62. yōnivyāpannidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

stryadhikārānuvr̥ttēḥ praduṣṭārtavakāryatvācca yōnivyāpannidānamāha– viṁśatirityādi| rōgasaṅgraha iti aṣṭōdarīyē, carakōktatvādasya vākyasya| mithyācārēṇa asamyagāhārācārēṇa, caratērgatibhakṣaṇārthatvāt| praduṣṭēnārtavēnēti vātādiduṣṭarajasētyarthaḥ| tēna, vandhyādiṣvārtavaduṣṭirapi kāraṇaṁ bhavati| bījadōṣānmātāpitrōrārambhakabījadōṣāt| daivāt prāktanādharmakāraṇāt; daivasya sarvatra kāraṇatvē siddhē'tra viśēṣēṇa kāraṇatvamuktam||1||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

yōnipravr̥ttatvādasr̥gdarasyānantaraṁ yōnivyāpannidānamāha– viṁśatirityādi| vyāpadō rōgāḥ| rōgasaṅgraha iti aṣṭōdarīyē, carakōktēḥ| mithyācārataḥ asamyagāhārācārataḥ| praduṣṭēnārtavēnēti kupitavātādiduṣṭēnārtavēna, bandhyāsu ārtavaduṣṭirapi kāraṇaṁ bhavati| bījadōṣādityādi garbhārambhakabījagatārtavadōṣāt| daivādityādi daivaṁ sarvatra sādhāraṇaṁ viśiṣṭadr̥ṣṭakāraṇādarśanē sati kāryadarśanādunnēyam||1||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikā āha– sā phēnilamityādi| sā yōniḥ phēnavadārtavaṁ muñcati| udāvartēti ūrdhvamāvartaḥ samantādvartanaṁ vāyōryatra sā tathēti, arśaāditvādac| viplutāmiti viplutāṁ vātavēdanayā viplutatvāt| nityavēdanām atikupitēnaiva vātēnēti| pariplutāyāmiti pari sarvatō vātavikārēṇa plutatvāt pariplutāsañjñā| pariplutāyāṁ bāhyābhyantaravātavēdanābhiryuktāyām| “grāmyadharmēṇa rugbhr̥śam” ityatra “grāmyadharmē rucirbhr̥śam” iti pāṭhāntaraṁ, tatra rucirabhilāṣaḥ; grāmyadharmē maithunē| vātalētyādi yōniviśēṣaṇaṁ, vātalayā saha pañca yōnivyāpadaḥ| vātalāyāḥ pr̥thagabhidhānaṁ vātalāyāṁ viśēṣēṇa vātavēdanāprādurbhāvārtham| ēvaṁ pittalādiṣvapi bōddhavyam| catasr̥ṣviti udāvartāvandhyāviplutāpariplutāsu||2-4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pūrvaṁ yōnērviṁśatirvyāpada uktāstāsu udāvartāmāha– sā phēnilamityādi| ud ūrdhvamā samantāt vr̥ttā vartulā yōniryatra sā tathā| ‘udāvartā’ iti pāṭhāntaram| tatrāpyayamēvārthaḥ| sā yōniḥ phēnēnārtavaṁ muñcati| vandhyāmāha– naṣṭamārtavaṁ rajō yasyāṁ sā tathā| viplutāmāha– vātavēdanāviplutatvāt| nityavēdanāṁ vātajanitatōdavandhyādinānāvēdanāyuktām| pariplutāmāha– pariplutāyāmiti| pari sarvatō vātavikārapariplutatvātpariplutēti sañjñā| grāmyadharmē maithunē bhr̥śaṁ pīḍā bhavati| “grāmyadharmē'ruciḥ” iti pāṭhāntaram| tatrāruciranabhilāṣaḥ| vātajāmāha– vātalētyādi| karkaśā stabdhā, śūlanistōdapīḍitēti| vātalēti yōniviśēṣaṇam| vātalayā saha pañcayōnivyāpadaḥ| vātalēti pr̥thagvidhānamatyarthavātavēdanāprādurbhāvārtham| ēvaṁ pittalādiṣvapi vyākhyēyam| ādyāsu catasr̥ṣu vātānubandhitvamāha– catasr̥ṣvapītyādi| udāvartāvandhyāviplutāpariplutēti catasr̥ṣu vātavēdanā jñēyā, vātalāyāmadhikā'taḥ sañjñā||2-4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikā āha– sadāhamityādi| kṣīyatē raktamiti atipravr̥ttyā raktasya kṣayaḥ| vāminyudgirēdbījamiti śukraṁ śuddhamapi vamatītyarthaḥ| prasraṁsinī sraṁsatē iti svasthānāccyavatē niḥsaratīti yāvat| ata ēva “ kṣīrasvinnāṁ pravēśayēt|” (su. u. taṁ. a. 38) iti cikitsitam| kṣōbhitā vimarditā| duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| raktasaṅkṣayādārtavasya vāyunā kṣayāt| yadyapi sarvasyaivāpatyasya nāśastathā'pi putrasya prādhānyāt putraghnīti vyapadēśaḥ| pittalayā saha pañca pittajāḥ| dāhapākētyādyupalakṣaṇaṁ, tēna nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyarthaḥ| yaduktamanyatra– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavēt| dāhapākajvarōṣṇārtā nīlapītāsitārtavā||” iti| ādyāsviti raktakṣayāvāminīprasraṁsinīputraghnīṣu||5-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha pittānubandhinyaḥ| tatra raktakṣayāmāha– sadāhamityādi| atipravr̥ttyā raktasya kṣayaḥ, tēna raktakṣayēti sañjñā| vāminīmāha– savātamityādi| sugamam| prasraṁsinīmāha– prasraṁsinītyādi| sraṁsatē svasthānāccyavatē, niḥsaratītyarthaḥ| kṣōbhitā vimarditā, duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| sthitamityādi| putraghnīmāha– putraghnīti sarvāpatyavināśinyastathā'pi putrasya prādhānyādatra putraghnīti vyapadēśaḥ| pittalāmāha– atyarthamityādi| dāhapākajvarānvitētyupalakṣaṇaṁ, tēna nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyavagantavyam| tathā ca tantrāntarē– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavēt| dāhapākajvarōṣṇārtā nīlapītā'sitārtavā||” iti| catasr̥ṣvapi pittānubandhamāha– raktakṣayāvāminīprasraṁsinīputraghnīṣu pittalayā saha pañcapittānubandhinyaḥ||5-7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikā āha– atyānandētyādi| grāmyadharmēṇa maithunēna| karṇinyāṁ karṇikēti karṇikā māṁsakandākāragranthiḥ| maithunē'caraṇā pūrvaṁ puruṣādatiricyatē iti acaraṇā samyaṅmaithunācaraṇāt pūrvaṁ prathamaṁ, puruṣādatiricyatē viramati, tēna bījaṁ na gr̥hṇāti| atra acaraṇaśabdēnōpacārāt tadvatī strī bhaṇyatē| bahuśaścāticaraṇēti bahuśō maithunācaraṇādaticaraṇā, sā ca ślēṣmajanitakaṇḍūbhirājagēva (?) bahumaithunācaraṇādbījaṁ na dhattē| ata uktam– tayōrbījaṁ na vindatīti| tayōriti acaraṇāticaraṇayōḥ| ślēṣmalāyāmatiśītalētyupalakṣaṇaṁ, tēna vēdanādikamapi jñēyam| tathāca tantrāntarē– “kaphō'bhiṣyandibhirvr̥ddhō yōniṁ cēddūṣayēt striyāḥ| sa kuryāt picchilāṁ śītāṁ kaṇḍūgrastāṁ savēdanām||” iti||8-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha ślēṣmānubandhinyaḥ| tatrātyānandāmāha– atītyādi| karṇinīmāha– karṇinyāmityādi| bahuśō maithunācaraṇādaticaraṇā, sā ca ślēṣmajanitakaṇḍuyōgādbahumaithunācaraṇādaticaraṇā, bījaṁ garbhāṅkurajananaṁ na labhatē| ata ēvōktam– tayōrbījaṁ na vindatītyādi| tayōriti caraṇāticaraṇayōḥ| ślēṣmalāmāha– ślēṣmalētyādi| atiśītalētyupalakṣaṇaṁ, tēna vēdanētyapi bōddhavyam| yaduktaṁ tantrāntarē– “kaphō'bhiṣyandibhirvr̥ddhō yōniṁ dūṣayatē striyāḥ| sa kuryātpicchilāṁ śītāṁ kaṇḍugrastāṁ savēdanām||” iti| ślēṣmānubandhatvamāha– catasr̥ṣvapītyādi| atyānandākarṇinīcaraṇāticaraṇāsu| ēvaṁ ślēṣmānubandhinyaḥ pañca||8-10||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikā āha– anārtavētyādi| anārtavā rajaḥśūnyā| astanī īṣatstanī| atikāyagr̥hītāyā mahāmēhanēna gr̥hītāyāḥ| aṇḍalī aṇḍavanniḥsr̥tā yōniḥ| vivr̥tā mahāyōniḥ ativivr̥tamukhī| sūcīvaktrā atisaṁvr̥tā sūcīrandhrā'tisaṅkaṭamukhī| sarvaliṅgasamutthānēti sarvadōṣaliṅgānāṁ samutthānaṁ yatra sā tathā| anyē tvāhuḥ– sarvadōṣasamutthānā sarvadōṣahētujētyarthaḥ| carakōktā adhikā raktayōnyādayaḥ suśrutōktānāmadūrāntaratvēnāvabōddhavyāḥ||11-13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sannipātajādayaḥ pañca| tatra ṣaṇḍīmāha– ‘anārtavētyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustakē nōpalabhyatē [ anārtavētyādi| anārtavā arajaskā, astanī īṣatstanī| aṇḍinīmāha– atikāyō br̥hanmēhanapuruṣaḥ, tēna gr̥hītāyā iti apragalbhāyāḥ, aṇḍalī aṇḍavanniḥsr̥tā yōniḥ| vivr̥tāmāha– ativivr̥tā| sūcīvaktrāmāha– atiśayēna sūcīvatsaṅkīrṇamukhī saṁvr̥tā| sannipātajāmāha– sarvaliṅgētyādi| sarvaliṅgānāṁ samutthānaṁ yatra sā tathā| catasr̥ṣvapi sarvaliṅgānubandhamāha– catasr̥ṣviti| ṣaṇḍyaṇḍalīvivr̥tāsūcīvaktrāsu| tridōṣajāḥ pañca| āsāmasādhyatāmāha– pañcētyādi||11-13||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ yōnivyāpannidānaṁ samāptam||62||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ yōnivyāpannidānam||62||