௬௭. ஸ்தந்யதுஷ்டிநிதாநம்

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அதஶ்யஸ்யாபி ஸ்தந்யஸ்ய ப்ரஸித்தோபமாநேந ப்ரவர்தநே ஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ– விஶந்நித்யாதி| ஶுக்ரலக்ஷணஂ ஸ்தந்யமுச்யத இதி ஶேஷஃ| குத இத்யாஹ– யதா ஶுக்ரஂ விஶஂஸ்தேஷு சிந்நேஷ்வபி காத்ரேஷு ந தஶ்யதே, தஸ்மாத்தேதோஃ| த்விதீயஂ ஹேதுமாஹ– ஸர்வதேஹாஶ்ரிதத்வாதிதி| ஶுக்ரவத்ஸமஸ்தஶரீராஶ்ரிதத்வாத்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶுக்ரதஷ்டாந்தேந ஸ்தந்யஸ்யாப்யந்தரதர்ஶநஂ ப்ரதிபாத்ய தேநைவ தஷ்டாந்தேந பஹிஃப்ரவர்தநஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ– ததித்யாதி| ததேவ ஶுக்ரஂ ப்ரவர்ததே பஹிர்நிஃஸரதி| ஸஂஹர்ஷாத் விஶிஷ்டஸங்கல்பலக்ஷணாத்| ஸஂஹர்ஷே ஹேதுசதுஷ்டயஂ நிர்திஶந்நாஹ– இஷ்டயுவதேரித்யாதி| இஷ்டயுவதிதர்ஶநாதிஹேதுசதுஷ்டயேந யஃ ஸஂஹர்ஷஃ, ஸ ஸுப்ரஸந்ந ஏவ மநஸி பவதி, இதி மநஸோऽபி ப்ரஸந்நஸ்ய காரணத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ– ஸுப்ரஸந்நேத்யாதி| தத்ர ஹர்ஷணே ஹேதுஃ ஸுப்ரஸந்நமீர்ஷ்யாத்யநபிபூதஂ மந உச்யதே| ஶுக்ரேண ஸஹ ப்ரஸ்துதஸ்ய ஸ்தந்யஸ்ய ஸாதர்ம்யாத்தேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ– ஆஹாரேத்யாதி| பூர்வஂ ஸ்தந்யமபி ஸ்த்ரியாஃ ப்ரதர்ததே, ஶுக்ரமாஹாரரஸயோநித்வாத்ப்ரவர்ததே, ஸ்தந்யமபி ததா, தஸ்மாத்ப்ரவர்ததே||௨-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நநு ஶுக்ரமாஹாரரஸயோந்யபி ஸஂஹர்ஷாத்காரணாத்ப்ரவர்ததே, அத்ர ச கிஂ காரணமித்யாஹ– ததேவேத்யாதி| ததேவ ஸ்தந்யஂ ஶுக்ரவத் ஸம்ப்ரவர்ததே| அபத்யஸஂஸ்பர்ஶாதிகாரணசதுஷ்டயேऽபி ஸ்நேஹோ மூலகாரணமிதி ததேவ தர்ஶயந்நாஹ– ஸ்நேஹ இத்யாதி| ப்ரஸ்ரவே ஸ்தந்யஸ்ரவணே அத்ராபி சத்வாரோ ஹேதவஃ பரமேஷ்டயுவதிஸ்தாநேऽத்ராபத்யக்ரஹணஂ, மூலஹேதுஹர்ஷஸ்தாநே ஸ்நேஹஃ, ப்ரஸந்நஸ்தாநே நிரந்தரஃ||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்தநாஶ்ரிதத்வேந ஸ்தந்யதுஷ்டிமாஹ– குருபிர்விவிதைரித்யாதி| குருபிரந்நைர்ஹேதுபூதைர்யே துஷ்டா தோஷாஸ்தைஃ ப்ரதூஷிதம்||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸ்தநாஶ்ரிதத்வேந ஸ்தந்யஸ்ய துஷ்டிமாஹ– குருபிரித்யாதி| குருபிரந்நைர்ஹேதுபூதைர்யே துஷ்டா தோஷாஸ்தைஃ ப்ரதூஷிதஂ தாத்ர்யாஃ க்ஷீரஂ குமாரஸ்ய நாநாரோகாய கல்பதே| நாநாரோகாநுத்பாதயதீத்யர்தஃ||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்தந்யதுஷ்டிலக்ஷணமாஹ– கஷாயமித்யாதி| ஸலிலப்லாவீதி ஸலிலே யதுத்ப்லவதே லாகவாத் தத் ஸலிலப்லாவி| ஏததுபலக்ஷணஂ, தேந தநுத்வாத்யபி போத்தவ்யம்| கட்வம்லலவணமிதி கடு திக்தஂ, திக்தேऽபி கடுஶப்தப்ரவத்தேரிதி வதந்தி| பீதராஜீமதிதி பீதரேகாயுக்தம், தத்ராபி நீலலோஹிதாஶ்ச ராஜ்யோ ஜ்ஞேயாஃ| பித்தஸஞ்ஜ்ஞிதமிதி பித்ததுஷ்டஸஞ்ஜ்ஞிதம்| ஸஞ்ஜ்ஞிதமித்யத்ர ஸஂயுதமிதி பாடாந்தரம்| தோயே நிமஜ்ஜதி குருத்வாத்| அதிமாதுர்யாத்யபி போத்யம்| ப்ரஸந்நஸ்ய து ஸாதாரணஂ மதுரபாண்டுத்வம்| அபிகாதேநாபி ஸ்தந்யஂ துஷ்டஂ ஸம்பவத்யேவ, கிந்து தஸ்ய வாதிகஸ்தந்யலக்ஷணைரேவ ஸங்க்ரஹணஂ கர்தவ்யம்| ஸ்தந்யஸ்வரூபஂ ச ஸுஶ்ருதேநோக்தம்| தத்யதா– “ரஸப்ரஸாதோ மதுரஃ பக்வாஹாரநிமித்தஜஃ| கத்ஸ்நதேஹாத் ஸ்தநௌ ப்ராப்தஃ ஸ்தந்யமித்யபிதீயதே||” (ஸு. நி. அ. ௧௦) இதி||௬-௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகமாஹ– கஷாயமித்யாதி| ஸலிலப்லாவி ஸலிலே யதுத்ப்லவதே லாகவாத், ஏததுபலக்ஷணஂ, தேந தநுத்வாத்யப்யநுக்தஂ போத்தவ்யம்| பைத்திகமாஹ– கட்வித்யாதி| கடு திக்தஂ, திக்தேऽபி கடுஶப்தஸ்ய ப்ரவத்தேரிதி வதந்தி, பீதராஜீமதிதி பீதரேகாயுக்தம், அத்ராபி நீலலோஹிதாஶ்ச ராஜ்யோ போத்தவ்யாஃ| பித்தஸஞ்ஜ்ஞிதமிதி பித்ததுஷ்டமிதி ஸஞ்ஜ்ஞிதம்| ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– கபதுஷ்டமித்யாதி| தோயே நிமஜ்ஜதீதி குருத்வாத்| அதிமாதுர்யாத்யபி போத்தவ்யம்| ஸாஂஸர்கிகஸாந்நிபாதிகாவாஹ– த்விலிங்கமிதி| ஸுகமம்||௬-௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அவிகதஸ்தந்யமாஹ– அதுஷ்டமித்யாதி| அம்புநிக்ஷிப்தமேகீபவதி ஸர்வாத்மநா ஜலேந ஸஹைகீபவதீதி போத்யஂ, வாதாதிதுஷ்டஸ்யாப்யேகதேஶேநைகீபாவோபலம்பாத்| அவிவர்ணமிதி அவித்யமாநவாதாதிதுஷ்டவர்ணம்| ஏதத் ஸமதோஷப்ரகதிக்ஷீரஸ்ய ப்ரஸந்நஸ்ய லக்ஷணம்| அந்யே த்வவிவர்ணமித்யத்ர நஞ் ஈஷதர்தே, தேந யத்வாதாதிப்ரகதிவர்ணாநுவித்தமபி பாண்டுரமல்பதுஷ்டத்வாத்தத் கஹ்ணந்தி| கேசித் பாண்டுரஸ்தாநே ‘ஸர்வஶஃ’ இதி படந்தி, ததா ஸர்வாத்மநா ஜலேந ஸஹைகீபவதீதி வ்யக்தோऽர்தஃ| அத்ர பக்ஷே அவிவர்ணமித்யநேநைவாதுஷ்டஶுக்லவர்ணதா ஜ்ஞேயா| ப்ரஸந்நஂ ப்ரகதிஸ்தம்||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அவிகதஂ ஸ்தந்யமாஹ– அதுஷ்டமித்யாதி| அம்புநிக்ஷிப்தமேகீபவதி ஸர்வாத்மநா ஜலேந ஸஹைகீபூதஂ பவதீதி போத்தவ்யம்| அவிவர்ணமிதி அவித்யமாநவாதாதிதுஷ்டவர்ணம்||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஸ்தந்யதுஷ்டிநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௬௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ ஸ்தந்யதுஷ்டிநிதாநம்||௬௭||