Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাতো মহাবাতব্যাধিচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১||
যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
দ্বিবিধং বাতশোণিতমুত্তানমবগাঢং চেত্যেকে ভাষন্তে; তত্তু ন সম্যক্, তদ্ধি কুষ্ঠবদুত্তানং ভূত্বা কালান্তরেণাবগাঢীভবতি, তস্মান্ন দ্বিবিধম্ ||৩||
View original
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
তত্র বলবদ্বিগ্রহাদিভিঃ প্রকুপিতস্য বাযোর্গুরূষ্ণাধ্যশনশীলস্য প্রদুষ্টং শোণিতং মার্গমাবৃত্য বাতেন সহৈকীভূতং যুগপদ্বাতরক্তনিমিত্তাং বেদনাং জনযতীতি বাতরক্তম্ |
তত্তু পূর্বং হস্তপাদযোরবস্থানং কৃত্বা পশ্চাদ্দেহং ব্যাপ্নোতি |
তস্য পূর্বরূপাণিতোদদাহকণ্ডূশোফস্তম্ভত্বক্পারুষ্যসিরাস্নাযুধমনীস্পন্দনসক্থিদৌর্বল্যানি শ্যাবারুণমণ্ডলোত্পত্তিশ্চাকস্মাত্ পাণিপাদতলাঙ্গুলিগুল্ফমণিবন্ধপ্রভৃতিষু, তত্রাপ্রতিকারিণোঽপচারিণশ্চ রোগো ব্যক্ততরঃ, তস্য লক্ষণমুক্তং; তত্রাপ্রতিকারিণো বৈকল্যং ভবতি ||৪||
View original
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति |
तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ভবতি চাত্র- প্রাযশঃ সুকুমারাণাং মিথ্যাহারবিহারিণাম্ |
স্থূলানাং সুখিনাং চাপি বাতরক্তং প্রকুপ্যতি ||৫||
View original
भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
তত্র প্রাণমাংসক্ষযপিপাসাজ্বরমূর্চ্ছাশ্বাসকাসস্তম্ভারোচকাবিপাকবিসরণসঙ্কোচনৈরনুপদ্রুতং বলবন্তমাত্মবন্তমুপকরণবন্তং চোপক্রমেত্ ||৬||
View original
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
তত্র, আদাবেব বহুবাতরূক্ষম্লানাঙ্গাদৃতে মার্গাবরণাদ্দুষ্টশোণিতমসকৃদল্পাল্পমবসিঞ্চেদ্বাতকোপভযাত্ |
ততো বমনাদিভিরুপক্রমৈরুপপাদ্য প্রতিসংসৃষ্টভক্তং বাতপ্রবলে পুরাণঘৃতং পাযযেত্ |
অজাক্ষীরং বাঽর্ধতৈলং মধুকাক্ষযযুক্তং, শৃগালবিন্নাসিদ্ধং বা শর্করামধুমধুরং, শুণ্ঠীশৃঙ্গাটককশেরুকসিদ্ধং বা, শ্যামারাস্নাসুষবীশৃগালবিন্নাপীলুশতাবরীশ্বদংষ্ট্রাদ্বিপঞ্চমূলীসিদ্ধং বা |
দ্বিপঞ্চমূলীক্বাথাষ্টগুণসিদ্ধেন পযসা মধুকমেষশৃঙ্গীশ্বদংষ্ট্রাসরলভদ্রদারুবচাসুরভিকল্কপ্রতীবাপং তৈলং পাচযিত্বা পানাদিষূপযুঞ্জীত, শতাবরীমযূরককিণিহ্যজমোদামধুকক্ষীরবিদারীবলাতিবলাতৃণপঞ্চমূলীক্বাথসিদ্ধং বা কাকোল্যাদিপ্রতিবাপং, বলাতৈলং শতপাকং বেতি |
বাতহরমূলসিদ্ধেন চ পযসা পরিষেচনমম্লৈর্বা কুর্বীত |
যবমধুকৈরণ্ডতিলবর্ষাভূভির্বা প্রদেহঃ কার্যঃ |
তত্র চূর্ণিতেষু যবগোধূমতিলমুদ্গমাষেষু প্রত্যেকশঃ কাকোলীক্ষীরকাকোলীজীবকর্ষভকবলাতিবলাবিসমৃণালশৃগালবিন্নামেষশৃঙ্গী- প্রিযালশর্করাকশেরুকসুরভিবচাকল্কমিশ্রেষূপনাহার্থং সর্পিস্তৈলবসামজ্জদুগ্ধসিদ্ধাঃ পঞ্চ পাযসা ব্যাখ্যাতাঃ, স্নৈহিকফলসারোত্কারিকা বা, চূর্ণিতেষু যবগোধূমতিলমুদ্বমাষেষু মত্স্যপিশিতবেশবারো বা, বিল্বপেশিকাতগরদেবদারুসরলারাস্নাহরেণুকুষ্ঠশতপুষ্পৈলাসুরাদধিমস্তুযুক্ত উপনাহঃ, মাতুলুঙ্গাম্লসৈন্ধবঘৃতমিশ্রং মধুশিগ্রুমূলমালেপস্তিলকল্কো বেতি বাতপ্রবলে ||৭||
View original
तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् |
ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् |
अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
পিত্তপ্রবলে দ্রাক্ষারেবতকট্ফলপযস্যামধুকচন্দনকাশ্মর্যকষাযং শর্করামধুমধুরং পাযযেত্, শতাবরীমধুকপটোলত্রিফলাকটুরোহিণীকষাযং , গুডূচীকষাযং বা, পিত্তজ্বরহরং বা চন্দনাদিকষাযং শর্করামধুমধুরং, মধুরতিক্তকষাযসিদ্ধং বা সর্পিঃ; বিসমৃণালভদ্রশ্রিযপদ্মককষাযেণার্ধক্ষীরেণ পরিষেকঃ, ক্ষীরেক্ষুরসৈর্মধুকশর্করাতণ্ডুলোদকৈর্বা দ্রাক্ষেক্ষুকষাযমিশ্রৈর্বা মস্তুমদ্যধান্যাম্লৈঃ; জীবনীযসিদ্ধেন বা সর্পিষাঽভ্যঙ্গঃ, শতধৌতঘৃতেন বা, কাকোল্যাদিকল্ককষাযবিপক্বেন বা সর্পিষা; শালিষষ্টিকনলবঞ্জুলতালীসশৃঙ্গাটকগলোড্যগৌরীগৈরিকশৈবলপদ্মকপদ্মপত্রপ্রভৃতিভির্ধান্যাম্লপিষ্টৈঃ প্রদেহো ঘৃতমিশ্রঃ, বাতপ্রবলেঽপ্যেষ সুখোষ্ণঃ প্রদেহঃ কার্যঃ ||৮||
View original
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
রক্তপ্রবলেঽপ্যেবং, বহুশশ্চ শোণিতমবসেচযেত্, শীততমাশ্চ প্রদেহাঃ কার্যা ইতি ||৯||
View original
रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
শ্লেষ্মপ্রবলে ত্বামলকহরিদ্রাকষাযং মধুমধুরং পাযযেত্, ত্রিফলাকষাযং বা ; মধুকশৃঙ্গবেরহরীতকীতিক্তরোহিণীকল্কং বা সক্ষৌদ্রং, মূত্রতোযযোরন্যতরেণ গুডহরীতকীং বা ভক্ষযেত্; তৈলমূত্রক্ষারোদকসুরাশুক্তকফঘ্নৌষধনিঃক্বাথৈশ্চ পরিষেকঃ, আরগ্বধাদিকষাযৈর্বোষ্ণৈঃ; মস্তুমূত্রসুরাশুক্তমধুকসারিবাপদ্মকসিদ্ধং বা ঘৃতমভ্যঙ্গঃ; তিলসর্ষপাতসীযবচূর্ণানি শ্লেষ্মাতককপিত্থমধুশিগ্রুমিশ্রাণি ক্ষারমূত্রপিষ্টানি প্রদেহঃ; শ্বেতসর্ষপকল্কঃ, তিলাশ্বগন্ধাকল্কঃ, প্রিযালসেলুকপিত্থকল্কঃ, মধুশিগ্রুপুনর্নবাকল্কঃ, ব্যোষতিক্তাপৃথক্পর্ণীবৃহতীকল্ক ইত্যেতেষাং পঞ্চ প্রদেহাঃ সুখোষ্ণাঃ ক্ষারোদকপিষ্টাঃ, শালিপর্ণী পৃশ্নিপর্ণী বৃহত্যৌ বা ক্ষীরপিষ্টাস্তর্পণমিশ্রাঃ ||১০||
View original
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
সংসর্গে সন্নিপাতে চ ক্রিযাপথমুক্তং মিশ্রং কুর্যাত্ ||১১||
View original
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
সর্বেষু চ গুডহরীতকীমাসেবেত; পিপ্পলীর্বা ক্ষীরপিষ্টা বারিপিষ্টা বা পঞ্চাভিবৃদ্ধ্যা দশাভিবৃদ্ধ্যা বা পিবেত্ ক্ষীরৌদনাহারো দশরাত্রং, ভূযশ্চাপকর্ষযেত্, এবং যাবত্ পঞ্চ দশ বেতি; তদেতত্ পিপ্পলীবর্ধমানকং বাতশোণিতবিষমজ্বরারোচকপাণ্ডুরোগপ্লীহোদরার্শঃকাসশ্বাসশোফশোষাগ্নিসাদহৃদ্রোগোদরাণ্যপহন্তি; জীবনীযপ্রতীবাপং সর্পিঃ পযসা পাচযিত্বাঽভ্যজ্যাত্; সহাসহদেবাচন্দনমূর্বামুস্তাপ্রিযালশতাবরীকশেরুপদ্মকমধুকশতপুষ্পাবিদারীকুষ্ঠানি ক্ষীরপিষ্টঃ প্রদেহো ঘৃতমণ্ডযুক্তঃ, সৈরেযকাটরূষকবলাতিবলাজীবন্তীসুষবীকল্কো বা চ্ছাগক্ষীরপিষ্টঃ, গোক্ষীরপিষ্টঃ কাশ্মর্যমধুকতর্পণকল্কো বা; মধূচ্ছিষ্টমঞ্জিষ্ঠাসর্জরসসারিবাক্ষীরসিদ্ধং পিণ্ডতৈলমভ্যঙ্গঃ; সর্বেষু চ পুরাণঘৃতমামলকরসবিপক্বং বা পানার্থে; জীবনীযসিদ্ধং পরিষেকার্থে, কাকোল্যাদিক্বাথকল্কসিদ্ধং বা; সুষবীক্বাথকল্কসিদ্ধং বা, কারবেল্লকক্বাথমাত্রসিদ্ধং বা; বলাতৈলং বা পরিষেকাবগাহবস্তিভোজনেষু; শালিষষ্টিকযবগোধূমান্নমনবং ভুঞ্জীত পযসা জাঙ্গলরসেন বা মুদ্গযূষেণ বাঽনম্লেন; শোণিতমোক্ষং চাভীক্ষ্ণং কুর্বীত; উচ্ছ্রিতদোষে চ বমনবিরেচনাস্থাপনানুবাসনকর্ম কর্তব্যম্ ||১২||
(পটোলত্রিফলাভীরুগুডূচীকটুকাকৃতম্ |
ক্বাথং পীত্বা জযত্যাশু বাতশোণিতজাং রুজম্ ) ||১৩||
View original
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२||
(पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् |
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ভবন্তি চাত্র- এবমাদ্যৈঃ ক্রিযাযোগৈরচিরোত্পতিতং সুখম্ |
বাতাসৃক্ সাধ্যতে বৈদ্যৈর্যাপ্যতে তু চিরোত্থিতম্ ||১৪||
View original
भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
উপনাহপরীষেকপ্রদেহাভ্যঞ্জনানি চ |
শরণান্যপ্রবাতানি মনোজ্ঞানি মহান্তি চ ||১৫||
মৃদুগণ্ডোপধানানি শযনানি সুখানি চ |
বাতরক্তে প্রশস্যন্তে মৃদুসংবাহনানি চ ||১৬||
View original
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च |
शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५||
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च |
वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ব্যাযামং মৈথুনং কোপমুষ্ণাম্ললবণাশনম্ |
দিবাস্বপ্নমভিষ্যন্দি গুরু চান্নং বিবর্জযেত্ ||১৭||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् |
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
অপতানকিনমস্রস্তাক্ষমবক্রভ্রুবমস্তব্ধমেঢ্রমস্বেদনমবেপনমপ্রলাপিনমখট্বাপাতিনমবহিরাযামিনং চোপক্রমেত্ |
তত্র প্রাগেব স্নেহাভ্যক্তং স্বিন্নশরীরমবপীডনেন তীক্ষ্ণেনোপক্রমেত শিরঃশুদ্ধ্যর্থং; অনন্তরং বিদারিগন্ধাদিক্বাথমাংসরসক্ষীরদধিপক্বং সর্পিরচ্ছং পাযযেত্, তথা হি নাতিমাত্রং বাযুঃ প্রসরতি; ততো ভদ্রদার্বাদিবাতঘ্নগণমাহৃত্য সযবকোলকুলত্থং সানূপৌদকমাংসং পঞ্চবর্গমেকতঃ প্রক্বাথ্য তমাদায কষাযমম্লক্ষীরৈঃ সহোন্মিশ্র্য সর্পিস্তৈলবসামজ্জভিঃ সহ বিপচেন্মধুরকপ্রতীবাপং, তদেতত্ত্রৈবৃতমপতানকিনাং পরিষেকাবগাহাভ্যঙ্গপানভোজনানুবাসননস্যেষু বিদধ্যাত্; যথোক্তৈশ্চ স্বেদবিধানৈঃ স্বেদযেত্, বলীযসি বাতে সুখোষ্ণতুষবুসকরীষপূর্ণে কূপে নিদধ্যাদামুখাত্, তপ্তাযাং বা রথকারচুল্ল্যাং তপ্তাযাং বা শিলাযাং সুরাপরিষিক্তাযাং পলাশদলচ্ছন্নাযাং শাযযেত্, কৃশরাবেশবারপাযসৈর্বা স্বেদযেত্ |
মূলকোরুবূস্ফূর্জার্জকার্কসপ্তলাশঙ্খিনীস্বরসসিদ্ধং তৈলমপতানকিনাং পরিষেকাদিষূপযোজ্যম্ |
অভুক্তবতা পীতমম্লং দধি মরিচবচাযুক্তমপতানকং হন্তি; তৈলসর্পির্বসাক্ষৌদ্রাণি বা |
এতচ্ছুদ্ধবাতাপতানকবিধানমুক্তং, সংসৃষ্টে সংসৃষ্টং কর্তব্যম্ |
বেগান্তরেষু চাবপীডং দদ্যাত্; তাম্রচূডকর্কটকৃষ্ণমত্স্যশিশুমারবরাহবসাশ্চাসেবেত, ক্ষীরাণি বা বাতহরসিদ্ধানি, যবকোলকুলত্থমূলকদধিঘৃততৈলসিদ্ধা বা যবাগূঃ; স্নেহবিরেচনাস্থাপনানুবাসনৈশ্চৈনং দশরাত্রাহৃতবেগমুপক্রমেত ; বাতব্যাধিচিকিত্সিতং চাবেক্ষেত; রক্ষাকর্ম চ কুর্যাদিতি ||১৮||
View original
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् |
मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
পক্ষাঘাতোপদ্রুতমম্লানগাত্রং সরুজমাত্মবন্তমুপকরণবন্তং চোপক্রমেত্ |
তত্র প্রাগেব স্নেহস্বেদোপপন্নং মৃদুনা শোধনেন সংশোধ্যানুবাস্যাস্থাপ্য চ যথাকালমাক্ষেপকবিধানেনোপচরেত্; বৈশেষিকশ্চাত্র মস্তিষ্ক্যঃ শিরোবস্তিঃ , অণুতৈলমভ্যঙ্গার্থে, সাল্বণমুপনাহার্থে, বলাতৈলমনুবাসনার্থে; এবমতন্দ্রিতস্ত্রীংশ্চতুরো বা মাসান্ ক্রিযাপথমুপসেবেত ||১৯||
View original
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
মন্যাস্তম্ভেঽপ্যেতদেব বিধানং, বিশেষতো বাতশ্লেষ্মহরৈর্নস্যৈ রূক্ষস্বেদৈশ্চোপচরেত্ ||২০||
View original
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
অপতন্ত্রকাতুরং নাপতর্পযেত্, বমনানুবাসনাস্থাপনানি ন নিষেবেত, বাতশ্লেষ্মোপরুদ্ধোচ্ছ্বাসং তীক্ষ্ণৈঃ প্রধ্মাপনৈর্মোক্ষযেত্, তুম্বুরুপুষ্করাহ্বহিঙ্গ্বম্লবেতসপথ্যালবণত্রযং যবক্বাথেন পাতুং প্রযচ্ছেত্, পথ্যাশতার্ধে সৌবর্চলদ্বিপলে চতুর্গুণে পযসি সর্পিঃ প্রস্থং সিদ্ধং; বাতশ্লেষ্মাপনুচ্চ কর্ম কুর্যাত্ ||২১||
View original
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
অর্দিতাতুরং বলবন্তমাত্মবন্তমুপকরণবন্তং চ বাতব্যাধিবিধানেনোপচরেত্, বৈশেষিকৈশ্চ মস্তিষ্ক্যশিরোবস্তিনস্যধূমোপনাহস্নেহনাডীস্বেদাদিভিঃ; ততঃ সতৃণং মহাপঞ্চমূলং কাকোল্যাদিং বিদারিগন্ধাদিমৌদকানূপমাংসং তথৈবৌদককন্দাংশ্চাহৃত্য দ্বিগুণোদকে ক্ষীরদ্রোণে নিঃক্বাথ্য ক্ষীরাবশিষ্টমবতার্য পরিস্রাব্য তৈলপ্রস্থেনোন্মিশ্র্য পুনরগ্নাবধিশ্রযেত্, ততস্তৈলং ক্ষীরানুগতমবতার্য শীতীভূতমভিমথ্নীযাত্, তত্র যঃ স্নেহ উত্তিষ্ঠেত্তমাদায মধুরৌষধসহাক্ষীরযুক্তং বিপচেত্, এতত্ ক্ষীরতৈলমর্দিতাতুরাণাং পানাভ্যঙ্গাদিষূপযোজ্যং, তৈলহীনং বা ক্ষীরসর্পিরক্ষিতর্পণমিতি ||২২||
View original
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
গৃধ্রসীবিশ্বাচীক্রোষ্টুকশিরঃখঞ্জপঙ্গুলবাতকণ্টকপাদদাহপাদহর্ষাববাহুকবাধির্যধমনীগতবাতরোগেষু যথোক্তং যথোদ্দেশং চ সিরাব্যধং কুর্যাত্, অন্যত্রাববাহুকাত্; বাতব্যাধিচিকিত্সিতং চাবেক্ষেত ||২৩||
View original
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
কর্ণশূলে তু শৃঙ্গবেররসং তৈলমধুসংসৃষ্টং সৈন্ধবোপহিতং সুখোষ্ণং কর্ণে দদ্যাত্, অজামূত্রমধুতৈলানি বা, মাতুলুঙ্গদাডিমতিন্তিডীকস্বরসমূত্রসিদ্ধং তৈলং, শুক্তসুরাতক্রমূত্রলবণসিদ্ধং বা; নাডীস্বেদৈশ্চ স্বেদযেত্, বাতব্যাধিচিকিত্সাং চাবেক্ষেত; ভূযশ্চোত্তরে বক্ষ্যামঃ ||২৪||
View original
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
তূনীপ্রতূন্যোঃ স্নেহলবণমুষ্ণোদকেন পাযযেত্, পিপ্পল্যাদিচূর্ণং বা, হিঙ্গুযবক্ষারপ্রগাঢং বা সর্পিঃ, বস্তিভিশ্চৈনমুপক্রমেত্ ||২৫||
View original
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
আধ্মানে ত্বপতর্পণপাণিতাপ(দীপনচূর্ণ )ফলবর্তিক্রিযাপাচনীযদীপনীযবস্তিভিরুপাচরেত্; লঙ্ঘনানন্তরং চান্নকালে ধান্যকজীরকাদিদীপনসিদ্ধান্যন্নানি |
প্রত্যাধ্মানে ছর্দনাপতর্পণদীপনানি কুর্যাত্ ||২৬||
View original
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
অষ্ঠীলাপ্রত্যষ্ঠীলযোর্গুল্মাভ্যন্তরবিদ্রধিবত্ ক্রিযাবিভাগ ইতি ||২৭||
View original
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 28
হিঙ্গুত্রিকটুবচাজমোদাধান্যাজগন্ধাদাডিমতিন্তিডীকপাঠাচিত্রকযবক্ষারসৈন্ধববিডসৌর্বচল- স্বর্জিকাপিপ্পলীমূলাম্লবেতসশটীপুষ্করমূলহপুষাচব্যাজাজীপথ্যাশ্চূর্ণযিত্বা মাতুলুঙ্গাম্লেন বহুশঃ পরিভাব্যাক্ষমাত্রা গুটিকাঃ কারযেত্, ততঃ প্রাতরেকৈকাং বাতবিকারী ভক্ষযেত্, এষ যোগঃ কাসশ্বাসগুল্মোদরারোচকহৃদ্রোগাধ্মানপার্শ্বোদরবস্তিশূলানাহমূত্রকৃচ্ছ্রপ্লীহার্শস্তূনীপ্রতূনীরপহন্তি ||২৮||
View original
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
ভবন্তি চাত্র- কেবলো দোষযুক্তো বা ধাতুভির্বাঽঽবৃতোঽনিলঃ |
বিজ্ঞেযো লক্ষণোহাভ্যাং চিকিত্স্যশ্চাবিরোধতঃ ||২৯||
View original
भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
রুজাবন্তং ঘনং শীতং শোফং মেদোযুতোঽনিলঃ |
করোতি যস্য তং বৈদ্যঃ শোথবত্ সমুপাচরেত্ ||৩০||
View original
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33
কফমেদোবৃতো বাযুর্যদোরূ প্রতিপদ্যতে |
তদাঽঙ্গমর্দস্তৈমিত্য রোমহর্ষরুজাজ্বরৈঃ ||৩১||
নিদ্রযা চার্দিতৌ স্তব্ধৌ শীতলাবপ্রচেতনৌ |
গুরুকাবস্থিরাবূরূ ন স্বাবিব চ মন্যতে ||৩২||
তমূরুস্তম্ভমিত্যাহুরাঢ্যবাতমথাপরে |৩৩|
View original
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते |
तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१||
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ |
गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२||
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|
Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36
স্নেহবর্জং পিবেত্তত্র চূর্ণং ষড্ধরণং নরঃ ||৩৩||
হিতমুষ্ণাম্বুনা তদ্বত্ পিপ্পল্যাদিগণৈঃ কৃতম্ |
লিহ্যাদ্বা ত্রৈফলং চূর্ণং ক্ষৌদ্রেণ কটুকান্বিতম্ ||৩৪||
মূত্রৈর্বা গুগ্গুলং শ্রেষ্ঠং পিবেদ্বাঽপি শিলাজতু |
ততো হন্তি কফাক্রান্তং সমেদস্কং প্রভঞ্জনম্ ||৩৫||
হৃদ্রোগমরুচিং গুল্মং তথাঽভ্যন্তরবিদ্রধিম্ |৩৬|
View original
स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४||
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|
Adhikarana 29 (36) · Śloka 37
সক্ষারমূত্রস্বেদাংশ্চ রূক্ষাণ্যুত্সাদনানি চ ||৩৬||
কুর্যাদ্দিহ্যাচ্চ মূত্রাঢ্যৈঃ করঞ্জফলসর্ষপৈঃ |৩৭|
View original
सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|
Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38
ভোজ্যাঃ পুরাণশ্যামাককোদ্রবোদ্দালশালযঃ ||৩৭||
শুষ্কমূলকযূষেণ পটোলস্য রসেন বা |
জাঙ্গলৈরঘৃতৈর্মাংসৈঃ শাকৈশ্চালবণৈর্হিতৈঃ ||৩৮||
View original
भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७||
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा |
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
যদা স্যাতাং পরিক্ষীণে ভূযিষ্ঠে কফমেদসী |
তদা স্নেহাদিকং কর্ম পুনরত্রাবচারযেত্ ||৩৯||
View original
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी |
तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||
Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45
সুগন্ধিঃ সুলঘুঃ সূক্ষ্মস্তীক্ষ্ণোষ্ণঃ কটুকো রসে |
কটুপাকঃ সরো হৃদ্যো গুগ্গুলুঃ স্নিগ্ধপিচ্ছিলঃ ||৪০||
স নবো বৃংহণো বৃষ্যঃ পুরাণস্ত্বপকর্ষণঃ |
তৈক্ষ্ণ্যৌষ্ণ্যাত্কফবাতঘ্নঃ সরত্বান্মলপিত্তনুত্ ||৪১||
সৌগন্ধ্যাত্ পূতিকোষ্ঠঘ্নঃ সৌক্ষ্ম্যাচ্চানলদীপনঃ |
তং প্রাতস্ত্রিফলাদার্বীপটোলকুশবারিভিঃ ||৪২||
পিবেদাবাপ্য বা মূত্রৈঃ ক্ষারৈরুষ্ণোদকেন বা |
জীর্ণে যূষরসৈঃ ক্ষীরৈর্ভুঞ্জানো হন্তি মাসতঃ ||৪৩||
গুল্মং মেহমুদাবর্তমুদরং সভগন্দরম্ |
কৃমিকণ্ড্বরুচিশ্বিত্রাণ্যর্বুদং গ্রন্থিমেব চ ||৪৪||
নাড্যাঢ্যবাতশ্বযথূন্ কুষ্ঠদুষ্টব্রণাংশ্চ সঃ |
কোষ্ঠসন্ধ্যস্থিগং বাযুং বৃক্ষমিন্দ্রাশনির্যথা ||৪৫||
View original
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०||
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः |
तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२||
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३||
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् |
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং চিকিত্সাস্থানে মহাবাতব্যাধিচিকিত্সিতং নাম পঞ্চমোঽধ্যাযঃ ||৫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||