59. nētrarōganidānam

Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3

अथ नेत्ररोगनिदानम् | उष्णाभितप्तस्य जले प्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | स्वेदाद्रजोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ||१|| द्रवात्तथाऽन्नान्निशि सेविताच्च विण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च | प्रसक्तसंरोदनकोपशोकाच्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ||२|| तथा ऋतूनां च विपर्ययेण क्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च | बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकाराञ्जनयन्ति दोषाः ||३|| (सु. उ. तं. अ. १) |

Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4

वातात् पित्तात् कफाद्रक्तादभिष्यन्दश्चतुर्विधः | प्रायेण जायते घोरः सर्वनेत्रामयाकरः ||४||

Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5

निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः | विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||५|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6

दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च | उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7

उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च | स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||७|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च नाड्यः समन्तादतिलोहिताश्च | पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||८|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् | तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||९|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा | शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||१०|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11

हन्याद्दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्रादधिमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् | षड्रात्राद्वातिको वै निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||११|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12

उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् | घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः ||१२||

Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13

मन्दवेदनता कण्डूः संरम्भाश्रुप्रशान्तता | प्रशस्तवर्णता चाक्ष्णोः सम्पक्वदोषमादिशेत् ||१३||

Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः | संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः स शोथजः | शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे ||१४|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15

उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य | रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16

वारंवारं च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः | रुजश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः ||१६||

Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17

यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् | सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18

यस्यावटुकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा | कुर्याद्रुजं वै भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19

श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वं चाक्षि प्रपच्यते | सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः ||१९||

Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20

अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः | मुहुर्विरज्यन्ति च याः स तादृग्व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21

मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः | ताम्राभमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ६) |

Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22

निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै | स्रावं स्रवेदुष्णमतीव यच्च तत् सव्रणं शुक्ल(क्र)मुदाहरन्ति ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23

दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि | अवेदनं वा न युग्मशुक्लं तत् सिद्धिमायाति कदाचिदेव ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24

स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् | वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति ||२४|| (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25

गम्भीरजातं बहुलं च शुक्लं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् | विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासूक्ष्ममदृष्टिकृच्च | द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ||२५|| (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

उष्णाश्रुपातः पिडका च नेत्रे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्लम् | तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ||२६|| (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27

श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं च | तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोगं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ||२७|| (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28

अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलास्रः | विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ||२८|| (इति कृष्णजाः) | (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29

प्रथमे पटले दोषा यस्य दृष्ट्यां व्यवस्थिताः | अव्यक्तानि स रूपाणि कदाचिदथ पश्यति ||२९|| (सु. उ. तं. अ. ५) |

Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32

दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते | मक्षिकामशकांश्चापि जालकानि च पश्यति ||३०|| मण्डलानि पताकांश्च मरीचिं कुण्डलानि च | परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च ||३१|| दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः | समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ||३२|| यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34

ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ||३३|| महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव चाम्बरैः | कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानीव पश्यति ||३४|| यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1

अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ||३५|| पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति | समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ||३६|| दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति | द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते ||३७|| (सु. उ. तं. अ. ७) | दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्यक् स एकं मन्यते द्विधा ||१||

Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40

तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः ||३८|| रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् | अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||३९|| चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः | निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति ||४०|| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41

स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिका काचसञ्ज्ञितः |४१| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46

वातेन चापि रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति ||४१|| आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः | पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||४२|| नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलं च पश्यति | कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||४३|| (गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च | पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम्) | सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः | पश्येद्रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||४४|| स सितान्यपि कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः | सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति ||४५|| बहुधा च द्विधा चापि सर्वाण्येव समन्ततः | हीनाधिकाङ्गान्यपि तु ज्योतींष्यपि च भूयसा ||४६|| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47

पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं पित्ततेजसा | पीता दिशस्तु खद्योतान् भास्करं चापि पश्यति ||४७|| विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव वा | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48

वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||४८||

Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49

रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् | कफात् सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः ||४९|| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50

अरुणं मण्डलं दृष्ट्यां स्थूलकाचारुणप्रभम् |५०| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50

परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लायि नीलं च मण्डलम् ||५०|| दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम् | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54

अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||५१|| पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव च | श्लेष्मणा बहुलं पीतं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||५२|| चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः | ( सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थः छायायां विस्तृतो भवेत्) | मृज्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति ||५३|| प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् | दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे | यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||५४|| (सु. उ. तं. अ. ७) | ( तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी | यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञाच्च तथैव दृष्टिः) |

Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55

षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव वाच्याः |५५| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56

पित्तेन दुष्टेन सदा तु दृष्टिः पीता भवेद्यस्य नरस्य किञ्चित् ||५५|| पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत् स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः | प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि चेक्षते सः ||५६|| रात्रौ च शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58

तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि तु मन्यते सः ||५७|| त्रिषु स्थितोऽल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य | दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात् ||५८|| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59

शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः | धूम्रांस्तथा पश्यति सर्वभावान् स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः ||५९|| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60

यो ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च तेन पश्येत् |६०| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60

विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||६०|| चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61

दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतस्तु याति ||६१|| रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64

बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||६२|| निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः | ( विदार्यते सीदति हीयते वा नृणामभिघातहृता च दृष्टिः) | सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य ||६३|| हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः | तत्राक्षि विस्पृष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||६४|| (इति दृष्टिगताः) | (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65

प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सिते |६५|

Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65

सश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद्वर्धते चिरात् ||६५||

Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66

पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते |६६|

Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66

पृथु मृद्वधिमांसार्म बहुलं च यकृन्निभम् |६६|

Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66

स्थिरं प्रस्तारि मांसाढ्यं शुक्लं स्नाय्वर्म पञ्चमम् ||६६||

Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67

श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनियताः स शुक्तिसञ्ज्ञः |६७| (सु. उ. तं. अ. ७) |

Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67

एको यः शशरुधिरोपमश्च बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति ||६७|| (सु. उ. तं. अ. ४) |

Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68

श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले पिष्टं समुन्नतम् | पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम् ||६८||

Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69

जालाभः कठिनसिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसञ्ज्ञितस्तु |६९| (सु. उ. तं. अ. ४) |

Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69

शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता यास्ता ब्रूयादसितसमीपजाः सिराजाः |६९| (सु. उ. तं. अ. ४) |

Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69

कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः ||६९|| (इति शुक्लजाः) | (सु. उ. तं. अ. ४) |

Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70

पक्वः शोथः सन्धिजो यः सतोदः स्रवेत् पूयं पूति पूयालसाख्यः |७०| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70

ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ||७०|| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71

गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावान् लक्षणैः स्वैरुपेतान् | तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्धा ||७१|| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

पाकात् सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पूयं पूयास्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु |७२| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मास्रावोऽसौ विकारो मतस्तु ||७२|| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

रक्तस्रावः शोणितोत्थो विकारः स्रवेद्दुष्टं तत्र रक्तं प्रभूतम् |७३| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

हरिद्राभं पीतमुष्णं जलाभं पित्तात् स्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात् ||७३|| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74

ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोथा | जाता सन्धौ कृष्णशुक्ले... |७४| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74

...ऽलजी स्यात् तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गै ||७४|| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75

क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः | नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ चरन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः ||७५|| (इति सन्धिगताः) | (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76

अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मनश्च या | सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा ||७६|| (सु. उ. तं. अ. २) |

Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77

वर्त्मान्ते पिडका ध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च | कुम्भीकाबीजप्रतिमाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः ||७७|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78

स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः | रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः ||७८|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79

पिडका या खरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंवृता | वर्त्मस्था शर्करा नाम स रोगो वर्त्मदूषकः ||७९|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80

एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः | श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||८०|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81

दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः | व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः ||८१|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा | मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||८२|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83

वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः | सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्बहुलवर्त्म तत् ||८३|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84

कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोथेन यो नरः | न स सञ्च्छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः ||८४|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85

मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च | अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः ||८५|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा | ततः क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||८६|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87

यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूलं सवेदनम् | तदाहुः श्याववर्त्मेति वर्त्मरोगविशारदाः ||८७|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88

अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि | प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात् क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः ||८८|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89

यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः | वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||८९|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते | एतद्वातहतं वर्त्म जानीयादक्षिचिन्तकः ||९०|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् | आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमविलम्बितम् ||९१|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92

निमेषिणीः सिरा वायुः प्रविष्टः सन्धिसंश्रयाः | प्रचालयति वर्त्मानि निमेषं नाम तद्विदुः ||९२|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93

यः स्थितो वर्त्ममध्ये तु लोहितो मृदुरङ्कुरः | तद्रक्तजं शोणितार्शश्छिन्नं छिन्नं प्रवर्धते ||९३|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94

अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः , लगणो नाम स व्याधिर्लिङ्गतः परिकीर्तितः ||९४|| (सु. उ. तं. अ. ३) |

Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95

त्रयो दोषा बहिःशोथं कुर्युश्छिद्राणि वर्त्मनोः | प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत् ||९५|| (वा. उ. अ. ८) |

Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96

वाताद्या वर्त्मसङ्कोचं जनयन्ति मला यदा | तदा द्रष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः ||९६||

Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98

प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि | घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च ||९७|| असिते सितभागे च मूलकोषात् पतन्त्यपि | पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः ||९८||

Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102

वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शातयेत् | कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत् ||९९|| नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः | शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||१००|| सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु | बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ ||१०१|| भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||१०२|| (इति वर्त्मगताः) | (सु. उ. तं. अ. १) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 59

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नेत्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५९||