൬൭. സ്തന്യദുഷ്ടിനിദാനമ്

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അദൃശ്യസ്യാപി സ്തന്യസ്യ പ്രസിദ്ധോപമാനേന പ്രവര്തനേ ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ– വിശന്നിത്യാദി| ശുക്രലക്ഷണം സ്തന്യമുച്യത ഇതി ശേഷഃ| കുത ഇത്യാഹ– യഥാ ശുക്രം വിശംസ്തേഷു ഛിന്നേഷ്വപി ഗാത്രേഷു ന ദൃശ്യതേ, തസ്മാദ്ധേതോഃ| ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ– സര്വദേഹാശ്രിതത്വാദിതി| ശുക്രവത്സമസ്തശരീരാശ്രിതത്വാത്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശുക്രദൃഷ്ടാന്തേന സ്തന്യസ്യാഭ്യന്തരദര്ശനം പ്രതിപാദ്യ തേനൈവ ദൃഷ്ടാന്തേന ബഹിഃപ്രവര്തനം പ്രതിപാദയന്നാഹ– തദിത്യാദി| തദേവ ശുക്രം പ്രവര്തതേ ബഹിര്നിഃസരതി| സംഹര്ഷാത് വിശിഷ്ടസങ്കല്പലക്ഷണാത്| സംഹര്ഷേ ഹേതുചതുഷ്ടയം നിര്ദിശന്നാഹ– ഇഷ്ടയുവതേരിത്യാദി| ഇഷ്ടയുവതിദര്ശനാദിഹേതുചതുഷ്ടയേന യഃ സംഹര്ഷഃ, സ സുപ്രസന്ന ഏവ മനസി ഭവതി, ഇതി മനസോऽപി പ്രസന്നസ്യ കാരണത്വം ദര്ശയന്നാഹ– സുപ്രസന്നേത്യാദി| തത്ര ഹര്ഷണേ ഹേതുഃ സുപ്രസന്നമീര്ഷ്യാദ്യനഭിഭൂതം മന ഉച്യതേ| ശുക്രേണ സഹ പ്രസ്തുതസ്യ സ്തന്യസ്യ സാധര്മ്യാദ്ധേതും ദര്ശയന്നാഹ– ആഹാരേത്യാദി| പൂര്വം സ്തന്യമപി സ്ത്രിയാഃ പ്രതര്തതേ, ശുക്രമാഹാരരസയോനിത്വാത്പ്രവര്തതേ, സ്തന്യമപി തഥാ, തസ്മാത്പ്രവര്തതേ||൨-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നനു ശുക്രമാഹാരരസയോന്യപി സംഹര്ഷാത്കാരണാത്പ്രവര്തതേ, അത്ര ച കിം കാരണമിത്യാഹ– തദേവേത്യാദി| തദേവ സ്തന്യം ശുക്രവത് സമ്പ്രവര്തതേ| അപത്യസംസ്പര്ശാദികാരണചതുഷ്ടയേऽപി സ്നേഹോ മൂലകാരണമിതി തദേവ ദര്ശയന്നാഹ– സ്നേഹ ഇത്യാദി| പ്രസ്രവേ സ്തന്യസ്രവണേ അത്രാപി ചത്വാരോ ഹേതവഃ പരമേഷ്ടയുവതിസ്ഥാനേऽത്രാപത്യഗ്രഹണം, മൂലഹേതുഹര്ഷസ്ഥാനേ സ്നേഹഃ, പ്രസന്നസ്ഥാനേ നിരന്തരഃ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്തനാശ്രിതത്വേന സ്തന്യദുഷ്ടിമാഹ– ഗുരുഭിര്വിവിധൈരിത്യാദി| ഗുരുഭിരന്നൈര്ഹേതുഭൂതൈര്യേ ദുഷ്ടാ ദോഷാസ്തൈഃ പ്രദൂഷിതമ്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സ്തനാശ്രിതത്വേന സ്തന്യസ്യ ദുഷ്ടിമാഹ– ഗുരുഭിരിത്യാദി| ഗുരുഭിരന്നൈര്ഹേതുഭൂതൈര്യേ ദുഷ്ടാ ദോഷാസ്തൈഃ പ്രദൂഷിതം ധാത്ര്യാഃ ക്ഷീരം കുമാരസ്യ നാനാരോഗായ കല്പതേ| നാനാരോഗാനുത്പാദയതീത്യര്ഥഃ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്തന്യദുഷ്ടിലക്ഷണമാഹ– കഷായമിത്യാദി| സലിലപ്ലാവീതി സലിലേ യദുത്പ്ലവതേ ലാഘവാത് തത് സലിലപ്ലാവി| ഏതദുപലക്ഷണം, തേന തനുത്വാദ്യപി ബോദ്ധവ്യമ്| കട്വമ്ലലവണമിതി കടു തിക്തം, തിക്തേऽപി കടുശബ്ദപ്രവൃത്തേരിതി വദന്തി| പീതരാജീമദിതി പീതരേഖായുക്തമ്, തത്രാപി നീലലോഹിതാശ്ച രാജ്യോ ജ്ഞേയാഃ| പിത്തസഞ്ജ്ഞിതമിതി പിത്തദുഷ്ടസഞ്ജ്ഞിതമ്| സഞ്ജ്ഞിതമിത്യത്ര സംയുതമിതി പാഠാന്തരമ്| തോയേ നിമജ്ജതി ഗുരുത്വാത്| അതിമാധുര്യാദ്യപി ബോധ്യമ്| പ്രസന്നസ്യ തു സാധാരണം മധുരപാണ്ഡുത്വമ്| അഭിഘാതേനാപി സ്തന്യം ദുഷ്ടം സമ്ഭവത്യേവ, കിന്തു തസ്യ വാതികസ്തന്യലക്ഷണൈരേവ സങ്ഗ്രഹണം കര്തവ്യമ്| സ്തന്യസ്വരൂപം ച സുശ്രുതേനോക്തമ്| തദ്യഥാ– “രസപ്രസാദോ മധുരഃ പക്വാഹാരനിമിത്തജഃ| കൃത്സ്നദേഹാത് സ്തനൌ പ്രാപ്തഃ സ്തന്യമിത്യഭിധീയതേ||” (സു. നി. അ. ൧൦) ഇതി||൬-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികമാഹ– കഷായമിത്യാദി| സലിലപ്ലാവി സലിലേ യദുത്പ്ലവതേ ലാഘവാത്, ഏതദുപലക്ഷണം, തേന തനുത്വാദ്യപ്യനുക്തം ബോദ്ധവ്യമ്| പൈത്തികമാഹ– കട്വിത്യാദി| കടു തിക്തം, തിക്തേऽപി കടുശബ്ദസ്യ പ്രവൃത്തേരിതി വദന്തി, പീതരാജീമദിതി പീതരേഖായുക്തമ്, അത്രാപി നീലലോഹിതാശ്ച രാജ്യോ ബോദ്ധവ്യാഃ| പിത്തസഞ്ജ്ഞിതമിതി പിത്തദുഷ്ടമിതി സഞ്ജ്ഞിതമ്| ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– കഫദുഷ്ടമിത്യാദി| തോയേ നിമജ്ജതീതി ഗുരുത്വാത്| അതിമാധുര്യാദ്യപി ബോദ്ധവ്യമ്| സാംസര്ഗികസാന്നിപാതികാവാഹ– ദ്വിലിങ്ഗമിതി| സുഗമമ്||൬-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അവികൃതസ്തന്യമാഹ– അദുഷ്ടമിത്യാദി| അമ്ബുനിക്ഷിപ്തമേകീഭവതി സര്വാത്മനാ ജലേന സഹൈകീഭവതീതി ബോധ്യം, വാതാദിദുഷ്ടസ്യാപ്യേകദേശേനൈകീഭാവോപലമ്ഭാത്| അവിവര്ണമിതി അവിദ്യമാനവാതാദിദുഷ്ടവര്ണമ്| ഏതത് സമദോഷപ്രകൃതിക്ഷീരസ്യ പ്രസന്നസ്യ ലക്ഷണമ്| അന്യേ ത്വവിവര്ണമിത്യത്ര നഞ് ഈഷദര്ഥേ, തേന യദ്വാതാദിപ്രകൃതിവര്ണാനുവിദ്ധമപി പാണ്ഡുരമല്പദുഷ്ടത്വാത്തദ് ഗൃഹ്ണന്തി| കേചിത് പാണ്ഡുരസ്ഥാനേ ‘സര്വശഃ’ ഇതി പഠന്തി, തദാ സര്വാത്മനാ ജലേന സഹൈകീഭവതീതി വ്യക്തോऽര്ഥഃ| അത്ര പക്ഷേ അവിവര്ണമിത്യനേനൈവാദുഷ്ടശുക്ലവര്ണതാ ജ്ഞേയാ| പ്രസന്നം പ്രകൃതിസ്ഥമ്||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവികൃതം സ്തന്യമാഹ– അദുഷ്ടമിത്യാദി| അമ്ബുനിക്ഷിപ്തമേകീഭവതി സര്വാത്മനാ ജലേന സഹൈകീഭൂതം ഭവതീതി ബോദ്ധവ്യമ്| അവിവര്ണമിതി അവിദ്യമാനവാതാദിദുഷ്ടവര്ണമ്||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം സ്തന്യദുഷ്ടിനിദാനം സമാപ്തമ്||൬൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം സ്തന്യദുഷ്ടിനിദാനമ്||൬൭||