42. śārīravraṇanidānam

Adhikarana vraNasya dvaividhyaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-dvandvaja-sannipAtajavraNalakShaNaM ca (1-4) · Śloka 5

अथ शारीरव्रणनिदानम् | द्विधा व्रणः स विज्ञेयः शारीरागन्तुभेदतः | दोषैराद्यस्तयोरन्यः शस्त्रादिक्षतसम्भवः ||१|| स्तब्धः कठिनसंस्पर्शो मन्दस्रावो महारुजः | तुद्यते स्फुरति श्यावो व्रणो मारुतसम्भवः ||२|| तृष्णामोहज्वरक्लेददाहदुष्ट्यवदारणैः | व्रणं पित्तकृतं विद्याद्गन्धैः स्रावैश्च पूतिकैः ||३|| बहुपिच्छो गुरुः स्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः | पाण्डुवर्णोऽल्पसङ्क्लेदश्चिरपाकी कफव्रणः ||४|| (च. चि. अ. २५) | रक्तो रक्तस्रुती रक्ताद्द्वित्रिजः स्यात्तदन्वयैः |५|

Adhikarana vraNasya sAdhyAsAdhyavicAraH (5-6) · Śloka 6

त्वङ्मांसजः सुखे देशे तरुणस्यानुपद्रवः ||५|| धीमतोऽभिनवः काले सुखे साध्यः सुखं व्रणः | गुणैरन्यतमैर्हीनस्ततः कृच्छ्रो व्रणः स्मृतः ||६|| सर्वैर्विहीनो विज्ञेयस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः | (च. चि. अ. २५) |

Adhikarana duShTavraNalakShaNam (7) · Śloka 8

पूतिः पूयातिदुष्टासृक्स्राव्युत्सङ्गी चिरस्थितिः ||७|| दुष्टो व्रणोऽतिगन्धादिः शुद्धलिङ्गविपर्ययः |८|

Adhikarana shuddhavraNalakShaNam (8) · Śloka 9

जिह्वातलाभोऽतिमृदुः श्लक्ष्णः स्निग्धोऽल्पवेदनः ||८|| सुव्यवस्थो निरास्रावः शुद्धो व्रण इति स्मृतः |९|

Adhikarana ruhyamAnavraNalakShaNam (9) · Śloka 9

कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः ||९|| स्थिराश्च पिडकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् | (सु. सू. अ. २३) |

Adhikarana samyagrUDhavraNalakShaNam (10) · Śloka 10

रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् ||१०|| त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् | (सु. सू. अ. २३) |

Adhikarana vyAdhivisheSheNa vraNasya kRucchrasAdhyatvam (11-12) · Śloka 12

कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् ||११|| व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः | वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् ||१२|| आगन्तुजो व्रणः सिद्ध्येन्न सिद्ध्येद्दोषसम्भवः | (सु. सू. अ. २३) |

Adhikarana vraNAnAM riShTarUpA gandhavikRutiH (13) · Śloka 13

मद्यागुर्वाज्यसुमनःपद्मचन्दनचम्पकैः ||१३|| सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः | (सु. सू. अ. २८) |

Adhikarana vraNasyAsAdhyalakShaNam (14-17) · Śloka 17

ये च मर्मस्वसम्भूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः ||१४|| दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिःशीताश्च ये व्रणाः | दह्यन्ते बहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः ||१५|| प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः | प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु ||१६|| क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिध्यन्ति च ये व्रणाः | वर्जयेदपि तान् वैद्यः संरक्षन्नात्मनो यशः ||१७|| (सु. सू. अ. २८) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शारीरव्रणनिदानं समाप्तम् ||४२||