47. upadaṁśanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sthānapratyāsattērupadaṁśanidānamāha– hastētyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgōdayāt nakhadantacchēdasthānatvēnānuktē'pi mēhanē nakhadantapātaḥ; yaduktaṁ kāmaśāstrē– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| pravr̥ttē raticakrē tu na śāstraṁ nāpi ca kramaḥ||” (kā. sū. sāṁ. a. 2) iti| kalahādivaśādvā mēhanē nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt| ratyatisēvanāditi vyavāyasyātyantasēvanāt| yōnipradōṣāditi dīrghakarkaśarōmādiyōgādyōniduṣṭēḥ| śiśnē mēhanē| vividhāpacārairiti aśuddhasalilaprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| upadaṁśasañjñā ca daṁśanōpādhimantarēṇāpi rūḍhā bōddhavyā| yadyapyabhighātakṣatē mēhanē upadaṁśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhāvyatē, tathā'pi tasya dōṣaliṅgayuktatayā dōṣaja ēvāntarbhāvaḥ||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vraṇatvasāmānyātsthānapratyāsannatvādupadaṁśanidānam| tasya hētumāha– hastētyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgōdayātprabalakāmarāgavaśāt kāmināṁ mēhanē dantanakhapātō bhavati| yaduktaṁ kāmaśāstrē– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| raticakrē pravr̥ttē ca na śāstraṁ nāpi ca kramaḥ||” iti| kalahādivaśādvā mēhanē nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt, atyupasēvanāditi vyavāyasyātyantasēvanāt, yōnipradōṣāt alpamahādvāradīrghakarkaśarōmasaṅkīrṇadēśatvādiyōnidōṣāt, rōgaprabhr̥tērvā yōniduṣṭēḥ| vividhōpacārairiti kṣārōṣṇamalināmbhaḥprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| pañcōpadaṁśā iti vātēna, pittēna, śōṇitēna, kaphēna, sannipātēna; ēvaṁ pañca| yadyapyabhighātakṣatē mēhanē upadaṁśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhavati, tathā'pi tasya dōṣaliṅgayuktatayā dōṣaja ēvāntarbhāvaḥ||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikamāha– pītairityādi| sphōṭairityanusañjanīyam| ēvamuttaratrāpi|2|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātajōpadaṁśalakṣaṇamāha– satōdētyādi| bhēdō dvidhā kriyata iva| vyavasyēt jānīyāt| pittajamāha– pītairityādi| pittai raktairvēti vikalpaḥ, pittēna bahuklēdayutaiḥ ārdratābahulaiḥ, sphōṭairiti śēṣaḥ|2|

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

raktajamāha– raktādityādi| raktāt piśitāvabhāsairiti māṁsavattāmraiḥ sphōṭaiḥ raktācchōṇitāt upadaṁśaṁ vyavasyēt| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntarē raktaiḥ śōṇitaiḥ||2-3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

raktajamāha– piśitāvabhāsairityādi| māṁsavattāmraiḥ sphōṭaiḥ raktāt śōṇitāt upadaṁśaṁ vyavasyēt| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntaram, tatra raktaiḥ śōṇitaiḥ| kaphajamāha– sakaṇḍuraiḥ kaṇḍūyutaiḥ, mahadbhiḥ mahatparigrahaiḥ, ghanairnibiḍaiḥ, sphōṭairiti śēṣaḥ||2-3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sannipātajamāha– nānāvidhētyādi| nānāvidhasrāvarujōpapannamiti pratyēkadōṣōktasrāvavēdanāyuktam| trimalōpadaṁśamiti tridōṣōpadaṁśam|4|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sannipātajamāha– nānētyādi| pratyēkadōṣōktasrāvavēdanāyuktam| trimalōpadaṁśamiti tridōṣōpadaṁśamasādhyamāhuḥ|4|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyatāmāha– viśīrṇētyādi| muṣkāvaśēṣamiti viśīrṇasamastamēhanamāṁsatvēnāvaśiṣṭaphalakōṣamātram||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

varjyamāha– viśīrṇētyādi| viśīrṇamāṁsaṁ śaṭitamāṁsaṁ, kr̥mibhiḥ prajagdhaṁ bhakṣitaṁ, muṣkāvaśēṣamiti śīrṇasamastamēhanamāṁsatvēnāvaśiṣṭaphalakōśamātraṁ, ēvamuktalakṣaṇōpadaṁśaṁ parivarjayēt||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

upakramē cikitsākaraṇārthamāha– sañjātētyādi| viṣayē prasakta iti ativyavāyarataḥ| kālēna cirakālēna||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

upakramē cikitsākaraṇārthamāha– sañjātētyādi| yō mūḍhō viṣayē prasaktaḥ vyavāyāditatparaḥ, sa tēnōpadaṁśēna kālēna kālāntarēṇa mriyatē śōthādibhirupadravaiḥ praśīrṇaśiśnaḥ galitamēhanaḥ||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ēkasthānatvēnātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurairaṅkurasadr̥śairīṣaddīrghaiḥ, saṅghātairmāṁsapratānaiḥ, ‘sañjātaiḥ’ iti pāṭhē ‘māṁsaiḥ’ iti śēṣaḥ| tāmracūḍaśikhōpamā iti tāmracūḍaḥ, kukkuṭaḥ, taccūḍātulyā| sandhāviti mēḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatētyanēna sarvasandhēruktatvāt| ēṣā tridōṣajā, vartiriti yōjyam; ata ēva ‘savēdanā picchilā ca duścikitsyā tridōṣajā|’ iti kvacit pāṭhaḥ| suśrutē kvacit strīṇāmapyupadaṁśaḥ paṭhyatē| yathā– “mēḍhrasandhau vraṇāḥ kēcit kēcit sarvāśrayāstathā| kulatthākr̥tayaḥ kēcit kēcit padmadalōpamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kr̥ṣṇāstōdasamanvitāḥ| śīghraṁ kēcidvisarpanti śanaiḥ kēcittathā'parē| strīṇāṁ puṁsāṁ ca jāyantē upadaṁśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantrēṣvadarśanādētadanārṣamāhuḥ||6-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ēkasthānatvēnātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurasadr̥śairīṣaddīrghasaṅghātaiḥ māṁsapratānaiḥ| anyē sandhāviti mēḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatētyanēna sarvasandhēruktatvāt, ēṣā tridōṣajā, ata ēva “savēdanā picchilā ca duścikitsyā tridōṣajā” iti kvacitpaṭhyatē| suśrutē tu kvacit strīṇāmapyupadaṁśāḥ paṭhyantē| tadyathā– “mēḍhrasandhau vraṇāḥ kēcitkēcitsarvāśrayāstathā| kulatthākr̥tayaḥ kēcitkēcitpadmadalōpamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kr̥ṣṇāstōdasamanvitāḥ| strīṇāṁ puṁsāṁ ca jāyantē upadaṁśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantrēṣvadarśanādētadanārṣamāhuḥ||6-7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmupadaṁśanidānaṁ samāptam||47||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyakr̥tāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmupadaṁśanidānam||47||