೬೭. ಸ್ತನ್ಯದುಷ್ಟಿನಿದಾನಮ್

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅದೃಶ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋಪಮಾನೇನ ಪ್ರವರ್ತನೇ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ವಿಶನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ತನ್ಯಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ– ಯಥಾ ಶುಕ್ರಂ ವಿಶಂಸ್ತೇಷು ಛಿನ್ನೇಷ್ವಪಿ ಗಾತ್ರೇಷು ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ| ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ– ಸರ್ವದೇಹಾಶ್ರಿತತ್ವಾದಿತಿ| ಶುಕ್ರವತ್ಸಮಸ್ತಶರೀರಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶುಕ್ರದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರದರ್ಶನಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತೇನೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಬಹಿಃಪ್ರವರ್ತನಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ– ತದಿತ್ಯಾದಿ| ತದೇವ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಬಹಿರ್ನಿಃಸರತಿ| ಸಂಹರ್ಷಾತ್ ವಿಶಿಷ್ಟಸಙ್ಕಲ್ಪಲಕ್ಷಣಾತ್| ಸಂಹರ್ಷೇ ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ– ಇಷ್ಟಯುವತೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಇಷ್ಟಯುವತಿದರ್ಶನಾದಿಹೇತುಚತುಷ್ಟಯೇನ ಯಃ ಸಂಹರ್ಷಃ, ಸ ಸುಪ್ರಸನ್ನ ಏವ ಮನಸಿ ಭವತಿ, ಇತಿ ಮನಸೋಽಪಿ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸುಪ್ರಸನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಹರ್ಷಣೇ ಹೇತುಃ ಸುಪ್ರಸನ್ನಮೀರ್ಷ್ಯಾದ್ಯನಭಿಭೂತಂ ಮನ ಉಚ್ಯತೇ| ಶುಕ್ರೇಣ ಸಹ ಪ್ರಸ್ತುತಸ್ಯ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಆಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಂ ಸ್ತನ್ಯಮಪಿ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರತರ್ತತೇ, ಶುಕ್ರಮಾಹಾರರಸಯೋನಿತ್ವಾತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸ್ತನ್ಯಮಪಿ ತಥಾ, ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ||೨-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನನು ಶುಕ್ರಮಾಹಾರರಸಯೋನ್ಯಪಿ ಸಂಹರ್ಷಾತ್ಕಾರಣಾತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಅತ್ರ ಚ ಕಿಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯಾಹ– ತದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವ ಸ್ತನ್ಯಂ ಶುಕ್ರವತ್ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಅಪತ್ಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದಿಕಾರಣಚತುಷ್ಟಯೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹೋ ಮೂಲಕಾರಣಮಿತಿ ತದೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ರವೇ ಸ್ತನ್ಯಸ್ರವಣೇ ಅತ್ರಾಪಿ ಚತ್ವಾರೋ ಹೇತವಃ ಪರಮೇಷ್ಟಯುವತಿಸ್ಥಾನೇಽತ್ರಾಪತ್ಯಗ್ರಹಣಂ, ಮೂಲಹೇತುಹರ್ಷಸ್ಥಾನೇ ಸ್ನೇಹಃ, ಪ್ರಸನ್ನಸ್ಥಾನೇ ನಿರನ್ತರಃ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ತನಾಶ್ರಿತತ್ವೇನ ಸ್ತನ್ಯದುಷ್ಟಿಮಾಹ– ಗುರುಭಿರ್ವಿವಿಧೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರುಭಿರನ್ನೈರ್ಹೇತುಭೂತೈರ್ಯೇ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಸ್ತೈಃ ಪ್ರದೂಷಿತಮ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ತನಾಶ್ರಿತತ್ವೇನ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ದುಷ್ಟಿಮಾಹ– ಗುರುಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರುಭಿರನ್ನೈರ್ಹೇತುಭೂತೈರ್ಯೇ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಸ್ತೈಃ ಪ್ರದೂಷಿತಂ ಧಾತ್ರ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಕುಮಾರಸ್ಯ ನಾನಾರೋಗಾಯ ಕಲ್ಪತೇ| ನಾನಾರೋಗಾನುತ್ಪಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ತನ್ಯದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಷಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಲಿಲಪ್ಲಾವೀತಿ ಸಲಿಲೇ ಯದುತ್ಪ್ಲವತೇ ಲಾಘವಾತ್ ತತ್ ಸಲಿಲಪ್ಲಾವಿ| ಏತದುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ತನುತ್ವಾದ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಮಿತಿ ಕಟು ತಿಕ್ತಂ, ತಿಕ್ತೇಽಪಿ ಕಟುಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತೇರಿತಿ ವದನ್ತಿ| ಪೀತರಾಜೀಮದಿತಿ ಪೀತರೇಖಾಯುಕ್ತಮ್, ತತ್ರಾಪಿ ನೀಲಲೋಹಿತಾಶ್ಚ ರಾಜ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಪಿತ್ತಸಞ್ಜ್ಞಿತಮಿತಿ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್| ಸಞ್ಜ್ಞಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಂಯುತಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತೋಯೇ ನಿಮಜ್ಜತಿ ಗುರುತ್ವಾತ್| ಅತಿಮಾಧುರ್ಯಾದ್ಯಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಪ್ರಸನ್ನಸ್ಯ ತು ಸಾಧಾರಣಂ ಮಧುರಪಾಣ್ಡುತ್ವಮ್| ಅಭಿಘಾತೇನಾಪಿ ಸ್ತನ್ಯಂ ದುಷ್ಟಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವ, ಕಿನ್ತು ತಸ್ಯ ವಾತಿಕಸ್ತನ್ಯಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಸ್ತನ್ಯಸ್ವರೂಪಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ರಸಪ್ರಸಾದೋ ಮಧುರಃ ಪಕ್ವಾಹಾರನಿಮಿತ್ತಜಃ| ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾತ್ ಸ್ತನೌ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸ್ತನ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ||೬-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಕಷಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಲಿಲಪ್ಲಾವಿ ಸಲಿಲೇ ಯದುತ್ಪ್ಲವತೇ ಲಾಘವಾತ್, ಏತದುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ತನುತ್ವಾದ್ಯಪ್ಯನುಕ್ತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಟು ತಿಕ್ತಂ, ತಿಕ್ತೇಽಪಿ ಕಟುಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತೇರಿತಿ ವದನ್ತಿ, ಪೀತರಾಜೀಮದಿತಿ ಪೀತರೇಖಾಯುಕ್ತಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ನೀಲಲೋಹಿತಾಶ್ಚ ರಾಜ್ಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಪಿತ್ತಸಞ್ಜ್ಞಿತಮಿತಿ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಕಫದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೋಯೇ ನಿಮಜ್ಜತೀತಿ ಗುರುತ್ವಾತ್| ಅತಿಮಾಧುರ್ಯಾದ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಾಂಸರ್ಗಿಕಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾವಾಹ– ದ್ವಿಲಿಙ್ಗಮಿತಿ| ಸುಗಮಮ್||೬-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅವಿಕೃತಸ್ತನ್ಯಮಾಹ– ಅದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಬುನಿಕ್ಷಿಪ್ತಮೇಕೀಭವತಿ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಜಲೇನ ಸಹೈಕೀಭವತೀತಿ ಬೋಧ್ಯಂ, ವಾತಾದಿದುಷ್ಟಸ್ಯಾಪ್ಯೇಕದೇಶೇನೈಕೀಭಾವೋಪಲಮ್ಭಾತ್| ಅವಿವರ್ಣಮಿತಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನವಾತಾದಿದುಷ್ಟವರ್ಣಮ್| ಏತತ್ ಸಮದೋಷಪ್ರಕೃತಿಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವವಿವರ್ಣಮಿತ್ಯತ್ರ ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ, ತೇನ ಯದ್ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾನುವಿದ್ಧಮಪಿ ಪಾಣ್ಡುರಮಲ್ಪದುಷ್ಟತ್ವಾತ್ತದ್ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಕೇಚಿತ್ ಪಾಣ್ಡುರಸ್ಥಾನೇ ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಾ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಜಲೇನ ಸಹೈಕೀಭವತೀತಿ ವ್ಯಕ್ತೋಽರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಅವಿವರ್ಣಮಿತ್ಯನೇನೈವಾದುಷ್ಟಶುಕ್ಲವರ್ಣತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಪ್ರಸನ್ನಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಮ್||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವಿಕೃತಂ ಸ್ತನ್ಯಮಾಹ– ಅದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಬುನಿಕ್ಷಿಪ್ತಮೇಕೀಭವತಿ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಜಲೇನ ಸಹೈಕೀಭೂತಂ ಭವತೀತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅವಿವರ್ಣಮಿತಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನವಾತಾದಿದುಷ್ಟವರ್ಣಮ್||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ತನ್ಯದುಷ್ಟಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ತನ್ಯದುಷ್ಟಿನಿದಾನಮ್||೬೭||