Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাতোঽর্শসাং চিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১||
যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
চতুর্বিধোঽর্শসাং সাধনোপাযঃ |
তদ্যথা- ভেষজং ক্ষারোঽগ্নিঃ শস্ত্রমিতি |
তত্র, অচিরকালজাতান্যল্পদোষলিঙ্গোপদ্রবাণি ভেষজসাধ্যানি, মৃদুপ্রসৃতাবগাঢান্যুচ্ছ্রিতানি ক্ষারেণ, কর্কশস্থিরপৃথুকঠিনান্যগ্নিনা, তনুমূলান্যুচ্ছ্রিতানি ক্লেদবন্তি চ শস্ত্রেণ |
তত্র ভেষজসাধ্যানামর্শসামদৃশ্যানাং চ ভেষজং ভবতি, ক্ষারাগ্নিশস্ত্রসাধ্যানাং তু বিধানমুচ্যমানমুপধারয ||৩||
View original
अथातोऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधोऽर्शसां साधनोपायः |
तद्यथा- भेषजं क्षारोऽग्निः शस्त्रमिति |
तत्र, अचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाणि भेषजसाध्यानि, मृदुप्रसृतावगाढान्युच्छ्रितानि क्षारेण, कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यग्निना, तनुमूलान्युच्छ्रितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण |
तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति, क्षाराग्निशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
তত্র বলবন্তমাতুরমর্শোভিরুপদ্রুতমুপস্নিগ্ধং পরিস্বিন্নমনিলবেদনাভিবৃদ্ধিপ্রশমার্থং স্নিগ্ধমুষ্ণমল্পমন্নং দ্রবপ্রাযং ভুক্তবন্তমুপবেশ্য সংবৃ(ভৃ)তে শুচৌ দেশে সাধারণে ব্যভ্রে কালে সমে ফলকে শয্যাযাং বা প্রত্যাদিত্যগুদমন্যস্যোত্সঙ্গে নিষণ্ণপূর্বকাযমুত্তানং কিঞ্চিদুন্নতকটিকং বস্ত্রকম্বলকোপবিষ্টং যন্ত্রণশাটকেন পরিক্ষিপ্তগ্রীবাসক্থিং পরিকর্মিভিঃ সুপরিগৃহীতমস্পন্দনশরীরং কৃত্বা ততোঽস্মৈ ঘৃতাভ্যক্তগুদায ঘৃতাভ্যক্তং যন্ত্রমৃজ্বনুমুখং পাযৌ শনৈঃ শনৈঃ প্রবাহমাণস্য প্রণিধায, প্রবিষ্টে চার্শো বীক্ষ্য, শলাকযোত্পীড্য, পিচুবস্ত্রযোরন্যতরেণ প্রমৃজ্য, ক্ষারং পাতযেত্; পাতযিত্বা চ পাণিনা যন্ত্রদ্বারং পিধায বাক্চ্ছতমাত্রমুপেক্ষেত, ততঃ প্রমৃজ্য ক্ষারবলং ব্যাধিবলং চাবেক্ষ্য পুনরালেপযেত্, অথার্শঃ পক্বজাম্ববপ্রতীকাশমবসন্নমীষন্নতমভিসমীক্ষ্যোপাবর্তযেত্, ক্ষারং প্রক্ষালযেদ্ধান্যাম্লেন দধিমস্তুশুক্তফলাম্লৈর্বা, ততো যষ্টীমধুকমিশ্রেণ সর্পিষা নির্বাপ্য যন্ত্রমপনীযোত্থাপ্যাতুরমুষ্ণোদকোপবিষ্টং শীতাভিরদ্ভিঃ পরিষিঞ্চেত্, অশীতাভিরিত্যেকে, ততো নির্বাতমাগারং প্রবেশ্যাচারিকমাদিশেত্; সাবশেষং পুনর্দহেত্; এবং সপ্তরাত্রাত্ সপ্তরাত্রাদেকৈকমুপক্রমেত; তত্র বহুষু পূর্বং দক্ষিণং সাধযেত্, দক্ষিণাদ্বামং, বামাত্ পৃষ্ঠজং, ততোঽগ্রজমিতি ||৪||
View original
तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्विन्नमनिलवेदनाभिवृद्धिप्रशमार्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृ(भृ)ते शुचौ देशे साधारणे व्यभ्रे काले समे फलके शय्यायां वा प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानं किञ्चिदुन्नतकटिकं वस्त्रकम्बलकोपविष्टं यन्त्रणशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिं परिकर्मिभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोऽस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुमुखं पायौ शनैः शनैः प्रवाहमाणस्य प्रणिधाय, प्रविष्टे चार्शो वीक्ष्य, शलाकयोत्पीड्य, पिचुवस्त्रयोरन्यतरेण प्रमृज्य, क्षारं पातयेत्; पातयित्वा च पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाक्च्छतमात्रमुपेक्षेत, ततः प्रमृज्य क्षारबलं व्याधिबलं चावेक्ष्य पुनरालेपयेत्, अथार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीषन्नतमभिसमीक्ष्योपावर्तयेत्, क्षारं प्रक्षालयेद्धान्याम्लेन दधिमस्तुशुक्तफलाम्लैर्वा, ततो यष्टीमधुकमिश्रेण सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरमुष्णोदकोपविष्टं शीताभिरद्भिः परिषिञ्चेत्, अशीताभिरित्येके, ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत्; सावशेषं पुनर्दहेत्; एवं सप्तरात्रात् सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत; तत्र बहुषु पूर्वं दक्षिणं साधयेत्, दक्षिणाद्वामं, वामात् पृष्ठजं, ततोऽग्रजमिति ||४||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
তত্র বাতশ্লেষ্মনিমিত্তান্যগ্নিক্ষারাভ্যাং সাধযেত্, ক্ষারেণৈব মৃদুনা পিত্তরক্তনিমিত্তানি ||৫||
তত্র বাতানুলোম্যমন্নরুচিরগ্নিদীপ্তির্লাঘবং বলবর্ণোত্পত্তির্মনস্তুষ্টিরিতি সম্যগ্দগ্ধলিঙ্গানি, অতিদগ্ধে তু গুদাবদরণং দাহো মূর্চ্ছা জ্বরঃ পিপাসা শোণিতাতিপ্রবৃত্তিস্তন্নিমিত্তাশ্চোপদ্রবা ভবন্তি, ধ্যামাল্পব্রণতা কণ্ডূরনিলবৈগুণ্যমিন্দ্রিযাণামপ্রসাদো বিকারস্য চাশান্তির্হীনদগ্ধে ||৬||
View original
तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्निक्षाराभ्यां साधयेत्, क्षारेणैव मृदुना पित्तरक्तनिमित्तानि ||५||
तत्र वातानुलोम्यमन्नरुचिरग्निदीप्तिर्लाघवं बलवर्णोत्पत्तिर्मनस्तुष्टिरिति सम्यग्दग्धलिङ्गानि, अतिदग्धे तु गुदावदरणं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवा भवन्ति, ध्यामाल्पव्रणता कण्डूरनिलवैगुण्यमिन्द्रियाणामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिर्हीनदग्धे ||६||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
মহান্তি চ প্রাণবতশ্ছিত্ত্বা দহেত্, নির্গতানি চাত্যর্থং দোষপূর্ণানি যন্ত্রাদ্বিনা স্বেদাভ্যঙ্গস্নেহাবগাহোপনাহবিস্রাবণালেপক্ষারাগ্নিশস্ত্রৈরুপাচরেত্; প্রবৃত্তরক্তানি চ রক্তপিত্তবিধানেন, ভিন্নপুরীষাণিচাতীসারবিধানেন, বদ্ধবর্চাংসি স্নেহপানবিধানেনোদাবর্তবিধানেন বা; এষ সর্বস্থানগতানামর্শসাং দহনকল্পঃ ||৭||
View original
महान्ति च प्राणवतश्छित्त्वा दहेत्, निर्गतानि चात्यर्थं दोषपूर्णानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्नेहावगाहोपनाहविस्रावणालेपक्षाराग्निशस्त्रैरुपाचरेत्; प्रवृत्तरक्तानि च रक्तपित्तविधानेन, भिन्नपुरीषाणिचातीसारविधानेन, बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा; एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः ||७||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
আসাদ্য চ দর্বীকূর্চকশলাকানামন্যতমেন ক্ষারং পাতযেত্ |
ভ্রষ্টগুদস্য তু বিনা যন্ত্রেণ ক্ষারাদিকর্ম প্রযুঞ্জীত |
সর্বেষু চ শালিষষ্টিকযবগোধূমান্নং সর্পিঃস্নিগ্ধমুপসেবেত পযসা নিম্বযূষেণ পটোলযূষেণ বা, যথাদোষং শাকৈর্বাস্তূকতণ্ডুলীযকজীবন্ত্যুপোদিকাশ্ববলাবালমূলকপালঙ্ক্যসনচিল্লীচুচ্চূকলাযবল্লীভিরন্যৈর্বা |
যচ্চান্যদপি স্নিগ্ধমগ্নিদীপনমর্শোঘ্নং সৃষ্টমূত্রপুরীষং চ তদুপসেবেত ||৮||
View original
आसाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यतमेन क्षारं पातयेत् |
भ्रष्टगुदस्य तु विना यन्त्रेण क्षारादिकर्म प्रयुञ्जीत |
सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमान्नं सर्पिःस्निग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण पटोलयूषेण वा, यथादोषं शाकैर्वास्तूकतण्डुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबलाबालमूलकपालङ्क्यसनचिल्लीचुच्चूकलायवल्लीभिरन्यैर्वा |
यच्चान्यदपि स्निग्धमग्निदीपनमर्शोघ्नं सृष्टमूत्रपुरीषं च तदुपसेवेत ||८||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
দগ্ধেষু চার্শঃস্বভ্যক্তোঽনলসন্ধুক্ষণার্থমনিলপ্রকোপসংরক্ষণার্থং চ স্নেহাদীনাং সামান্যতঃ ক্রিযাপথমুপসেবেত |
বিশেষতস্তু বাতার্শঃসু সর্পীংষি চ বাতহরদীপনীযসিদ্ধানি হিঙ্গ্বাদিভিশ্চূর্ণৈঃ প্রতিসংসৃজ্য পিবেত্, পিত্তার্শঃসু পৃথক্পর্ণ্যাদীনাং কষাযেণ দীপনীযপ্রতীবাপং সর্পিঃ , শোণিতার্শঃসু মঞ্জিষ্ঠামুরুঙ্গ্যাদীনাং কষাযে পাচযেত্, শ্লেষ্মার্শঃসু সুরসাদীনাং কষাযে |
উপদ্রবাংশ্চ যথাস্বমুপাচরেত্ ||৯||
View original
दग्धेषु चार्शःस्वभ्यक्तोऽनलसन्धुक्षणार्थमनिलप्रकोपसंरक्षणार्थं च स्नेहादीनां सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत |
विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनीयसिद्धानि हिङ्ग्वादिभिश्चूर्णैः प्रतिसंसृज्य पिबेत्, पित्तार्शःसु पृथक्पर्ण्यादीनां कषायेण दीपनीयप्रतीवापं सर्पिः , शोणितार्शःसु मञ्जिष्ठामुरुङ्ग्यादीनां कषाये पाचयेत्, श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये |
उपद्रवांश्च यथास्वमुपाचरेत् ||९||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
পরং চ যত্নমাস্থায গুদে ক্ষারাগ্নিশস্ত্রাণ্যবচারযেত্, তদ্বিভ্রমাদ্ধি ষাণ্ঢ্যশোফদাহমদমূর্চ্ছাটোপানাহাতীসারপ্রবাহণানি ভবন্তি মরণং বা ||১০||
View original
परं च यत्नमास्थाय गुदे क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेत्, तद्विभ्रमाद्धि षाण्ढ्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहणानि भवन्ति मरणं वा ||१०||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
অত ঊর্ধ্বং যন্ত্রপ্রমাণমুপদেক্ষ্যামঃ- তত্র যন্ত্রং লৌহং দান্তং শার্ঙ্গং বার্ক্ষং বা গোস্তনাকারং চতুরঙ্গুলাযতং পঞ্চাঙ্গুলপরিণাহং পুংসাং, ষডঙ্গুলপরিণাহং নারীণাং তলাযতং; তদ্ দ্বিচ্ছিদ্রং দর্শনার্থম্, একছিদ্রং তু কর্মণি; একদ্বারে হি শস্ত্রক্ষারাগ্নীনামতিক্রমো ন ভবতি; ছিদ্রপ্রমাণং তু ত্র্যঙ্গুলাযতমঙ্গুষ্ঠোদরপরিণাহং, যদঙ্গুলমবশিষ্টং তস্যার্ধাঙ্গুলাদধস্তাদর্ধাঙ্গুলোচ্ছ্রিতোপরিবৃত্তকর্ণিকম্; এষ যন্ত্রাকৃতিসমাসঃ ||১১||
View original
अत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रमाणमुपदेक्ष्यामः- तत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं पुंसां, षडङ्गुलपरिणाहं नारीणां तलायतं; तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम्, एकछिद्रं तु कर्मणि; एकद्वारे हि शस्त्रक्षाराग्नीनामतिक्रमो न भवति; छिद्रप्रमाणं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरपरिणाहं, यदङ्गुलमवशिष्टं तस्यार्धाङ्गुलादधस्तादर्धाङ्गुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकर्णिकम्; एष यन्त्राकृतिसमासः ||११||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
অত ঊর্ধ্বমর্শসামালেপান্ বক্ষ্যামঃ- স্নুহীক্ষীরযুক্তং হরিদ্রাচূর্ণমালেপঃ প্রথমঃ, কুক্কুটপুরীষগুঞ্জাহরিদ্রাপিপ্পলীচূর্ণমিতি গোমূত্রপিত্তপিষ্টো দ্বিতীযঃ, দন্তীচিত্রকসুবর্চিকালাঙ্গলীকল্কো বা গোপিত্তপিষ্টস্তৃতীযঃ, পিপ্পলীসৈন্ধবকুষ্ঠশিরীষফলকল্কঃ স্নুহীক্ষীরপিষ্টোঽর্কক্ষীরপিষ্টো বা চতুর্থঃ, কাসীসহরিতালসৈন্ধবাশ্বমারকবিডঙ্গপূতীককৃতবেধনজম্ব্বর্কোত্তমারণীদন্তীচিত্রকালর্কস্নুহীপযঃসু তৈলং বিপক্বমভ্যঞ্জনেনার্শঃ শাতযতি ||১২||
View original
अत ऊर्ध्वमर्शसामालेपान् वक्ष्यामः- स्नुहीक्षीरयुक्तं हरिद्राचूर्णमालेपः प्रथमः, कुक्कुटपुरीषगुञ्जाहरिद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः, दन्तीचित्रकसुवर्चिकालाङ्गलीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्तृतीयः, पिप्पलीसैन्धवकुष्ठशिरीषफलकल्कः स्नुहीक्षीरपिष्टोऽर्कक्षीरपिष्टो वा चतुर्थः, कासीसहरितालसैन्धवाश्वमारकविडङ्गपूतीककृतवेधनजम्ब्वर्कोत्तमारणीदन्तीचित्रकालर्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्वमभ्यञ्जनेनार्शः शातयति ||१२||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
অত ঊর্ধ্বং ভেষজসাধ্যেষ্বদৃশ্যেষ্বর্শঃসু যোগান্ যাপনার্থং বক্ষ্যামঃ- প্রাতঃ প্রাতর্গুডহরীতকীমাসেবেত, ব্রহ্মচারী গোমূত্রদ্রোণসিদ্ধং বা হরীতকীশতং প্রাতঃ প্রাতর্যথাবলং ক্ষৌদ্রেণ, অপামার্গমূলং বা তণ্ডুলোদকেন সক্ষৌদ্রমহরহঃ, শতাবরীমূলকল্কং বা ক্ষীরেণ, চিত্রকচূর্ণযুক্তং বা সীধুং পরার্ধ্যং, ভল্লাতচূর্ণযুক্তং বা সক্তুমন্থমলবণং তক্রেণ, কলশে বাঽন্তশ্চিত্রকমূলকল্কাবলিপ্তে নিষিক্তং তক্রমম্লমনম্লং বা পানভোজনেষূপযুঞ্জীত, এষ এব ভার্গ্যাস্ফোতাযবান্যামলকগুডূচীষু তক্রকল্পঃ, পিপ্পলীপিপ্পলীমূলচব্যচিত্রকবিডঙ্গশুণ্ঠীহরীতকীষু চ পূর্ববদেব, নিরন্নো বা তক্রমহরহর্মাসমুপসেবেত, শৃঙ্গবেরপুনর্নবাচিত্রককষাযসিদ্ধং বা পযঃ, কুটজমূলত্বক্ফাণিতং বা পিপ্পল্যাদিপ্রতীবাপং ক্ষৌদ্রেণ, মহাবাতব্যাধ্যুক্তং হিঙ্গ্বাদিচূর্ণমুপসেবেত তক্রাহারঃ ক্ষীরাহারো বা, ক্ষারলবণাংশ্চিত্রকমূলক্ষারোদকসিদ্ধান্ বা কুল্মাষান্ ভক্ষযেত্, চিত্রকমূলক্ষারোদকসিদ্ধং বা পযঃ পলাশতরূক্ষারসিদ্ধং বা, পলাশতরূক্ষারসিদ্ধান্ বা কুল্মাষান্, পাটলাপামার্গবৃহতীপলাশক্ষারং বা পরিস্নুতমহরহর্ঘৃতসংসৃষ্টং, কুটজবন্দাকমূলকল্কং বা তক্রেণ, চিত্রকপূতীকনাগরকল্কং বা পূতীকক্ষারেণ, ক্ষারোদকসিদ্ধং বা সর্পিঃ পিপ্পল্যাদিপ্রতীবাপং, কৃষ্ণতিলপ্রসৃতং প্রকুঞ্চং বা প্রাতঃ প্রাতরুপসেবেত শীতোদকানুপানম্; এভিরভিবর্ধতেঽগ্নিরর্শাংসি চোপশাম্যন্তি ||১৩||
View original
अत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येष्वदृश्येष्वर्शःसु योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः- प्रातः प्रातर्गुडहरीतकीमासेवेत, ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोणसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रातर्यथाबलं क्षौद्रेण, अपामार्गमूलं वा तण्डुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः, शतावरीमूलकल्कं वा क्षीरेण, चित्रकचूर्णयुक्तं वा सीधुं परार्ध्यं, भल्लातचूर्णयुक्तं वा सक्तुमन्थमलवणं तक्रेण, कलशे वाऽन्तश्चित्रकमूलकल्कावलिप्ते निषिक्तं तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत, एष एव भार्ग्यास्फोतायवान्यामलकगुडूचीषु तक्रकल्पः, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकविडङ्गशुण्ठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव, निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत, शृङ्गवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः, कुटजमूलत्वक्फाणितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं क्षौद्रेण, महावातव्याध्युक्तं हिङ्ग्वादिचूर्णमुपसेवेत तक्राहारः क्षीराहारो वा, क्षारलवणांश्चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेत्, चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतरूक्षारसिद्धं वा, पलाशतरूक्षारसिद्धान् वा कुल्माषान्, पाटलापामार्गबृहतीपलाशक्षारं वा परिस्नुतमहरहर्घृतसंसृष्टं, कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण, चित्रकपूतीकनागरकल्कं वा पूतीकक्षारेण, क्षारोदकसिद्धं वा सर्पिः पिप्पल्यादिप्रतीवापं, कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत शीतोदकानुपानम्; एभिरभिवर्धतेऽग्निरर्शांसि चोपशाम्यन्ति ||१३||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
দ্বিপঞ্চমূলীদন্তীচিত্রকপথ্যানাং তুলামাহৃত্য জলচতুর্দ্রোণে বিপাচযেত্, ততঃ পাদাবশিষ্টং কষাযমাদায সুশীতং গুডতুলযা সহোন্মিশ্র্য ঘৃতভাজনে নিঃক্ষিপ্য মাসমুপেক্ষেত যবপল্লে, ততঃ প্রাতঃ প্রাতর্মাত্রাং পাযযেত, তেনার্শোগ্রহণীদোষপাণ্ডুরোগোদাবর্তারোচকা ন ভবন্তি দীপ্তশ্চাগ্নির্ভবতি ||১৪||
View original
द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहृत्य जलचतुर्द्रोणे विपाचयेत्, ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोन्मिश्र्य घृतभाजने निःक्षिप्य मासमुपेक्षेत यवपल्ले, ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत, तेनार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगोदावर्तारोचका न भवन्ति दीप्तश्चाग्निर्भवति ||१४||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
পিপ্পলীমরিচবিডঙ্গৈলবালুকলোধ্রাণাং দ্বে দ্বে পলে, ইন্দ্রবারুণ্যাঃ পঞ্চ পলানি, কপিত্থমধ্যস্য দশ, পথ্যাফলানামর্ধপ্রস্থঃ, প্রস্থো ধাত্রীফলানাং, এতদৈকধ্যং জলচতুর্দ্রোণে বিপাচ্য, পাদাবশেষং পরিস্রাব্য, সুশীতং গুডতুলাদ্বযেনোন্মিশ্র্য, ঘৃতভাজনে নিঃক্ষিপ্য, পক্ষমুপেক্ষেত যবপল্লে; ততঃ প্রাতঃ প্রাতর্যথাবলমুপযুঞ্জীত |
এষ খল্বরিষ্টঃ প্লীহাগ্নিষঙ্গার্শোগ্রহণীহৃত্পাণ্ডুরোগশোফকুষ্ঠগুল্মোদরকৃমিহরো বলবর্ণকরশ্চেতি ||১৫||
View original
पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोध्राणां द्वे द्वे पले, इन्द्रवारुण्याः पञ्च पलानि, कपित्थमध्यस्य दश, पथ्याफलानामर्धप्रस्थः, प्रस्थो धात्रीफलानां, एतदैकध्यं जलचतुर्द्रोणे विपाच्य, पादावशेषं परिस्राव्य, सुशीतं गुडतुलाद्वयेनोन्मिश्र्य, घृतभाजने निःक्षिप्य, पक्षमुपेक्षेत यवपल्ले; ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत |
एष खल्वरिष्टः प्लीहाग्निषङ्गार्शोग्रहणीहृत्पाण्डुरोगशोफकुष्ठगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्णकरश्चेति ||१५||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
তত্র, বাতপ্রাযেষু স্নেহস্বেদবমনবিরেচনাস্থাপনানুবাসনমপ্রতিষিদ্ধং, পিত্তজেষু বিরেচনম্, এবং রক্তজেষু সংশমনং, কফজেষু শৃঙ্গবেরকুলত্থোপযোগঃ, সর্বদোষহরং যথোক্তং সর্বজেষু, যথাস্বৌষধিসিদ্ধং চ পযঃ সর্বেষ্বিতি ||১৬||
View original
तत्र, वातप्रायेषु स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं, पित्तजेषु विरेचनम्, एवं रक्तजेषु संशमनं, कफजेषु शृङ्गवेरकुलत्थोपयोगः, सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु, यथास्वौषधिसिद्धं च पयः सर्वेष्विति ||१६||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
অত ঊর্ধ্বং ভল্লাতকবিধানমুপদেক্ষ্যামঃ- ভল্লাতকানি পরিপক্বান্যনুপহতান্যাহৃত্য তত একমাদায দ্বিধা ত্রিধা চতুর্ধা বা ছেদযিত্বা কষাযকল্পেন বিপাচ্য তস্য কষাযস্য শুক্তিমনুষ্ণাং ঘৃতাভ্যক্ততালুজিহ্বৌষ্ঠঃ প্রাতঃ প্রাতরুপসেবেত, ততোঽপরাহ্ণে ক্ষীরং সর্পিরোদন ইত্যাহারঃ; এবমেকৈকং বর্ধযেদ্যাবত্ পঞ্চতি, ততঃ পঞ্চ পঞ্চাভিবর্ধযেদ্যাবত্ সপ্ততিরিতি, প্রাপ্য চ সপ্ততিমপকর্ষযেদ্ভূযঃ পঞ্চ পঞ্চ যাবত্ পঞ্চেতি, পঞ্চভ্যস্ত্বেকৈকং যাবদেকমিতি |
এবং ভল্লাতকসহস্রমুপযুজ্য সর্বকুষ্ঠার্শোভির্বিমুক্তো বলবানরোগঃ শতাযুর্ভবতি ||১৭||
View original
अत ऊर्ध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः- भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहतान्याहृत्य तत एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पेन विपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्णां घृताभ्यक्ततालुजिह्वौष्ठः प्रातः प्रातरुपसेवेत, ततोऽपराह्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः; एवमेकैकं वर्धयेद्यावत् पञ्चति, ततः पञ्च पञ्चाभिवर्धयेद्यावत् सप्ततिरिति, प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेद्भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्चेति, पञ्चभ्यस्त्वेकैकं यावदेकमिति |
एवं भल्लातकसहस्रमुपयुज्य सर्वकुष्ठार्शोभिर्विमुक्तो बलवानरोगः शतायुर्भवति ||१७||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
দ্বিব্রণীযোক্তেন বিধানেন ভল্লাতকনিশ্চ্যুতিতং স্নেহমাদায প্রাতঃ প্রাতঃ শুক্তিমাত্রমুপযুঞ্জীত, জীর্ণে পূর্ববদাহারঃ ফলপ্রকর্ষশ্চ |
ভল্লাতকমজ্জভ্যো বা স্নেহমাদাযাপকৃষ্টদোষঃ প্রতিসংসৃষ্টভক্তো নিবাতমাগারং প্রবিশ্য যথাবলং প্রসৃতিং প্রকুঞ্চং বোপযুঞ্জীত, তস্মিঞ্জীর্ণে ক্ষীরং সর্পিরোদন ইত্যাহারঃ, এবং মাসমুপযুজ্য মাসত্রযমাদিষ্টাহারো রক্ষেদাত্মানং; ততঃ সর্বোপতাপানপহৃত্য বর্ণবান্ বলবাঞ্ শ্রবণগ্রহণধারণশক্তিসম্পন্নো বর্ষশতাযুর্ভবতি, মাসে মাসে চ প্রযোগে বর্ষশতং বর্ষশতমাযুষোঽভিবৃদ্ধির্ভবতি, এবং দশমাসানুপযুজ্য বর্ষসহস্রাযুর্ভবতি ||১৮||
View original
द्विव्रणीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्च्युतितं स्नेहमादाय प्रातः प्रातः शुक्तिमात्रमुपयुञ्जीत, जीर्णे पूर्ववदाहारः फलप्रकर्षश्च |
भल्लातकमज्जभ्यो वा स्नेहमादायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्रसृतिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, तस्मिञ्जीर्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्षेदात्मानं; ततः सर्वोपतापानपहृत्य वर्णवान् बलवाञ् श्रवणग्रहणधारणशक्तिसम्पन्नो वर्षशतायुर्भवति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति, एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्भवति ||१८||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
ভবন্তি চাত্র- যথা সর্বাণি কুষ্ঠানি হতঃ খদিরবীজকৌ |
তথৈবার্শাংসি সর্বাণি বৃক্ষকারুষ্করৌ হতঃ ||১৯||
হরিদ্রাযাঃ প্রযোগেণ প্রমেহা ইব ষোডশ |
ক্ষারাগ্নী নাতিবর্তন্তে তথা দৃশ্যা গুদোদ্ভবাঃ ||২০||
View original
भवन्ति चात्र- यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरबीजकौ |
तथैवार्शांसि सर्वाणि वृक्षकारुष्करौ हतः ||१९||
हरिद्रायाः प्रयोगेण प्रमेहा इव षोडश |
क्षाराग्नी नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुदोद्भवाः ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
ঘৃতানি দীপনীযানি লেহাযস্কৃতযঃ সুরাঃ |
আসবাশ্চ প্রযোক্তব্যা বীক্ষ্য দোষসমুচ্ছ্রিতিম্ ||২১||
View original
घृतानि दीपनीयानि लेहायस्कृतयः सुराः |
आसवाश्च प्रयोक्तव्या वीक्ष्य दोषसमुच्छ्रितिम् ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
বেগাবরোধস্ত্রীপৃষ্ঠযানান্যুত্কুটুকাসনম্ |
যথাস্বং দোষলং চান্নমর্শঃসু পরিবর্জযেত্ ||২২||
View original
वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्युत्कुटुकासनम् |
यथास्वं दोषलं चान्नमर्शःसु परिवर्जयेत् ||२२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং চিকিত্সাস্থানেঽর্শশ্চিকিত্সিতং নাম ষষ্ঠোঽধ্যাযঃ ||৬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||