भिषक्||१८|| अथैनं सम्यग्विरिक्तं विज्ञायापराह्णे शैखरिककषायेण सुखोष्णेन परिषेचयेत्| तेनैव च कषायेण बाह्याभ्यन्तरान् सर्वोदकार्थान् कारयेच्छश्वत्; तदभावे कटुतिक्तकषायाणामौषधानां क्वाथैर्मूत्रक्षारैर्वा परिषेचयेत्| परिषिक्तं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसिद्धेन यवाग्वादिना क्रमेणोपाचरेत्, विलेपीक्रमागतं चैनमनुवासयेद्विडङ्गतैलेनैकान्तरं द्विस्त्रिर्वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
yadi punarasyātipravr̥ddhāñchīrṣādān krimīn manyēta śirasyaivābhisarpataḥ kadācit, tataḥ snēhasvēdābhyāmasya śira upapādya virēcayēdapāmārgataṇḍulādinā śirōvirēcanēna||20||
View original
यदि पुनरस्यातिप्रवृद्धाञ्छीर्षादान् क्रिमीन् मन्येत शिरस्यैवाभिसर्पतः कदाचित्, ततः स्नेहस्वेदाभ्यामस्य शिर उपपाद्य विरेचयेदपामार्गतण्डुलादिना शिरोविरेचनेन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
yastvabhyavahāryavidhiḥ prakr̥tivighātāyōktaḥ krimīṇāmatha tamanuvyākhyāsyāmaḥ- mūlakaparṇīṁ samūlāgrapratānāmāhr̥tya khaṇḍaśaśchēdayitvōlū(dū)khalē kṣōdayitvā pāṇibhyāṁ pīḍayitvā rasaṁ gr̥hṇīyāt, tēna rasēna lōhitaśālitaṇḍulapiṣṭaṁ samālōḍya pūpalikāṁ kr̥tvā vidhūmēṣvaṅgārēṣūpakuḍya viḍaṅgatailalavaṇōpahitāṁ krimikōṣṭhāya bhakṣayituṁ prayacchēt, anantaraṁ cāmlakāñjikamudaśvidvā pippalyādipañcavargasaṁsr̥ṣṭaṁ salavaṇamanupāyayēt| anēna kalpēna mārkavārkasahacaranīpanirguṇḍīsumukhasurasakuṭhērakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhaka- bakulakuṭajasuvarṇakṣīrīsvarasānāmanyatamasmin kārayēt pūpalikāḥ; tathā kiṇihīkirātatiktakasuvahāmalakaharītakībibhītakasvarasēṣu kārayēt pūpalikāḥ; svarasāṁścaitēṣāmēkaikaśō dvandvaśaḥ sarvaśō vā madhuvilulitān prātaranannāya pātuṁ prayacchēt||21||
View original
यस्त्वभ्यवहार्यविधिः प्रकृतिविघातायोक्तः क्रिमीणामथ तमनुव्याख्यास्यामः- मूलकपर्णीं समूलाग्रप्रतानामाहृत्य खण्डशश्छेदयित्वोलू(दू)खले क्षोदयित्वा पाणिभ्यां पीडयित्वा रसं गृह्णीयात्, तेन रसेन लोहितशालितण्डुलपिष्टं समालोड्य पूपलिकां कृत्वा विधूमेष्वङ्गारेषूपकुड्य विडङ्गतैललवणोपहितां क्रिमिकोष्ठाय भक्षयितुं प्रयच्छेत्, अनन्तरं चाम्लकाञ्जिकमुदश्विद्वा पिप्पल्यादिपञ्चवर्गसंसृष्टं सलवणमनुपाययेत्| अनेन कल्पेन मार्कवार्कसहचरनीपनिर्गुण्डीसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झक- बकुलकुटजसुवर्णक्षीरीस्वरसानामन्यतमस्मिन् कारयेत् पूपलिकाः; तथा किणिहीकिराततिक्तकसुवहामलकहरीतकीबिभीतकस्वरसेषु कारयेत् पूपलिकाः; स्वरसांश्चैतेषामेकैकशो द्वन्द्वशः सर्वशो वा मधुविलुलितान् प्रातरनन्नाय पातुं प्रयच्छेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
athāśvaśakr̥dāhr̥tya mahati kiliñjakē prastīryātapē śōṣayitvōdūkhalē kṣōdayitvā dr̥ṣadi punaḥ sūkṣmacūrṇāni kārayitvā viḍaṅgakaṣāyēṇa triphalākaṣāyēṇa vā'ṣṭakr̥tvō daśakr̥tvō vā''tapē suparibhāvitāni bhāvayitvā dr̥ṣadi punaḥ sūkṣmāṇi cūrṇāni kārayitvā navē kalaśē samāvāpyānuguptaṁ nidhāpayēt| tēṣāṁ tu khalu cūrṇānāṁ pāṇitalaṁ yāvadvā sādhu manyēta tat kṣaudrēṇa saṁsr̥jya krimikōṣṭhinē lēḍhuṁ prayacchēt||22||
View original
अथाश्वशकृदाहृत्य महति किलिञ्जके प्रस्तीर्यातपे शोषयित्वोदूखले क्षोदयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्मचूर्णानि कारयित्वा विडङ्गकषायेण त्रिफलाकषायेण वाऽष्टकृत्वो दशकृत्वो वाऽऽतपे सुपरिभावितानि भावयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्माणि चूर्णानि कारयित्वा नवे कलशे समावाप्यानुगुप्तं निधापयेत्| तेषां तु खलु चूर्णानां पाणितलं यावद्वा साधु मन्येत तत् क्षौद्रेण संसृज्य क्रिमिकोष्ठिने लेढुं प्रयच्छेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
tathā bhallātakāsthīnyāhr̥tya kalaśapramāṇēna cāpōthya snēhabhāvitē dr̥ḍhē kalaśē sūkṣmānēkacchidrabradhnē śarīramupavēṣṭya mr̥dāvaliptē samāvāpyōḍupēna pidhāya bhūmāvākaṇṭhaṁ nikhātasya snēhabhāvitasyaivānyasya dr̥ḍhasya kumbhasyōpari samārōpya samantādgōmayairupacitya dāhayēt, sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni gōmayāni vigatasnēhāni ca bhallātakāsthīnīti tatastaṁ kumbhamuddharēt| atha tasmāddvitīyāt kumbhāt snēhamādāya viḍaṅgataṇḍulacūrṇaiḥ snēhārdhamātraiḥ pratisaṁsr̥jyātapē sarvamahaḥ sthāpayitvā tatō'smai mātrāṁ prayacchēt pānāya; tēna sādhu viricyatē, viriktasya cānupūrvī yathōktā| ēvamēva bhadradārusaralakāṣṭhasnēhānupakalpya pātuṁ prayacchēt||23|| anuvāsayēccainamanuvāsanakālē ||24||
View original
तथा भल्लातकास्थीन्याहृत्य कलशप्रमाणेन चापोथ्य स्नेहभाविते दृढे कलशे सूक्ष्मानेकच्छिद्रब्रध्ने शरीरमुपवेष्ट्य मृदावलिप्ते समावाप्योडुपेन पिधाय भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्यैवान्यस्य दृढस्य कुम्भस्योपरि समारोप्य समन्ताद्गोमयैरुपचित्य दाहयेत्, स यदा जानीयात् साधु दग्धानि गोमयानि विगतस्नेहानि च भल्लातकास्थीनीति ततस्तं कुम्भमुद्धरेत्| अथ तस्माद्द्वितीयात् कुम्भात् स्नेहमादाय विडङ्गतण्डुलचूर्णैः स्नेहार्धमात्रैः प्रतिसंसृज्यातपे सर्वमहः स्थापयित्वा ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय; तेन साधु विरिच्यते, विरिक्तस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| एवमेव भद्रदारुसरलकाष्ठस्नेहानुपकल्प्य पातुं प्रयच्छेत्||२३|| अनुवासयेच्चैनमनुवासनकाले ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
athāharēti brūyāt- śāradānnavāṁstilān sampadupētān; tānāhr̥tya suniṣpūtānniṣpūya, suśuddhān śōdhayitvā , viḍaṅgakaṣāyē sukhōṣṇē prakṣipya nirvāpayēdādōṣagamanāt, gatadōṣānabhisamīkṣya, supralūnān praluñcya, punarēva suniṣpūtān niṣpūya, suśuddhān śōdhayitvā, viḍaṅgakaṣāyēṇa triḥsaptakr̥tvaḥ suparibhāvitān bhāvayitvā, ātapē śōṣayitvā, ulū(dū)khalē saṅkṣudya, dr̥ṣadi punaḥ ślakṣṇapiṣṭān kārayitvā, drōṇyāmabhyavadhāya, viḍaṅgakaṣāyēṇa muhurmuhuravasiñcan pāṇimardamēva mardayēt; tasmiṁstu khalu prapīḍyamānē yattailamudiyāttat pāṇibhyāṁ paryādāya, śucau dr̥ḍhē kalaśē nyasyānuguptaṁ nidhāpayēt||25||
View original
अथाहरेति ब्रूयात्- शारदान्नवांस्तिलान् सम्पदुपेतान्; तानाहृत्य सुनिष्पूतान्निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा , विडङ्गकषाये सुखोष्णे प्रक्षिप्य निर्वापयेदादोषगमनात्, गतदोषानभिसमीक्ष्य, सुप्रलूनान् प्रलुञ्च्य, पुनरेव सुनिष्पूतान् निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा, विडङ्गकषायेण त्रिःसप्तकृत्वः सुपरिभावितान् भावयित्वा, आतपे शोषयित्वा, उलू(दू)खले सङ्क्षुद्य, दृषदि पुनः श्लक्ष्णपिष्टान् कारयित्वा, द्रोण्यामभ्यवधाय, विडङ्गकषायेण मुहुर्मुहुरवसिञ्चन् पाणिमर्दमेव मर्दयेत्; तस्मिंस्तु खलु प्रपीड्यमाने यत्तैलमुदियात्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय, शुचौ दृढे कलशे न्यस्यानुगुप्तं निधापयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (26-27) · Śloka 27
athāharēti brūyāt- tilvakōddālakayōrdvau bilvamātrau piṇḍau ślakṣṇapiṣṭau viḍaṅgakaṣāyēṇa, tadardhamātrau śyāmātrivr̥tayōḥ, atō'rdhamātrau dantīdravantyōḥ, atō'rdhamātrau ca cavyacitrakayōriti| ētaṁ sambhāraṁ viḍaṅgakaṣāyasyārdhāḍhakamātrēṇa pratisaṁsr̥jya, tattailaprasthaṁ samāvāpya, sarvamālōḍya, mahati paryōgē samāsicyāgnāvadhiśrityāsanē sukhōpaviṣṭaḥ sarvataḥ snēhamavalōkayannajasraṁ mr̥dvagninā sādhayēddarvyā satatamavaghaṭṭayan| sa yadā jānīyādviramati śabdaḥ, praśāmyati ca phēnaḥ, prasādamāpadyatē snēhaḥ, yathāsvaṁ ca gandhavarṇarasōtpattiḥ, saṁvartatē ca bhaiṣajyamaṅgulibhyāṁ mr̥dyamānamanatimr̥dvanatidāruṇamanaṅguligrāhi cēti, sa kālastasyāvatāraṇāya| tatastamavatārya śītībhūtamahatēna vāsasā paripūya, śucau dr̥ḍhē kalaśē samāsicya, pidhānēna pidhāya, śuklēna vastrapaṭṭēnāvacchādya, sūtrēṇa subaddhaṁ suniguptaṁ nidhāpayēt| tatō'smai mātrāṁ prayacchēt pānāya, tēna sādhu viricyatē; samyagapahr̥tadōṣasya cānupūrvī yathōktā| tataścainamanuvāsayēdanuvāsanakālē| ētēnaiva ca pākavidhinā sarṣapātasīkarañjakōṣātakīsnēhānupakalpya pāyayēt sarvaviśēṣānavēkṣamāṇaḥ| tēnāgadō bhavati||26|| ēvaṁ dvayānāṁ ślēṣmapurīṣasambhavānāṁ krimīṇāṁ samutthānasaṁsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśēṣā vyākhyātāḥ sāmānyataḥ| viśēṣatastu svalpamātramāsthāpanānuvāsanānulōmaharaṇabhūyiṣṭhaṁ tēṣvēvauṣadhēṣu purīṣajānāṁ krimīṇāṁ cikitsitaṁ kartavyaṁ, mātrādhikaṁ punaḥ śirōvirēcanavamanōpaśamanabhūyiṣṭhaṁ tēṣvēvauṣadhēṣu ślēṣmajānāṁ krimīṇāṁ cikitsitaṁ kāryam; ityēṣa krimighnō bhēṣajavidhiranuvyākhyātō bhavati| tamanutiṣṭhatā yathāsvaṁ hētuvarjanē prayatitavyam| yathōddēśamēvamidaṁ krimikōṣṭhacikitsitaṁ yathāvadanuvyākhyātaṁ bhavati||27||
View original
अथाहरेति ब्रूयात्- तिल्वकोद्दालकयोर्द्वौ बिल्वमात्रौ पिण्डौ श्लक्ष्णपिष्टौ विडङ्गकषायेण, तदर्धमात्रौ श्यामात्रिवृतयोः, अतोऽर्धमात्रौ दन्तीद्रवन्त्योः, अतोऽर्धमात्रौ च चव्यचित्रकयोरिति| एतं सम्भारं विडङ्गकषायस्यार्धाढकमात्रेण प्रतिसंसृज्य, तत्तैलप्रस्थं समावाप्य, सर्वमालोड्य, महति पर्योगे समासिच्याग्नावधिश्रित्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः स्नेहमवलोकयन्नजस्रं मृद्वग्निना साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्| स यदा जानीयाद्विरमति शब्दः, प्रशाम्यति च फेनः, प्रसादमापद्यते स्नेहः, यथास्वं च गन्धवर्णरसोत्पत्तिः, संवर्तते च भैषज्यमङ्गुलिभ्यां मृद्यमानमनतिमृद्वनतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि चेति, स कालस्तस्यावतारणाय| ततस्तमवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय, शुचौ दृढे कलशे समासिच्य, पिधानेन पिधाय, शुक्लेन वस्त्रपट्टेनावच्छाद्य, सूत्रेण सुबद्धं सुनिगुप्तं निधापयेत्| ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय, तेन साधु विरिच्यते; सम्यगपहृतदोषस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| ततश्चैनमनुवासयेदनुवासनकाले| एतेनैव च पाकविधिना सर्षपातसीकरञ्जकोषातकीस्नेहानुपकल्प्य पाययेत् सर्वविशेषानवेक्षमाणः| तेनागदो भवति||२६|| एवं द्वयानां श्लेष्मपुरीषसम्भवानां क्रिमीणां समुत्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषा व्याख्याताः सामान्यतः| विशेषतस्तु स्वल्पमात्रमास्थापनानुवासनानुलोमहरणभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु पुरीषजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कर्तव्यं, मात्राधिकं पुनः शिरोविरेचनवमनोपशमनभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु श्लेष्मजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कार्यम्; इत्येष क्रिमिघ्नो भेषजविधिरनुव्याख्यातो भवति| तमनुतिष्ठता यथास्वं हेतुवर्जने प्रयतितव्यम्| यथोद्देशमेवमिदं क्रिमिकोष्ठचिकित्सितं यथावदनुव्याख्यातं भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (28-32) · Śloka 32
bhavanti cātra- apakarṣaṇamēvādau krimīṇāṁ bhēṣajaṁ smr̥tam| tatō vighātaḥ prakr̥tērnidānasya ca varjanam||28|| ayamēva vikārāṇāṁ sarvēṣāmapi nigrahē| vidhirdr̥ṣṭastridhā yō'yaṁ krimīnuddiśya kīrtitaḥ||29|| saṁśōdhanaṁ saṁśamanaṁ nidānasya ca varjanam| ētāvadbhiṣajā kāryaṁ rōgē rōgē yathāvidhi||30|| tatra ślōkau- vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayōjanau| viṁśatiḥ krimayastēṣāṁ hētvādiḥ saptakō gaṇaḥ||31|| uktō vyādhitarūpīyē vimānē paramarṣiṇā| śiṣyasambōdhanārthāya vyādhipraśamanāya ca||32||
View original
भवन्ति चात्र- अपकर्षणमेवादौ क्रिमीणां भेषजं स्मृतम्| ततो विघातः प्रकृतेर्निदानस्य च वर्जनम्||२८|| अयमेव विकाराणां सर्वेषामपि निग्रहे| विधिर्दृष्टस्त्रिधा योऽयं क्रिमीनुद्दिश्य कीर्तितः||२९|| संशोधनं संशमनं निदानस्य च वर्जनम्| एतावद्भिषजा कार्यं रोगे रोगे यथाविधि||३०|| तत्र श्लोकौ- व्याधितौ पुरुषौ ज्ञाज्ञौ भिषजौ सप्रयोजनौ| विंशतिः क्रिमयस्तेषां हेत्वादिः सप्तको गणः||३१|| उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परमर्षिणा| शिष्यसम्बोधनार्थाय व्याधिप्रशमनाय च||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē vimānasthānē vyādhitarūpīyavimānaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने व्याधितरूपीयविमानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon