58. nāsārōganidānam

Adhikarana apInasa/pInasalakShaNam (1) · Śloka 1

अथ नासारोगनिदानम् | आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा | न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन | तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ||१|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana pUtinasyalakShaNam (2) · Śloka 2

दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सम्मूर्छितो यस्य समीरणस्तु | निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ||२|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana nAsApAkalakShaNam (3) · Śloka 3

घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः | तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र ||३|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana pUyaraktalakShaNam (4) · Śloka 4

दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः | नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||४|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana doShajakShavathulakShaNam (5) · Śloka 5

घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति | कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः ||५|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana AgantujakShavathulakShaNam (6) · Śloka 6

तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा | सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ||६|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana bhraMshathulakShaNam (7) · Śloka 7

प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु | प्राक्सञ्चितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति ||७|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana dIptalakShaNam (8) · Śloka 8

घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः | नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ||८|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana pratInAhalakShaNam (9) · Śloka 9

उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् |९| (च. चि. अ. २६) |

Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (9) · Śloka 9

घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ||९|| (च. चि. अ. २६) |

Adhikarana nAsAshoShalakShaNam (10) · Śloka 10

घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च | कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ||१०|| (सु. उ. तं. अ. २२) |

Adhikarana pInasasyAmapakvalakShaNam (11-12) · Śloka 12

शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः | क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ||११|| आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति | स्वरवर्णविशुद्धिश्च परिपक्वस्य लक्षणम् ||१२||

Adhikarana pratishyAyasya nidAnapUrvikA samprAptiH (13-14) · Śloka 14

सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः | प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः | संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ||१३|| (च. चि. अ. २६) | चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||१४|| (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana pratishyAyapUrvarUpam (15) · Śloka 15

क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता | उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||१५|| (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphajapratishyAyalakShaNam (16-19) · Śloka 19

आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी | गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||१६|| (सु. उ. तं. अ. २४) | क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च | भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ||१७|| उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके | कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः ||१८|| सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः | घ्राणात् कफः कफकृते शीतः पाण्डुः स्रवेद्बहुः | शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ||१९|| कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः | (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana sannipAtajapratishyAyalakShaNam (20) · Śloka 20

भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते ||२०|| सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः | (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana duShTapratishyAyalakShaNam (21-22) · Śloka 22

प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||२१|| पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा | निःश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ||२२|| एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् | (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana raktajapratishyAyalakShaNam (23-24) · Śloka 24

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ||२३|| ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः | दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः ||२४|| (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana pratishyAyasyAsAdhyalakShaNam (25-26) · Śloka 26

सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः | दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२५|| मूर्छन्ति चात्र क्रिमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः | क्रिमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम् ||२६|| (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana pravRuddhapratishyAyajanyA vikArAH (27) · Śloka 27

बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् | शोथाग्निसादकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||२७|| (सु. उ. तं. अ. २४) |

Adhikarana nAsAgatArbuda-shothArsho-raktapittAnAM bhedAni (28) · Śloka 28

अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्विधम् | चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ||२८||

Adhikarana puShpikA · Śloka 58

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नासारोगनिदानं समाप्तम् ||५८||