Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪੀਯਂ ਵਿਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो व्याधितरूपीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
7. vyādhitarūpīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਦ੍ਵੌ ਪੁਰੁਸੌ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪੌ ਭਵਤਃ- ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਤਃ, ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਤਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ- ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਤ ਏਕਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਲਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਪਦੁਪੇਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਤ ਇਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਤੋਪਰਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਮਧਮਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਤ ਇਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਯੋਰਕੁਸ਼ਲਾਃ ਕੇਵਲਂ ਚਕ੍ਸੁਸੈਵ ਰੂਪਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਗੁਰੁਲਾਘਵੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ||੩||
View original
इह खलु द्वौ पुरुषौ व्याधितरूपौ भवतः- गुरुव्याधितः, लघुव्याधितश्च| तत्र- गुरुव्याधित एकः सत्त्वबलशरीरसम्पदुपेतत्वाल्लघुव्याधित इव दृश्यते, लघुव्याधितोऽपरः सत्त्वादीनामधमत्वाद्गुरुव्याधित इव दृश्यते| तयोरकुशलाः केवलं चक्षुषैव रूपं दृष्ट्वाऽध्यवस्यन्तो व्याधिगुरुलाघवे विप्रतिपद्यन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਨਹਿ ਜ੍ਞਾਨਾਵਯਵੇਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਰੋਗਜ੍ਞਾਨੇ ਉਪਕ੍ਰਮਯੁਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਚਾਪਿ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੇ ਯਦਾ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਤਂ ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪਮਾਸਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਤਮਲ੍ਪਦੋਸਂ ਮਤ੍ਵਾ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲੇਸ੍ਮੈ ਮਦੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਭੂਯ ਏਵਾਸ੍ਯ ਦੋਸਾਨੁਦੀਰਯਨ੍ਤਿ| ਯਦਾ ਤੁ ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਤਂ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪਮਾਸਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਤਂ ਮਹਾਦੋਸਂ ਮਤ੍ਵਾ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲੇਸ੍ਮੈ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਦੋਸਾਨਤਿਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮਸ੍ਯ ਕ੍ਸਿਣ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਏਵਮਵਯਵੇਨ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਜ੍ਞਾਨਮਭਿਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪਰਿਸ੍ਖਲਨ੍ਤਿ| ਵਿਦਿਤਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਭਿਸਜਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤੋ ਨ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥੇਸ੍ਟਮਰ੍ਥਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤਿ||੪||
View original
नहि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये विज्ञानमुत्पद्यते| विप्रतिपन्नास्तु खलु रोगज्ञाने उपक्रमयुक्तिज्ञाने चापि विप्रतिपद्यन्ते| ते यदा गुरुव्याधितं लघुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तमल्पदोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै मृदु संशोधनं प्रयच्छन्तो भूय एवास्य दोषानुदीरयन्ति| यदा तु लघुव्याधितं गुरुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तं महादोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै तीक्ष्णं संशोधनं प्रयच्छन्तो दोषानतिनिर्हृत्य शरीरमस्य क्षिण्वन्ति| एवमवयवेन ज्ञानस्य कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमभिमन्यमानाः परिस्खलन्ति| विदितवेदितव्यास्तु भिषजः सर्वं सर्वथा यथासम्भवं परीक्ष्यं परीक्ष्याध्यवस्यन्तो न क्वचिदपि विप्रतिपद्यन्ते, यथेष्टमर्थमभिनिर्वर्तयन्ति चेति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪਮਥਾਤੁਰੇ | ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਾਲਾ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਬਲੇ||੫|| ਤੇ ਭੇਸਜਮਯੋਗੇਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮੋਹਿਤਾਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਮਹਤੇਪਿ ਵਾ||੬|| ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਮਾਜ੍ਞਾਯ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮਿਹ ਸਰ੍ਵਥਾ| ਨ ਸ੍ਖਲਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗੇਸੁ ਭੇਸਜਾਨਾਂ ਕਦਾਚਨ||੭||
View original
भवन्ति चात्र- सत्त्वादीनां विकल्पेन व्याधिरूपमथातुरे | दृष्ट्वा विप्रतिपद्यन्ते बाला व्याधिबलाबले||५|| ते भेषजमयोगेन कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः| व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||६|| प्राज्ञास्तु सर्वमाज्ञाय परीक्ष्यमिह सर्वथा| न स्खलन्ति प्रयोगेषु भेषजानां कदाचन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪਾਧਿਕਾਰੇ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਗ੍ਰਸਮ੍ਭਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪਹੇਤੁਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣਂ ਸਾਪਵਾਦਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ ਚਾਨਪਵਾਦਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ, ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋਤਃ ਪਰਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਪੁਰੀਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਨਾਮਪ੍ਰਭਾਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੋਪਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਪਾਦੌ||੮||
View original
इति व्याधितरूपाधिकारे व्याधितरूपसङ्ख्याग्रसम्भवं व्याधितरूपहेतुविप्रतिपत्तौ कारणं सापवादं सम्प्रतिपत्तिकारणं चानपवादं निशम्य, भगवन्तमात्रेयमग्निवेशोऽतः परं सर्वक्रिमीणां पुरीषसंश्रयाणां समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषान् पप्रच्छोपसङ्गृह्य पादौ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ਅਥਾਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਇਹ ਖਲ੍ਵਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਨਾਨਾਵਿਧੇਨ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਹਜੇਭ੍ਯਃ; ਤੇ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰ੍ਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪੁਰੀਸਜਾਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਜਾ, ਮਲਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ||੯||
View original
अथास्मै प्रोवाच भगवानात्रेयः- इह खल्वग्निवेश! विंशतिविधाः क्रिमयः पूर्वमुद्दिष्टा नानाविधेन प्रविभागेनान्यत्र सहजेभ्यः; ते पुनः प्रकृतिभिर्विभज्यमानाश्चतुर्विधा भवन्ति; तद्यथा- पुरीषजाः, श्लेष्मजाः, शोणितजा, मलजाश्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਮਲੋ ਬਾਹ੍ਯਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਮਲਜਾਤਾਨ੍ ਮਲਜਾਨ੍ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ | ਤੇਸਾਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ- ਮਜਾਵਰ੍ਜਨਂ; ਸ੍ਥਾਨਂ- ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਪਕ੍ਸ੍ਮਵਾਸਾਂਸਿ; ਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍- ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਕਤਯੋ ਬਹੁਪਾਦਾਸ਼੍ਚ; ਵਰ੍ਣਃ- ਕਸ੍ਣਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ; ਨਾਮਾਨਿ- ਯੂਕਾਃ, ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼੍ਚ; ਪ੍ਰਭਾਵਃ- ਕਣ੍ਡੂਜਨਨਂ, ਕੋਠਪਿਡਕਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਚ; ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮਪਕਰ੍ਸਣਂ, ਮਲੋਪਘਾਤਃ, ਮਲਕਰਾਣਾਂ ਚ ਭਾਵਾਨਾਮਨੁਪਸੇਵਨਮਿਤਿ||੧੦||
View original
तत्र मलो बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च| तत्र बाह्यमलजातान् मलजान् सञ्चक्ष्महे | तेषां समुत्थानं- मृजावर्जनं; स्थानं- केशश्मश्रुलोमपक्ष्मवासांसि; संस्थानम्- अणवस्तिलाकृतयो बहुपादाश्च; वर्णः- कृष्णः, शुक्लश्च; नामानि- यूकाः, पिपीलिकाश्च; प्रभावः- कण्डूजननं, कोठपिडकाभिनिर्वर्तनं च; चिकित्सितं तु खल्वेषामपकर्षणं, मलोपघातः, मलकराणां च भावानामनुपसेवनमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਕੁਸ੍ਠੈਃ ਸਮਾਨਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ; ਸ੍ਥਾਨਂ- ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਧਮਨ੍ਯਃ; ਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍- ਅਣਵੋ ਵਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਪਾਦਾਸ਼੍ਚ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਕੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਦਸ਼੍ਯਾਃ; ਵਰ੍ਣਃ- ਤਾਮ੍ਰਃ; ਨਾਮਾਨਿ- ਕੇਸ਼ਾਦਾ, ਲੋਮਾਦਾ, ਲੋਮਦ੍ਵੀਪਾਃ, ਸੌਰਸਾ, ਔਡੁਮ੍ਬਰਾ, ਜਨ੍ਤੁਮਾਤਰਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਪ੍ਰਭਾਵਃ- ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਨਖਲੋਮਪਕ੍ਸ੍ਮਾਪਧ੍ਵਂਸਃ, ਵ੍ਰਣਗਤਾਨਾਂ ਚ ਹਰ੍ਸਕਣ੍ਡੂਤੋਦਸਂਸਰ੍ਪਣਾਨਿ, ਅਤਿਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚ ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਭਕ੍ਸਣਮਿਤਿ; ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਪ੍ਯੇਸਾਂ ਕੁਸ੍ਠੈਃ ਸਮਾਨਂ, ਤਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੧੧||
View original
शोणितजानां तु खलु कुष्ठैः समानं समुत्थानं; स्थानं- रक्तवाहिन्यो धमन्यः; संस्थानम्- अणवो वृत्ताश्चापादाश्च, सूक्ष्मत्वाच्चैके भवन्त्यदृश्याः; वर्णः- ताम्रः; नामानि- केशादा, लोमादा, लोमद्वीपाः, सौरसा, औडुम्बरा, जन्तुमातरश्चेति; प्रभावः- केशश्मश्रुनखलोमपक्ष्मापध्वंसः, व्रणगतानां च हर्षकण्डूतोदसंसर्पणानि, अतिवृद्धानां च त्वक्सिरास्नायुमांसतरुणास्थिभक्षणमिति; चिकित्सितमप्येषां कुष्ठैः समानं, तदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਃ ਕ੍ਸੀਰਗੁਡਤਿਲਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨੂਪਮਾਂਸਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਪਰਮਾਨ੍ਨਕੁਸੁਮ੍ਭਸ੍ਨੇਹਾਜੀਰ੍ਣਪੂਤਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜਨਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਃ; ਤੇਸਾਮਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਮਾਨਾਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤ੍ਯੁਭਯਤੋ ਵਾ; ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ- ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਪਥੁਬ੍ਰਧ੍ਨਸਂਸ੍ਥਾਨਾਃ ਕੇਚਿਤ੍, ਕੇਚਿਦ੍ਵਤ੍ਤਪਰਿਣਾਹਾ ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਕਤਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਵਭਾਸਾਸ਼੍ਚ, ਕੇਚਿਦਣਵੋ ਦੀਰ੍ਘਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਵਾਕਤਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਨਾਮਾਨਿ- ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾਃ, ਉਦਰਾਦਾਃ, ਹਦਯਚਰਾਃ , ਚੁਰਵਃ, ਦਰ੍ਭਪੁਸ੍ਪਾਃ, ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਾਃ, ਮਹਾਗੁਦਾਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਪ੍ਰਭਾਵੋ- ਹਲ੍ਲਾਸਃ, ਆਸ੍ਯਸਂਸ੍ਰਵਣਮ੍, ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ, ਜ੍ਵਰਃ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ, ਜਮ੍ਭਾ, ਕ੍ਸਵਥੁਃ, ਆਨਾਹਃ, ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ, ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ, ਚੇਤਿ||੧੨||
View original
श्लेष्मजाः क्षीरगुडतिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहाजीर्णपूतिक्लिन्नसङ्कीर्णविरुद्धासात्म्यभोजनसमुत्थानाः; तेषामामाशयः स्थानं, ते प्रवर्धमानास्तूर्ध्वमधो वा विसर्पन्त्युभयतो वा; संस्थानवर्णविशेषास्तु- श्वेताः पृथुब्रध्नसंस्थानाः केचित्, केचिद्वृत्तपरिणाहा गण्डूपदाकृतयः श्वेतास्ताम्रावभासाश्च, केचिदणवो दीर्घास्तन्त्वाकृतयः श्वेताः; तेषां त्रिविधानां श्लेष्मनिमित्तानां क्रिमीणां नामानि- अन्त्रादाः, उदरादाः, हृदयचराः , चुरवः, दर्भपुष्पाः, सौगन्धिकाः, महागुदाश्चेति; प्रभावो- हृल्लासः, आस्यसंस्रवणम्, अरोचकाविपाकौ, ज्वरः, मूर्च्छा, जृम्भा, क्षवथुः, आनाहः, अङ्गमर्दः, छर्दिः कार्श्यं, पारुष्यं, चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ਪੁਰੀਸਜਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੈਃ; ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਤੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਮਾਨਾਸ੍ਤ੍ਵਧੋ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ, ਯਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਮਾਸ਼ਯਾਭਿਮੁਖਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਦਨ੍ਤਰਂ ਤਦਨ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਃ ਪੁਰੀਸਗਨ੍ਧਿਨਃ ਸ੍ਯੁਃ; ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ- ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਤ੍ਤਪਰੀਣਾਹਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਊਰ੍ਣਾਂਸ਼ੁਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਤ੍, ਕੇਚਿਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ੍ਥੂਲਵਤ੍ਤਪਰੀਣਾਹਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੀਲਹਰਿਤਪੀਤਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਕਕੇਰੁਕਾਃ, ਮਕੇਰੁਕਾਃ, ਲੇਲਿਹਾਃ; ਸਸ਼ੂਲਕਾਃ, ਸੌਸੁਰਾਦਾਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਪ੍ਰਭਾਵਃ- ਪੁਰੀਸਭੇਦਃ, ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ, ਲੋਮਹਰ੍ਸਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਚ, ਤ ਏਵ ਚਾਸ੍ਯ ਗੁਦਮੁਖਂ ਪਰਿਤੁਦਨ੍ਤਃ ਕਣ੍ਡੂਂ ਚੋਪਜਨਯਨ੍ਤੋ ਗੁਦਮੁਖਂ ਪਰ੍ਯਾਸਤੇ, ਤ ਏਵ ਜਾਤਹਰ੍ਸਾ ਗੁਦਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਮਤਿਵੇਲਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ; ਇਤ੍ਯੇਸ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਨਾਂ ਪੁਰੀਸਜਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਃ||੧੩||
View original
पुरीषजास्तुल्यसमुत्थानाः श्लेष्मजैः; तेषां स्थानं पक्वाशयः, ते प्रवर्धमानास्त्वधो विसर्पन्ति, यस्य पुनरामाशयाभिमुखाः स्युर्यदन्तरं तदन्तरं तस्योद्गारनिःश्वासाः पुरीषगन्धिनः स्युः; संस्थानवर्णविशेषास्तु- सूक्ष्मवृत्तपरीणाहाः श्वेता दीर्घा ऊर्णांशुसङ्काशाः केचित्, केचित् पुनः स्थूलवृत्तपरीणाहाः श्यावनीलहरितपीताः; तेषां नामानि ककेरुकाः, मकेरुकाः, लेलिहाः; सशूलकाः, सौसुरादाश्चेति; प्रभावः- पुरीषभेदः, कार्श्यं, पारुष्यं, लोमहर्षाभिनिर्वर्तनं च, त एव चास्य गुदमुखं परितुदन्तः कण्डूं चोपजनयन्तो गुदमुखं पर्यासते, त एव जातहर्षा गुदनिष्क्रमणमतिवेलं कुर्वन्ति; इत्येष श्लेष्मजानां पुरीषजानां च क्रिमीणां समुत्थानादिविशेषः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮਾਸੇਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਮੀਣਾਮਪਕਰ੍ਸਣਮੇਵਾਦਿਤਃ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਘਾਤਃ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਨੁਪਸੇਵਨਮਿਤਿ||੧੪|| ਤਤ੍ਰਾਪਕਰ੍ਸਣਂ- ਹਸ੍ਤੇਨਾਭਿਗਹ੍ਯ ਵਿਮਸ਼੍ਯੋਪਕਰਣਵਤਾਪਨਯਨਮਨੁਪਕਰਣੇਨ ਵਾ; ਸ੍ਥਾਨਗਤਾਨਾਂ ਤੁ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਭੇਸਜੇਨਾਪਕਰ੍ਸਣਂ ਨ੍ਯਾਯਤਃ, ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ, ਵਮਨਂ, ਵਿਰੇਚਨਮ੍, ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਚ; ਇਤ੍ਯਪਕਰ੍ਸਣਵਿਧਿਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਘਾਤਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਪੁਰੀਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਭੂਤਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਹਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਘਾਤਃ| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਨੁਪਸੇਵਨਂ- ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨਵਿਧੌ ਤਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਜਨਂ ਤਥਾਪ੍ਰਾਯਾਣਾਂ ਚਾਪਰੇਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਏਤਦੇਵ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੧੫||
View original
चिकित्सितं तु खल्वेषां समासेनोपदिश्य पश्चाद्विस्तरेणोपदेक्ष्यामः| तत्र सर्वक्रिमीणामपकर्षणमेवादितः कार्यं, ततः प्रकृतिविघातः, अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनमिति||१४|| तत्रापकर्षणं- हस्तेनाभिगृह्य विमृश्योपकरणवताऽपनयनमनुपकरणेन वा; स्थानगतानां तु क्रिमीणां भेषजेनापकर्षणं न्यायतः, तच्चतुर्विधं; तद्यथा- शिरोविरेचनं, वमनं, विरेचनम्, आस्थापनं च; इत्यपकर्षणविधिः| प्रकृतिविघातस्त्वेषां कटुतिक्तकषायक्षारोष्णानां द्रव्याणामुपयोगः, यच्चान्यदपि किञ्चिच्छ्लेष्मपुरीषप्रत्यनीकभूतं तत् स्यात्; हति प्रकृतिविघातः| अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनं- यदुक्तं निदानविधौ तस्य विवर्जनं तथाप्रायाणां चापरेषां द्रव्याणाम्| इति लक्षणतश्चिकित्सितमनुव्याख्यातम्| एतदेव पुनर्विस्तरेणोपदेक्ष्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਅਥੈਨਂ ਕ੍ਰਿਮਿਕੋਸ੍ਠਮਾਤੁਰਮਗ੍ਰੇ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮੁਪਪਾਦ੍ਯ ਸ਼੍ਵੋਭੂਤੇ ਏਨਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪਾਯਯਿਤਾਸ੍ਮੀਤਿ ਕ੍ਸੀਰਗੁਡਦਧਿਤਿਲਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨੂਪਮਾਂਸਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਪਰਮਾਨ੍ਨਕੁਸੁਮ੍ਭਸ੍ਨੇਹਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਃ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਸ਼੍ਚੋਪਪਾਦਯੇਤ੍ ਸਮੁਦੀਰਣਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਕੋਸ੍ਠਾਭਿਸਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਭਿਸਕ੍| ਅਥ ਵ੍ਯੁਸ੍ਟਾਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸੁਖੋਸਿਤਂ ਸੁਪ੍ਰਜੀਰ੍ਣਭਕ੍ਤਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਸ੍ਥਾਪਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨੈਸ੍ਤਦਹਰੇਵੋਪਪਾਦਯੇਦੁਪਪਾਦਨੀਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍||੧੬||
View original
अथैनं क्रिमिकोष्ठमातुरमग्रे षड्रात्रं सप्तरात्रं वा स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य श्वोभूते एनं संशोधनं पाययिताऽस्मीति क्षीरगुडदधितिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहसम्प्रयुक्तैर्भोज्यैः सायं प्रातश्चोपपादयेत् समुदीरणार्थं क्रिमीणां कोष्ठाभिसरणार्थं च भिषक्| अथ व्युष्टायां रात्र्यां सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं च विज्ञायास्थापनवमनविरेचनैस्तदहरेवोपपादयेदुपपादनीयश्चेत् स्यात् सर्वान् परीक्ष्यविशेषान् परीक्ष्य सम्यक्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਅਥਾਹਰੇਤਿ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਮੂਲਕਸਰ੍ਸਪਲਸ਼ੁਨਕਰਞ੍ਜਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਖਰਪੁਸ੍ਪਾਭੂਸ੍ਤਣਸੁਮੁਖਸੁਰਸਕੁਠੇਰਕਗਣ੍ਡੀਰਕਾਲਮਾਲਕਪਰ੍ਣਾਸਕ੍ਸਵਕਫਣਿਜ੍ਝਕਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਥਵਾ ਯਥਾਲਾਭਂ; ਤਾਨ੍ਯਾਹਤਾਨ੍ਯਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਪਾਨੀਯੇਨ ਸੁਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣਾਰ੍ਧੋਦਕੇਨਾਭਿਸਿਚ੍ਯ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਸਤਤਮਵਘਟ੍ਟਯਨ੍ ਦਰ੍ਵ੍ਯਾ, ਤਮੁਪਯੁਕ੍ਤਭੂਯਿਸ੍ਠੇਮ੍ਭਸਿ ਗਤਰਸੇਸ੍ਵੌਸਧੇਸੁ ਸ੍ਥਾਲੀਮਵਤਾਰ੍ਯ ਸੁਪਰਿਪੂਤਂ ਕਸਾਯਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਮਦਨਫਲਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਕਲ੍ਕਤੈਲੋਪਹਿਤਂ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਲਵਣਿਤਮਭ੍ਯਾਸਿਚ੍ਯ ਬਸ੍ਤੌ ਵਿਧਿਵਦਾਸ੍ਥਾਪਯੇਦੇਨਂ; ਤਥਾਰ੍ਕਾਲਰ੍ਕਕੁਟਜਾਢਕੀਕੁਸ੍ਠਕੈਡਰ੍ਯਕਸਾਯੇਣ ਵਾ, ਤਥਾ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਪੀਲੁਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਕਟੁਕਾਸਰ੍ਸਪਕਸਾਯੇਣ, ਤਥਾਮਲਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਪਿਚੁਮਰ੍ਦਕਸਾਯੇਣ ਮਦਨਫਲਾਦਿਸਂਯੋਗਸਮ੍ਪਾਦਿਤੇਨ, ਤ੍ਰਿਵਾਰਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਵਾਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍||੧੭||
View original
अथाहरेति ब्रूयात्- मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रुखरपुष्पाभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकानि सर्वाण्यथवा यथालाभं; तान्याहृतान्यभिसमीक्ष्य खण्डशश्छेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य गोमूत्रेणार्धोदकेनाभिषिच्य साधयेत् सततमवघट्टयन् दर्व्या, तमुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु स्थालीमवतार्य सुपरिपूतं कषायं सुखोष्णं मदनफलपिप्पलीविडङ्गकल्कतैलोपहितं स्वर्जिकालवणितमभ्यासिच्य बस्तौ विधिवदास्थापयेदेनं; तथाऽर्कालर्ककुटजाढकीकुष्ठकैडर्यकषायेण वा, तथा शिग्रुपीलुकुस्तुम्बुरुकटुकासर्षपकषायेण, तथाऽऽमलकशृङ्गवेरदारुहरिद्रापिचुमर्दकषायेण मदनफलादिसंयोगसम्पादितेन, त्रिवारं सप्तरात्रं वाऽऽस्थापयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਬਸ੍ਤੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਸ੍ਤਂ ਤਦਹਰੇਵੋਭਯਤੋਭਾਗਹਰਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪਾਯਯੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ; ਤਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ- ਮਦਨਫਲਪਿਪ੍ਪਲੀਕਸਾਯਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਲ੍ਕਾਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਮਾਲੋਡ੍ਯ ਪਾਤੁਮਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍, ਤਦਸ੍ਯ ਦੋਸਮੁਭਯਤੋ ਨਿਰ੍ਹਰਤਿ ਸਾਧੁ; ਏਵਮੇਵ ਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਜ੍ਯ ਪਾਯਯੇਦੇਨਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨਵੇਕ੍ਸਮਾਣੋ ਭਿਸਕ੍||੧੮|| ਅਥੈਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਪਰਾਹ੍ਣੇ ਸ਼ੈਖਰਿਕਕਸਾਯੇਣ ਸੁਖੋਸ੍ਣੇਨ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍| ਤੇਨੈਵ ਚ ਕਸਾਯੇਣ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵੋਦਕਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਕਾਰਯੇਚ੍ਛਸ਼੍ਵਤ੍; ਤਦਭਾਵੇ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਮੌਸਧਾਨਾਂ ਕ੍ਵਾਥੈਰ੍ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰੈਰ੍ਵਾ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍| ਪਰਿਸਿਕ੍ਤਂ ਚੈਨਂ ਨਿਵਾਤਮਾਗਾਰਮਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯ ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਾਚਰੇਤ੍, ਵਿਲੇਪੀਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਚੈਨਮਨੁਵਾਸਯੇਦ੍ਵਿਡਙ੍ਗਤੈਲੇਨੈਕਾਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰ੍ਵਾ||੧੯||
View original
प्रत्यागते च पश्चिमे बस्तौ प्रत्याश्वस्तं तदहरेवोभयतोभागहरं संशोधनं पाययेद्युक्त्या; तस्य विधिरुपदेक्ष्यते- मदनफलपिप्पलीकषायस्यार्धाञ्जलिमात्रेण त्रिवृत्कल्काक्षमात्रमालोड्य पातुमस्मै प्रयच्छेत्, तदस्य दोषमुभयतो निर्हरति साधु; एवमेव कल्पोक्तानि वमनविरेचनानि प्रतिसंसृज्य पाययेदेनं बुद्ध्या सर्वविशेषानवेक्षमाणो भिषक्||१८|| अथैनं सम्यग्विरिक्तं विज्ञायापराह्णे शैखरिककषायेण सुखोष्णेन परिषेचयेत्| तेनैव च कषायेण बाह्याभ्यन्तरान् सर्वोदकार्थान् कारयेच्छश्वत्; तदभावे कटुतिक्तकषायाणामौषधानां क्वाथैर्मूत्रक्षारैर्वा परिषेचयेत्| परिषिक्तं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसिद्धेन यवाग्वादिना क्रमेणोपाचरेत्, विलेपीक्रमागतं चैनमनुवासयेद्विडङ्गतैलेनैकान्तरं द्विस्त्रिर्वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ਯਦਿ ਪੁਨਰਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਞ੍ਛੀਰ੍ਸਾਦਾਨ੍ ਕ੍ਰਿਮੀਨ੍ ਮਨ੍ਯੇਤ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੈਵਾਭਿਸਰ੍ਪਤਃ ਕਦਾਚਿਤ੍, ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰ ਉਪਪਾਦ੍ਯ ਵਿਰੇਚਯੇਦਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਾਦਿਨਾ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇਨ||੨੦||
View original
यदि पुनरस्यातिप्रवृद्धाञ्छीर्षादान् क्रिमीन् मन्येत शिरस्यैवाभिसर्पतः कदाचित्, ततः स्नेहस्वेदाभ्यामस्य शिर उपपाद्य विरेचयेदपामार्गतण्डुलादिना शिरोविरेचनेन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
ਯਸ੍ਤ੍ਵਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਘਾਤਾਯੋਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਮਥ ਤਮਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਮੂਲਕਪਰ੍ਣੀਂ ਸਮੂਲਾਗ੍ਰਪ੍ਰਤਾਨਾਮਾਹਤ੍ਯ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵੋਲੂ(ਦੂ)ਖਲੇ ਕ੍ਸੋਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਪੀਡਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਂ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍, ਤੇਨ ਰਸੇਨ ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਪਿਸ੍ਟਂ ਸਮਾਲੋਡ੍ਯ ਪੂਪਲਿਕਾਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਧੂਮੇਸ੍ਵਙ੍ਗਾਰੇਸੂਪਕੁਡ੍ਯ ਵਿਡਙ੍ਗਤੈਲਲਵਣੋਪਹਿਤਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਕੋਸ੍ਠਾਯ ਭਕ੍ਸਯਿਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਚਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮੁਦਸ਼੍ਵਿਦ੍ਵਾ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸਲਵਣਮਨੁਪਾਯਯੇਤ੍| ਅਨੇਨ ਕਲ੍ਪੇਨ ਮਾਰ੍ਕਵਾਰ੍ਕਸਹਚਰਨੀਪਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਸੁਮੁਖਸੁਰਸਕੁਠੇਰਕਗਣ੍ਡੀਰਕਾਲਮਾਲਕਪਰ੍ਣਾਸਕ੍ਸਵਕਫਣਿਜ੍ਝਕ- ਬਕੁਲਕੁਟਜਸੁਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰੀਸ੍ਵਰਸਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਪੂਪਲਿਕਾਃ; ਤਥਾ ਕਿਣਿਹੀਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਸੁਵਹਾਮਲਕਹਰੀਤਕੀਬਿਭੀਤਕਸ੍ਵਰਸੇਸੁ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਪੂਪਲਿਕਾਃ; ਸ੍ਵਰਸਾਂਸ਼੍ਚੈਤੇਸਾਮੇਕੈਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਾ ਮਧੁਵਿਲੁਲਿਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਤਰਨਨ੍ਨਾਯ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍||੨੧||
View original
यस्त्वभ्यवहार्यविधिः प्रकृतिविघातायोक्तः क्रिमीणामथ तमनुव्याख्यास्यामः- मूलकपर्णीं समूलाग्रप्रतानामाहृत्य खण्डशश्छेदयित्वोलू(दू)खले क्षोदयित्वा पाणिभ्यां पीडयित्वा रसं गृह्णीयात्, तेन रसेन लोहितशालितण्डुलपिष्टं समालोड्य पूपलिकां कृत्वा विधूमेष्वङ्गारेषूपकुड्य विडङ्गतैललवणोपहितां क्रिमिकोष्ठाय भक्षयितुं प्रयच्छेत्, अनन्तरं चाम्लकाञ्जिकमुदश्विद्वा पिप्पल्यादिपञ्चवर्गसंसृष्टं सलवणमनुपाययेत्| अनेन कल्पेन मार्कवार्कसहचरनीपनिर्गुण्डीसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झक- बकुलकुटजसुवर्णक्षीरीस्वरसानामन्यतमस्मिन् कारयेत् पूपलिकाः; तथा किणिहीकिराततिक्तकसुवहामलकहरीतकीबिभीतकस्वरसेषु कारयेत् पूपलिकाः; स्वरसांश्चैतेषामेकैकशो द्वन्द्वशः सर्वशो वा मधुविलुलितान् प्रातरनन्नाय पातुं प्रयच्छेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ਅਥਾਸ਼੍ਵਸ਼ਕਦਾਹਤ੍ਯ ਮਹਤਿ ਕਿਲਿਞ੍ਜਕੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤੀਰ੍ਯਾਤਪੇ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵੋਦੂਖਲੇ ਕ੍ਸੋਦਯਿਤ੍ਵਾ ਦਸਦਿ ਪੁਨਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਕਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਡਙ੍ਗਕਸਾਯੇਣ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕਸਾਯੇਣ ਵਾਸ੍ਟਕਤ੍ਵੋ ਦਸ਼ਕਤ੍ਵੋ ਵਾਤਪੇ ਸੁਪਰਿਭਾਵਿਤਾਨਿ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਦਸਦਿ ਪੁਨਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਕਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਨਵੇ ਕਲਸ਼ੇ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯਾਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਚੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਾਣਿਤਲਂ ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਸਾਧੁ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਤ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਸਂਸਜ੍ਯ ਕ੍ਰਿਮਿਕੋਸ੍ਠਿਨੇ ਲੇਢੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍||੨੨||
View original
अथाश्वशकृदाहृत्य महति किलिञ्जके प्रस्तीर्यातपे शोषयित्वोदूखले क्षोदयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्मचूर्णानि कारयित्वा विडङ्गकषायेण त्रिफलाकषायेण वाऽष्टकृत्वो दशकृत्वो वाऽऽतपे सुपरिभावितानि भावयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्माणि चूर्णानि कारयित्वा नवे कलशे समावाप्यानुगुप्तं निधापयेत्| तेषां तु खलु चूर्णानां पाणितलं यावद्वा साधु मन्येत तत् क्षौद्रेण संसृज्य क्रिमिकोष्ठिने लेढुं प्रयच्छेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
ਤਥਾ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥੀਨ੍ਯਾਹਤ੍ਯ ਕਲਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਚਾਪੋਥ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਿਤੇ ਦਢੇ ਕਲਸ਼ੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਨੇਕਚ੍ਛਿਦ੍ਰਬ੍ਰਧ੍ਨੇ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਵੇਸ੍ਟ੍ਯ ਮਦਾਵਲਿਪ੍ਤੇ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯੋਡੁਪੇਨ ਪਿਧਾਯ ਭੂਮਾਵਾਕਣ੍ਠਂ ਨਿਖਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਿਤਸ੍ਯੈਵਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦਢਸ੍ਯ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸਮਾਰੋਪ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਗੋਮਯੈਰੁਪਚਿਤ੍ਯ ਦਾਹਯੇਤ੍, ਸ ਯਦਾ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਾਧੁ ਦਗ੍ਧਾਨਿ ਗੋਮਯਾਨਿ ਵਿਗਤਸ੍ਨੇਹਾਨਿ ਚ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥੀਨੀਤਿ ਤਤਸ੍ਤਂ ਕੁਮ੍ਭਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍| ਅਥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਮਾਦਾਯ ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸ੍ਨੇਹਾਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਜ੍ਯਾਤਪੇ ਸਰ੍ਵਮਹਃ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤੋਸ੍ਮੈ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍ ਪਾਨਾਯ; ਤੇਨ ਸਾਧੁ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਪੂਰ੍ਵੀ ਯਥੋਕ੍ਤਾ| ਏਵਮੇਵ ਭਦ੍ਰਦਾਰੁਸਰਲਕਾਸ੍ਠਸ੍ਨੇਹਾਨੁਪਕਲ੍ਪ੍ਯ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍||੨੩|| ਅਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚੈਨਮਨੁਵਾਸਨਕਾਲੇ ||੨੪||
View original
तथा भल्लातकास्थीन्याहृत्य कलशप्रमाणेन चापोथ्य स्नेहभाविते दृढे कलशे सूक्ष्मानेकच्छिद्रब्रध्ने शरीरमुपवेष्ट्य मृदावलिप्ते समावाप्योडुपेन पिधाय भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्यैवान्यस्य दृढस्य कुम्भस्योपरि समारोप्य समन्ताद्गोमयैरुपचित्य दाहयेत्, स यदा जानीयात् साधु दग्धानि गोमयानि विगतस्नेहानि च भल्लातकास्थीनीति ततस्तं कुम्भमुद्धरेत्| अथ तस्माद्द्वितीयात् कुम्भात् स्नेहमादाय विडङ्गतण्डुलचूर्णैः स्नेहार्धमात्रैः प्रतिसंसृज्यातपे सर्वमहः स्थापयित्वा ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय; तेन साधु विरिच्यते, विरिक्तस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| एवमेव भद्रदारुसरलकाष्ठस्नेहानुपकल्प्य पातुं प्रयच्छेत्||२३|| अनुवासयेच्चैनमनुवासनकाले ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
ਅਥਾਹਰੇਤਿ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਸ਼ਾਰਦਾਨ੍ਨਵਾਂਸ੍ਤਿਲਾਨ੍ ਸਮ੍ਪਦੁਪੇਤਾਨ੍; ਤਾਨਾਹਤ੍ਯ ਸੁਨਿਸ੍ਪੂਤਾਨ੍ਨਿਸ੍ਪੂਯ, ਸੁਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਸ਼ੋਧਯਿਤ੍ਵਾ , ਵਿਡਙ੍ਗਕਸਾਯੇ ਸੁਖੋਸ੍ਣੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਦਾਦੋਸਗਮਨਾਤ੍, ਗਤਦੋਸਾਨਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ, ਸੁਪ੍ਰਲੂਨਾਨ੍ ਪ੍ਰਲੁਞ੍ਚ੍ਯ, ਪੁਨਰੇਵ ਸੁਨਿਸ੍ਪੂਤਾਨ੍ ਨਿਸ੍ਪੂਯ, ਸੁਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਸ਼ੋਧਯਿਤ੍ਵਾ, ਵਿਡਙ੍ਗਕਸਾਯੇਣ ਤ੍ਰਿਃਸਪ੍ਤਕਤ੍ਵਃ ਸੁਪਰਿਭਾਵਿਤਾਨ੍ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ, ਆਤਪੇ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ, ਉਲੂ(ਦੂ)ਖਲੇ ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਯ, ਦਸਦਿ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਕਾਰਯਿਤ੍ਵਾ, ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਮਭ੍ਯਵਧਾਯ, ਵਿਡਙ੍ਗਕਸਾਯੇਣ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਵਸਿਞ੍ਚਨ੍ ਪਾਣਿਮਰ੍ਦਮੇਵ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍; ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇ ਯਤ੍ਤੈਲਮੁਦਿਯਾਤ੍ਤਤ੍ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਪਰ੍ਯਾਦਾਯ, ਸ਼ੁਚੌ ਦਢੇ ਕਲਸ਼ੇ ਨ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍||੨੫||
View original
अथाहरेति ब्रूयात्- शारदान्नवांस्तिलान् सम्पदुपेतान्; तानाहृत्य सुनिष्पूतान्निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा , विडङ्गकषाये सुखोष्णे प्रक्षिप्य निर्वापयेदादोषगमनात्, गतदोषानभिसमीक्ष्य, सुप्रलूनान् प्रलुञ्च्य, पुनरेव सुनिष्पूतान् निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा, विडङ्गकषायेण त्रिःसप्तकृत्वः सुपरिभावितान् भावयित्वा, आतपे शोषयित्वा, उलू(दू)खले सङ्क्षुद्य, दृषदि पुनः श्लक्ष्णपिष्टान् कारयित्वा, द्रोण्यामभ्यवधाय, विडङ्गकषायेण मुहुर्मुहुरवसिञ्चन् पाणिमर्दमेव मर्दयेत्; तस्मिंस्तु खलु प्रपीड्यमाने यत्तैलमुदियात्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय, शुचौ दृढे कलशे न्यस्यानुगुप्तं निधापयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (26-27) · Śloka 27
ਅਥਾਹਰੇਤਿ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਤਿਲ੍ਵਕੋਦ੍ਦਾਲਕਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਬਿਲ੍ਵਮਾਤ੍ਰੌ ਪਿਣ੍ਡੌ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟੌ ਵਿਡਙ੍ਗਕਸਾਯੇਣ, ਤਦਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰੌ ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤਯੋਃ, ਅਤੋਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰੌ ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯੋਃ, ਅਤੋਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰੌ ਚ ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਯੋਰਿਤਿ| ਏਤਂ ਸਮ੍ਭਾਰਂ ਵਿਡਙ੍ਗਕਸਾਯਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਢਕਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਜ੍ਯ, ਤਤ੍ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਮਾਲੋਡ੍ਯ, ਮਹਤਿ ਪਰ੍ਯੋਗੇ ਸਮਾਸਿਚ੍ਯਾਗ੍ਨਾਵਧਿਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਸਨੇ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਨੇਹਮਵਲੋਕਯਨ੍ਨਜਸ੍ਰਂ ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਸਾਧਯੇਦ੍ਦਰ੍ਵ੍ਯਾ ਸਤਤਮਵਘਟ੍ਟਯਨ੍| ਸ ਯਦਾ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵਿਰਮਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਚ ਫੇਨਃ, ਪ੍ਰਸਾਦਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਸਂਵਰ੍ਤਤੇ ਚ ਭੈਸਜ੍ਯਮਙ੍ਗੁਲਿਭ੍ਯਾਂ ਮਦ੍ਯਮਾਨਮਨਤਿਮਦ੍ਵਨਤਿਦਾਰੁਣਮਨਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹਿ ਚੇਤਿ, ਸ ਕਾਲਸ੍ਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰਣਾਯ| ਤਤਸ੍ਤਮਵਤਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਮਹਤੇਨ ਵਾਸਸਾ ਪਰਿਪੂਯ, ਸ਼ੁਚੌ ਦਢੇ ਕਲਸ਼ੇ ਸਮਾਸਿਚ੍ਯ, ਪਿਧਾਨੇਨ ਪਿਧਾਯ, ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਨ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਟ੍ਟੇਨਾਵਚ੍ਛਾਦ੍ਯ, ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸੁਬਦ੍ਧਂ ਸੁਨਿਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍| ਤਤੋਸ੍ਮੈ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍ ਪਾਨਾਯ, ਤੇਨ ਸਾਧੁ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ; ਸਮ੍ਯਗਪਹਤਦੋਸਸ੍ਯ ਚਾਨੁਪੂਰ੍ਵੀ ਯਥੋਕ੍ਤਾ| ਤਤਸ਼੍ਚੈਨਮਨੁਵਾਸਯੇਦਨੁਵਾਸਨਕਾਲੇ| ਏਤੇਨੈਵ ਚ ਪਾਕਵਿਧਿਨਾ ਸਰ੍ਸਪਾਤਸੀਕਰਞ੍ਜਕੋਸਾਤਕੀਸ੍ਨੇਹਾਨੁਪਕਲ੍ਪ੍ਯ ਪਾਯਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨਵੇਕ੍ਸਮਾਣਃ| ਤੇਨਾਗਦੋ ਭਵਤਿ||੨੬|| ਏਵਂ ਦ੍ਵਯਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪੁਰੀਸਸਮ੍ਭਵਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਨਾਮਪ੍ਰਭਾਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਮਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਾਨੁਲੋਮਹਰਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਤੇਸ੍ਵੇਵੌਸਧੇਸੁ ਪੁਰੀਸਜਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਮਨੋਪਸ਼ਮਨਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਤੇਸ੍ਵੇਵੌਸਧੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍; ਇਤ੍ਯੇਸ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨੋ ਭੇਸਜਵਿਧਿਰਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋ ਭਵਤਿ| ਤਮਨੁਤਿਸ੍ਠਤਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਹੇਤੁਵਰ੍ਜਨੇ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮੇਵਮਿਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਕੋਸ੍ਠਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਯਥਾਵਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਭਵਤਿ||੨੭||
View original
अथाहरेति ब्रूयात्- तिल्वकोद्दालकयोर्द्वौ बिल्वमात्रौ पिण्डौ श्लक्ष्णपिष्टौ विडङ्गकषायेण, तदर्धमात्रौ श्यामात्रिवृतयोः, अतोऽर्धमात्रौ दन्तीद्रवन्त्योः, अतोऽर्धमात्रौ च चव्यचित्रकयोरिति| एतं सम्भारं विडङ्गकषायस्यार्धाढकमात्रेण प्रतिसंसृज्य, तत्तैलप्रस्थं समावाप्य, सर्वमालोड्य, महति पर्योगे समासिच्याग्नावधिश्रित्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः स्नेहमवलोकयन्नजस्रं मृद्वग्निना साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्| स यदा जानीयाद्विरमति शब्दः, प्रशाम्यति च फेनः, प्रसादमापद्यते स्नेहः, यथास्वं च गन्धवर्णरसोत्पत्तिः, संवर्तते च भैषज्यमङ्गुलिभ्यां मृद्यमानमनतिमृद्वनतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि चेति, स कालस्तस्यावतारणाय| ततस्तमवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय, शुचौ दृढे कलशे समासिच्य, पिधानेन पिधाय, शुक्लेन वस्त्रपट्टेनावच्छाद्य, सूत्रेण सुबद्धं सुनिगुप्तं निधापयेत्| ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय, तेन साधु विरिच्यते; सम्यगपहृतदोषस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| ततश्चैनमनुवासयेदनुवासनकाले| एतेनैव च पाकविधिना सर्षपातसीकरञ्जकोषातकीस्नेहानुपकल्प्य पाययेत् सर्वविशेषानवेक्षमाणः| तेनागदो भवति||२६|| एवं द्वयानां श्लेष्मपुरीषसम्भवानां क्रिमीणां समुत्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषा व्याख्याताः सामान्यतः| विशेषतस्तु स्वल्पमात्रमास्थापनानुवासनानुलोमहरणभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु पुरीषजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कर्तव्यं, मात्राधिकं पुनः शिरोविरेचनवमनोपशमनभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु श्लेष्मजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कार्यम्; इत्येष क्रिमिघ्नो भेषजविधिरनुव्याख्यातो भवति| तमनुतिष्ठता यथास्वं हेतुवर्जने प्रयतितव्यम्| यथोद्देशमेवमिदं क्रिमिकोष्ठचिकित्सितं यथावदनुव्याख्यातं भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (28-32) · Śloka 32
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਪਕਰ੍ਸਣਮੇਵਾਦੌ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਭੇਸਜਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਤਤੋ ਵਿਘਾਤਃ ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਚ ਵਰ੍ਜਨਮ੍||੨੮|| ਅਯਮੇਵ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪਿ ਨਿਗ੍ਰਹੇ| ਵਿਧਿਰ੍ਦਸ੍ਟਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਯੋਯਂ ਕ੍ਰਿਮੀਨੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||੨੯|| ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਚ ਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਏਤਾਵਦ੍ਭਿਸਜਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਰੋਗੇ ਰੋਗੇ ਯਥਾਵਿਧਿ||੩੦|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਵ੍ਯਾਧਿਤੌ ਪੁਰੁਸੌ ਜ੍ਞਾਜ੍ਞੌ ਭਿਸਜੌ ਸਪ੍ਰਯੋਜਨੌ| ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਕ੍ਰਿਮਯਸ੍ਤੇਸਾਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਃ ਸਪ੍ਤਕੋ ਗਣਃ||੩੧|| ਉਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪੀਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਪਰਮਰ੍ਸਿਣਾ| ਸ਼ਿਸ੍ਯਸਮ੍ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਾਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯ ਚ||੩੨||
View original
भवन्ति चात्र- अपकर्षणमेवादौ क्रिमीणां भेषजं स्मृतम्| ततो विघातः प्रकृतेर्निदानस्य च वर्जनम्||२८|| अयमेव विकाराणां सर्वेषामपि निग्रहे| विधिर्दृष्टस्त्रिधा योऽयं क्रिमीनुद्दिश्य कीर्तितः||२९|| संशोधनं संशमनं निदानस्य च वर्जनम्| एतावद्भिषजा कार्यं रोगे रोगे यथाविधि||३०|| तत्र श्लोकौ- व्याधितौ पुरुषौ ज्ञाज्ञौ भिषजौ सप्रयोजनौ| विंशतिः क्रिमयस्तेषां हेत्वादिः सप्तको गणः||३१|| उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परमर्षिणा| शिष्यसम्बोधनार्थाय व्याधिप्रशमनाय च||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪੀਯਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने व्याधितरूपीयविमानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon