Adhikarana apInasa/pInasalakShaNam (1) · Śloka 1
అథ నాసారోగనిదానం |
ఆనహ్యతే యస్య విశుష్యతే చ ప్రక్లిద్యతే ధూప్యతి చాపి నాసా |
న వేత్తి యో గంధరసాంశ్చ జంతుర్జుష్టం వ్యవస్యేదిహ పీనసేన |
తం చానిలశ్లేష్మభవం వికారం బ్రూయాత్ ప్రతిశ్యాయసమానలింగం ||1||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
अथ नासारोगनिदानम् |
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा |
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन |
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ||१||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana pUtinasyalakShaNam (2) · Śloka 2
దోషైర్విదగ్ధైర్గలతాలుమూలే సమ్మూర్ఛితో యస్య సమీరణస్తు |
నిరేతి పూతిర్ముఖనాసికాభ్యాం తం పూతినస్యం ప్రవదంతి రోగం ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सम्मूर्छितो यस्य समीरणस्तु |
निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ||२||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana nAsApAkalakShaNam (3) · Śloka 3
ఘ్రాణాశ్రితం పిత్తమరూంషి కుర్యాద్యస్మిన్ వికారే బలవాంశ్చ పాకః |
తం నాసికాపాకమితి వ్యవస్యేద్విక్లేదకోథావథవాऽపి యత్ర ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः |
तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र ||३||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana pUyaraktalakShaNam (4) · Śloka 4
దోషైర్విదగ్ధైరథవాऽపి జంతోర్లలాటదేశేऽభిహతస్య తైస్తైః |
నాసా స్రవేత్ పూయమసృగ్విమిశ్రం తం పూయరక్తం ప్రవదంతి రోగం ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः |
नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana doShajakShavathulakShaNam (5) · Śloka 5
ఘ్రాణాశ్రితే మర్మణి సంప్రదుష్టో యస్యానిలో నాసికయా నిరేతి |
కఫానుజాతో బహుశోऽతిశబ్దస్తం రోగమాహుః క్షవథుం విధిజ్ఞాః ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति |
कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana AgantujakShavathulakShaNam (6) · Śloka 6
తీక్ష్ణోపయోగాదభిజిఘ్రతో వా భావాన్ కటూనర్కనిరీక్షణాద్వా |
సూత్రాదిభిర్వా తరుణాస్థిమర్మణ్యుద్ఘాటితేऽన్యః క్షవథుర్నిరేతి ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा |
सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana bhraMshathulakShaNam (7) · Śloka 7
ప్రభ్రశ్యతే నాసికయా తు యస్య సాంద్రో విదగ్ధో లవణః కఫస్తు |
ప్రాక్సంచితో మూర్ధని సూర్యతప్తస్తం భ్రంశథుం రోగముదాహరంతి ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु |
प्राक्सञ्चितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana dIptalakShaNam (8) · Śloka 8
ఘ్రాణే భృశం దాహసమన్వితే తు వినిఃసరేద్ధూమ ఇవేహ వాయుః |
నాసా ప్రదీప్తేవ చ యస్య జంతోర్వ్యాధిం తు తం దీప్తముదాహరంతి ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः |
नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana pratInAhalakShaNam (9) · Śloka 9
ఉచ్ఛ్వాసమార్గం తు కఫః సవాతో రుంధ్యాత్ ప్రతీనాహముదాహరేత్తం |9|
(చ. చి. అ. 26) |
View original
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् |९|
(च. चि. अ. २६) |
Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (9) · Śloka 9
ఘ్రాణాద్ఘనః పీతసితస్తనుర్వా దోషః స్రవేత్ స్రావముదాహరేత్తం ||9||
(చ. చి. అ. 26) |
View original
घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ||९||
(च. चि. अ. २६) |
Adhikarana nAsAshoShalakShaNam (10) · Śloka 10
ఘ్రాణాశ్రితే స్రోతసి మారుతేన గాఢం ప్రతప్తే పరిశోషితే చ |
కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసేదూర్ధ్వమధశ్చ జంతుర్యస్మిన్ స నాసాపరిశోష ఉక్తః ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च |
कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Adhikarana pInasasyAmapakvalakShaNam (11-12) · Śloka 12
శిరోగురుత్వమరుచిర్నాసాస్రావస్తనుః స్వరః |
క్షామః ష్ఠీవత్యథాభీక్ష్ణమామపీనసలక్షణం ||11||
ఆమలింగాన్వితః శ్లేష్మా ఘనః ఖేషు నిమజ్జతి |
స్వరవర్ణవిశుద్ధిశ్చ పరిపక్వస్య లక్షణం ||12||
View original
शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः |
क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ||११||
आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति |
स्वरवर्णविशुद्धिश्च परिपक्वस्य लक्षणम् ||१२||
Adhikarana pratishyAyasya nidAnapUrvikA samprAptiH (13-14) · Śloka 14
సంధారణాజీర్ణరజోతిభాష్యక్రోధర్తువైషమ్యశిరోభితాపైః |
ప్రజాగరాతిస్వపనాంబుశీతైరవశ్యయా మైథునబాష్పధూమైః |
సంస్త్యానదోషే శిరసి ప్రవృద్ధో వాయుః ప్రతిశ్యాయముదీరయేత్తు ||13||
(చ. చి. అ. 26) |
చయం గతా మూర్ధని మారుతాదయః పృథక్ సమస్తాశ్చ తథైవ శోణితం |
ప్రకుప్యమాణా వివిధైః ప్రకోపణైస్తతః ప్రతిశ్యాయకరా భవంతి హి ||14||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः |
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः |
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ||१३||
(च. चि. अ. २६) |
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् |
प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||१४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana pratishyAyapUrvarUpam (15) · Śloka 15
క్షవప్రవృత్తిః శిరసోऽతిపూర్ణతా స్తంభోऽంగమర్దః పరిహృష్టరోమతా |
ఉపద్రవాశ్చాప్యపరే పృథగ్విధా నృణాం ప్రతిశ్యాయపురఃసరాః స్మృతాః ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता |
उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphajapratishyAyalakShaNam (16-19) · Śloka 19
ఆనద్ధా పిహితా నాసా తనుస్రావప్రసేకినీ |
గలతాల్వోష్ఠశోషశ్చ నిస్తోదః శంఖయోస్తథా ||16||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
క్షవప్రవృత్తిరత్యర్థం వక్త్రవైరస్యమేవ చ |
భవేత్ స్వరోపఘాతశ్చ ప్రతిశ్యాయేऽనిలాత్మకే ||17||
ఉష్ణః సపీతకః స్రావో ఘ్రాణాత్ స్రవతి పైత్తికే |
కృశోऽతిపాండుః సంతప్తో భవేదుష్ణాభిపీడితః ||18||
సధూమమగ్నిం సహసా వమతీవ స మానవః |
ఘ్రాణాత్ కఫః కఫకృతే శీతః పాండుః స్రవేద్బహుః |
శుక్లావభాసః శుక్లాక్షో భవేద్గురుశిరా నరః ||19||
కంఠతాల్వోష్ఠశిరసాం కండూభిరభిపీడితః |
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी |
गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||१६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च |
भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ||१७||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके |
कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः ||१८||
सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः |
घ्राणात् कफः कफकृते शीतः पाण्डुः स्रवेद्बहुः |
शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ||१९||
कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana sannipAtajapratishyAyalakShaNam (20) · Śloka 20
భూత్వా భూత్వా ప్రతిశ్యాయో యస్యాకస్మాన్నివర్తతే ||20||
సంపక్వో వాऽప్యపక్వో వా స సర్వప్రభవః స్మృతః |
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते ||२०||
सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana duShTapratishyAyalakShaNam (21-22) · Śloka 22
ప్రక్లిద్యతే పునర్నాసా పునశ్చ పరిశుష్యతి ||21||
పునరానహ్యతే వాऽపి పునర్వివ్రియతే తథా |
నిఃశ్వాసో వాऽతిదుర్గంధో నరో గంధాన్ న వేత్తి చ ||22||
ఏవం దుష్టప్రతిశ్యాయం జానీయాత్ కృచ్ఛ్రసాధనం |
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||२१||
पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा |
निःश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ||२२||
एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana raktajapratishyAyalakShaNam (23-24) · Śloka 24
రక్తజే తు ప్రతిశ్యాయే రక్తస్రావః ప్రవర్తతే ||23||
తామ్రాక్షశ్చ భవేజ్జంతురురోఘాతప్రపీడితః |
దుర్గంధోచ్ఛ్వాసవదనో గంధానపి న వేత్తి సః ||24||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ||२३||
ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः |
दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana pratishyAyasyAsAdhyalakShaNam (25-26) · Śloka 26
సర్వ ఏవ ప్రతిశ్యాయా నరస్యాప్రతికారిణః |
దుష్టతాం యాంతి కాలేన తదాऽసాధ్యా భవంతి హి ||25||
మూర్ఛంతి చాత్ర క్రిమయః శ్వేతాః స్నిగ్ధాస్తథాऽణవః |
క్రిమితో యః శిరోరోగస్తుల్యం తేనాస్య లక్షణం ||26||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः |
दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२५||
मूर्छन्ति चात्र क्रिमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः |
क्रिमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana pravRuddhapratishyAyajanyA vikArAH (27) · Śloka 27
బాధిర్యమాంధ్యమఘ్రత్వం ఘోరాంశ్చ నయనామయాన్ |
శోథాగ్నిసాదకాసాంశ్చ వృద్ధాః కుర్వంతి పీనసాః ||27||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् |
शोथाग्निसादकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Adhikarana nAsAgatArbuda-shothArsho-raktapittAnAM bhedAni (28) · Śloka 28
అర్బుదం సప్తధా శోథాశ్చత్వారోऽర్శశ్చతుర్విధం |
చతుర్విధం రక్తపిత్తముక్తం ఘ్రాణేऽపి తద్విదుః ||28||
View original
अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्विधम् |
चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ||२८||
Adhikarana puShpikA · Śloka 58
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే నాసారోగనిదానం సమాప్తం ||58||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नासारोगनिदानं समाप्तम् ||५८||