Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മേധായുഷ്കാമീയം രസായനചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो मेधायुष्कामीयं रसायनचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
28. mēdhāyuḥkāmīyarasāyanam
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
മേധായുഃകാമഃ ശ്വേതാവല്ഗുജഫലാന്യാതപപരിശുഷ്കാണ്യാദായ സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കൃത്വാ ഗുഡേന സഹാലോഡ്യ സ്നേഹകുമ്ഭേ സപ്തരാത്രം ധാന്യരാശൌ നിദധ്യാത്, സപ്തരാത്രാദുദ്ധൃത്യ ഹൃതദോഷസ്യ യഥാബലം പിണ്ഡം പ്രയച്ഛേദനുദിതേ സൂര്യേ, ഉഷ്ണോദകം ചാനുപിബേത്; ഭല്ലാതകവിധാനവച്ചാഗാരപ്രവേശഃ, ജീര്ണൌഷധശ്ചാപരാഹ്ണേ ഹിമാഭിരദ്ഭിഃ പരിഷിക്തഗാത്രഃ ശാലീനാം ഷഷ്ടികാനാം ച പയസാ ശര്കരാമധുരേണൌദനമശ്നീയാത്; ഏവം ഷണ്മാസാനുപയുജ്യ വിഗതപാപ്മാ ബലവര്ണോപേതഃ ശ്രുതനിഗാദീ സ്മൃതിമാനരോഗോ വര്ഷശതായുര്ഭവതി | കുഷ്ഠിനം പാണ്ഡുരോഗിണമുദരിണം വാ കൃഷ്ണായാ ഗോര്മൂത്രേണാലോഡ്യാര്ധപലികം പിണ്ഡം വിഗതലൌഹിത്യേ സവിതരി പായയേത്, പരാഹ്ണേ ചാലവണേനാമലകയൂഷേണ സര്പിഷ്മന്തമോദനമശ്നീയാത്, ഏവം മാസമുപയുജ്യ സ്മൃതിമാനരോഗോ വര്ഷശതായുര്ഭവതി | ഏഷ ഏവോപയോഗശ്ചിത്രകമൂലാനാം രജന്യാശ്ച; ചിത്രകമൂലേ വിശേഷോ ദ്വിപലികം പിണ്ഡം പരം പ്രമാണം, ശേഷം പൂര്വവത് ||൩|| ഹൃതദോഷ ഏവ പ്രതിസംസൃഷ്ടഭക്തോ യഥാക്രമമാഗാരം പ്രവിശ്യ മണ്ഡൂകപര്ണീസ്വരസമാദായ സഹസ്രസമ്പാതാഭിഹുതം കൃത്വാ യഥാബലം പയസാऽऽലോഡ്യ പിബേത് പയോऽനുപാനം വാ, തസ്യാം ജീര്ണായാം യവാന്നം പയസോപയുഞ്ജീത; തിലൈര്വാ സഹ ഭക്ഷയേത്ത്രീന് മാസാന് പയോऽനുപാനം, ജീര്ണേ പയഃ സര്പിരോദന ഇത്യാഹാരഃ; ഏവമുപയുഞ്ജാനോ ബ്രഹ്മവര്ചസീ ശ്രുതനിഗാദീ ഭവതി വര്ഷശതമായുരവാപ്നോതി | ത്രിരാത്രോപോഷിതശ്ച ത്രിരാത്രമേനാം ഭക്ഷയേത്, ത്രിരാത്രാദൂര്ധ്വം പയഃ സര്പിരിതി ചോപയുഞ്ജീത | ബില്വമാത്രം പിണ്ഡം വാ പയസാऽऽലോഡ്യ പിബേത്, ഏവം ദ്വാദശരാത്രമുപയുജ്യ മേധാവീ വര്ഷശതായുര്ഭവതി ||൪||
View original
मेधायुःकामः श्वेतावल्गुजफलान्यातपपरिशुष्काण्यादाय सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा गुडेन सहालोड्य स्नेहकुम्भे सप्तरात्रं धान्यराशौ निदध्यात्, सप्तरात्रादुद्धृत्य हृतदोषस्य यथाबलं पिण्डं प्रयच्छेदनुदिते सूर्ये, उष्णोदकं चानुपिबेत्; भल्लातकविधानवच्चागारप्रवेशः, जीर्णौषधश्चापराह्णे हिमाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात्; एवं षण्मासानुपयुज्य विगतपाप्मा बलवर्णोपेतः श्रुतनिगादी स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति | कुष्ठिनं पाण्डुरोगिणमुदरिणं वा कृष्णाया गोर्मूत्रेणालोड्यार्धपलिकं पिण्डं विगतलौहित्ये सवितरि पाययेत्, पराह्णे चालवणेनामलकयूषेण सर्पिष्मन्तमोदनमश्नीयात्, एवं मासमुपयुज्य स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति | एष एवोपयोगश्चित्रकमूलानां रजन्याश्च; चित्रकमूले विशेषो द्विपलिकं पिण्डं परं प्रमाणं, शेषं पूर्ववत् ||३|| हृतदोष एव प्रतिसंसृष्टभक्तो यथाक्रममागारं प्रविश्य मण्डूकपर्णीस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलं पयसाऽऽलोड्य पिबेत् पयोऽनुपानं वा, तस्यां जीर्णायां यवान्नं पयसोपयुञ्जीत; तिलैर्वा सह भक्षयेत्त्रीन् मासान् पयोऽनुपानं, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः; एवमुपयुञ्जानो ब्रह्मवर्चसी श्रुतनिगादी भवति वर्षशतमायुरवाप्नोति | त्रिरात्रोपोषितश्च त्रिरात्रमेनां भक्षयेत्, त्रिरात्रादूर्ध्वं पयः सर्पिरिति चोपयुञ्जीत | बिल्वमात्रं पिण्डं वा पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य मेधावी वर्षशतायुर्भवति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ഹൃതദോഷ ഏവാഗാരം പ്രവിശ്യ പ്രതിസംസൃഷ്ടഭക്തോ ബ്രാഹ്മീസ്വരസമാദായ സഹസ്രസമ്പാതാഭിഹുതം കൃത്വാ യഥാബലമുപയുഞ്ജീത, ജീര്ണൌഷധശ്ചാപരാഹ്ണേ യവാഗൂമലവണാം പിബേത്, ക്ഷീരസാത്മ്യോ വാ പയസാ ഭുഞ്ജീത, ഏവം സപ്തരാത്രമുപയുജ്യ ബ്രഹ്മവര്ചസീ മേധാവീ ഭവതി, ദ്വിതീയം സപ്തരാത്രമുപയുജ്യ ഗ്രന്ഥമീപ്സിതമുത്പാദയതി നഷ്ടം ചാസ്യ പ്രാദുര്ഭവതി, തൃതീയം സപ്തരാത്രമുപയുജ്യ ദ്വിരുച്ചാരിതം ശതമപ്യവധാരയതി, ഏവമേകവിംശതിരാത്രമുപയുജ്യാലക്ഷ്മീരപക്രാമതി; മൂര്തിമതീ ചൈനം വാഗ്ദേവ്യനുപ്രവിശതി, സര്വാശ്ചൈനം ശ്രുതയ ഉപതിഷ്ഠന്തി, ശ്രുതധരഃ പഞ്ചവര്ഷശതായുര്ഭവതി ||൫|| ബ്രാഹ്മീസ്വരസപ്രസ്ഥദ്വയേ ഘൃതപ്രസ്ഥം വിഡങ്ഗതണ്ഡുലാനാം കുഡവം ദ്വേ ദ്വേ പലേ വചാമൃതയോര്ദ്വാദശ ഹരീതക്യാമലകബിഭീതകാനി ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാന്യാവാപ്യൈകധ്യം സാധയിത്വാ സ്വനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, തതഃ പൂര്വവിധാനേന മാത്രാം യഥാബലമുപയുഞ്ജീത, ജീര്ണേ പയഃ സര്പിരോദന ഇത്യാഹാരഃ, പൂര്വവച്ചാത്ര പരീഹാരഃ, ഏതേനോര്ധ്വമധസ്തിര്യക് കൃമയോ നിഷ്ക്രാമന്തി, അലക്ഷ്മീരപക്രാമതി, പുഷ്കരവര്ണഃ സ്ഥിരവയാഃ ശ്രുതനിഗാദീ ത്രിവര്ഷശതായുര്ഭവതി; ഏതദേവ കുഷ്ഠവിഷമജ്വരാപസ്മാരോന്മാദവിഷഭൂതഗ്രഹേഷ്വന്യേഷു ച മഹാവ്യാധിഷു സംശോധനമാദിശന്തി ||൬||
View original
हृतदोष एवागारं प्रविश्य प्रतिसंसृष्टभक्तो ब्राह्मीस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णौषधश्चापराह्णे यवागूमलवणां पिबेत्, क्षीरसात्म्यो वा पयसा भुञ्जीत, एवं सप्तरात्रमुपयुज्य ब्रह्मवर्चसी मेधावी भवति, द्वितीयं सप्तरात्रमुपयुज्य ग्रन्थमीप्सितमुत्पादयति नष्टं चास्य प्रादुर्भवति, तृतीयं सप्तरात्रमुपयुज्य द्विरुच्चारितं शतमप्यवधारयति, एवमेकविंशतिरात्रमुपयुज्यालक्ष्मीरपक्रामति; मूर्तिमती चैनं वाग्देव्यनुप्रविशति, सर्वाश्चैनं श्रुतय उपतिष्ठन्ति, श्रुतधरः पञ्चवर्षशतायुर्भवति ||५|| ब्राह्मीस्वरसप्रस्थद्वये घृतप्रस्थं विडङ्गतण्डुलानां कुडवं द्वे द्वे पले वचामृतयोर्द्वादश हरीतक्यामलकबिभीतकानि श्लक्ष्णपिष्टान्यावाप्यैकध्यं साधयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्, ततः पूर्वविधानेन मात्रां यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, पूर्ववच्चात्र परीहारः, एतेनोर्ध्वमधस्तिर्यक् कृमयो निष्क्रामन्ति, अलक्ष्मीरपक्रामति, पुष्करवर्णः स्थिरवयाः श्रुतनिगादी त्रिवर्षशतायुर्भवति; एतदेव कुष्ठविषमज्वरापस्मारोन्मादविषभूतग्रहेष्वन्येषु च महाव्याधिषु संशोधनमादिशन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
ഹൃതദോഷ ഏവാഗാരം പ്രവിശ്യ ഹൈമവത്യാ വചായാഃ പിണ്ഡമാമലകമാത്രമഭിഹുതം പയസാऽऽലോഡ്യ പിബേത്, ജീര്ണേ പയഃ സര്പിരോദന ഇത്യാഹാരഃ, ഏവം ദ്വാദശരാത്ര മുപയുഞ്ജീത, തതോऽസ്യ ശ്രോത്രം വിവ്രിയതേ, ദ്വിരഭ്യാസാത് സ്മൃതിമാന് ഭവതി, ത്രിരഭ്യാസാച്ഛ്രുതമാദത്തേ, ചതുര്ദ്വാദശരാത്രമുപയുജ്യ സര്വം തരതി കില്ബിഷം, താര്ക്ഷ്യദര്ശനമുത്പദ്യതേ, ശതായുശ്ച ഭവതി | ദ്വേ ദ്വേ പലേ ഇത രസ്യാ വചായാ നിഷ്ക്വാഥ്യ പിബേത് പയസാ, സമാനം ഭോജനം, സമാഃ പൂര്വേണാശിഷശ്ച ||൭|| വചാശതപാകം വാ സര്പിര്ദ്രോണമുപയുജ്യ പഞ്ചവര്ഷശതായുര്ഭവതി, ഗലഗണ്ഡാപചീശ്ലീപദസ്വരഭേദാംശ്ചാപഹന്തീതി ||൮||
View original
हृतदोष एवागारं प्रविश्य हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रमभिहुतं पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं द्वादशरात्र मुपयुञ्जीत, ततोऽस्य श्रोत्रं विव्रियते, द्विरभ्यासात् स्मृतिमान् भवति, त्रिरभ्यासाच्छ्रुतमादत्ते, चतुर्द्वादशरात्रमुपयुज्य सर्वं तरति किल्बिषं, तार्क्ष्यदर्शनमुत्पद्यते, शतायुश्च भवति | द्वे द्वे पले इत रस्या वचाया निष्क्वाथ्य पिबेत् पयसा, समानं भोजनं, समाः पूर्वेणाशिषश्च ||७|| वचाशतपाकं वा सर्पिर्द्रोणमुपयुज्य पञ्चवर्षशतायुर्भवति, गलगण्डापचीश्लीपदस्वरभेदांश्चापहन्तीति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (9-13) · Śloka 13
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ആയുഷ്കാമരസായനമ് | മന്ത്രൌഷധസമായുക്തം സംവത്സരഫലപ്രദമ് ||൯|| ബില്വസ്യ ചൂര്ണം പുഷ്യേ തു ഹുതം വാരാന് സഹസ്രശഃ | ശ്രീസൂക്തേന നരഃ കല്യേ സസുവര്ണം ദിനേ ദിനേ ||൧൦|| സര്പിര്മധുയുതം ലിഹ്യാദലക്ഷ്മീനാശനം പരമ് | ത്വചം വിഹായ ബില്വസ്യ മൂലക്വാഥം ദിനേ ദിനേ ||൧൧|| പ്രാശ്നീയാത് പയസാ സാര്ധം സ്നാത്വാ ഹുത്വാ സമാഹിതഃ | ദശസാഹസ്രമായുഷ്യം സ്മൃതം യുക്തരഥം ഭവേത് ||൧൨|| ഹുത്വാ ബിസാനാം ക്വാഥം തു മധുലാജൈശ്ച സംയുതമ് | അമോഘം ശതസാഹസ്രം യുക്തം യുക്തരഥം സ്മൃതമ് ||൧൩||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयुष्कामरसायनम् | मन्त्रौषधसमायुक्तं संवत्सरफलप्रदम् ||९|| बिल्वस्य चूर्णं पुष्ये तु हुतं वारान् सहस्रशः | श्रीसूक्तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने ||१०|| सर्पिर्मधुयुतं लिह्यादलक्ष्मीनाशनं परम् | त्वचं विहाय बिल्वस्य मूलक्वाथं दिने दिने ||११|| प्राश्नीयात् पयसा सार्धं स्नात्वा हुत्वा समाहितः | दशसाहस्रमायुष्यं स्मृतं युक्तरथं भवेत् ||१२|| हुत्वा बिसानां क्वाथं तु मधुलाजैश्च संयुतम् | अमोघं शतसाहस्रं युक्तं युक्तरथं स्मृतम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (14-16) · Śloka 16
സുവര്ണം പദ്മബീജാനി മധു ലാജാഃ പ്രിയങ്ഗവഃ | ഗവ്യേന പയസാ പീതമലക്ഷ്മീം പ്രതിഷേധയേത് ||൧൪|| നീലോത്പലദലക്വാഥോ ഗവ്യേന പയസാ ശൃതഃ | സസുവര്ണസ്തിലൈഃ സാര്ധമലക്ഷ്മീനാശനഃ സ്മൃതഃ ||൧൫|| ഗവ്യം പയഃ സുവര്ണം ച മധൂച്ഛിഷ്ടം ച മാക്ഷികമ് | പീതം ശതസഹസ്രാഭിഹുതം യുക്തരഥം സ്മൃതമ് ||൧൬||
View original
सुवर्णं पद्मबीजानि मधु लाजाः प्रियङ्गवः | गव्येन पयसा पीतमलक्ष्मीं प्रतिषेधयेत् ||१४|| नीलोत्पलदलक्वाथो गव्येन पयसा शृतः | ससुवर्णस्तिलैः सार्धमलक्ष्मीनाशनः स्मृतः ||१५|| गव्यं पयः सुवर्णं च मधूच्छिष्टं च माक्षिकम् | पीतं शतसहस्राभिहुतं युक्तरथं स्मृतम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (17-19) · Śloka 19
വചാഘൃതസുവര്ണം ച ബില്വചൂര്ണമിതി ത്രയമ് | മേധ്യമായുഷ്യമാരോഗ്യപുഷ്ടിസൌഭാഗ്യവര്ധനമ് ||൧൭|| വാസാമൂലതുലാക്വാഥേ തൈലമാവാപ്യ സാധിതമ് | ഹുത്വാ സഹസ്രമശ്നീയാന്മേധ്യമായുഷ്യമുച്യതേ ||൧൮|| യാവകാംസ്താവകാന് ഖാദേദഭിഭൂയ യവാംസ്തഥാ | പിപ്പലീമധുസംയുക്താന് ശിക്ഷാ ചരണവദ്ഭവേത് ||൧൯||
View original
वचाघृतसुवर्णं च बिल्वचूर्णमिति त्रयम् | मेध्यमायुष्यमारोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम् ||१७|| वासामूलतुलाक्वाथे तैलमावाप्य साधितम् | हुत्वा सहस्रमश्नीयान्मेध्यमायुष्यमुच्यते ||१८|| यावकांस्तावकान् खादेदभिभूय यवांस्तथा | पिप्पलीमधुसंयुक्तान् शिक्षा चरणवद्भवेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (20-26) · Śloka 26
മധ്വാമലകചൂര്ണാനി സുവര്ണമിതി ച ത്രയമ് | പ്രാശ്യാരിഷ്ടഗൃഹീതോऽപി മുച്യതേ പ്രാണസംശയാത് ||൨൦|| ശതാവരീഘൃതം സമ്യഗുപയുക്തം ദിനേ ദിനേ | സക്ഷൌദ്രം സസുവര്ണം ച നരേന്ദ്രം സ്ഥാപയേദ്വശേ ||൨൧|| ഗോചന്ദനാ മോഹനികാ മധുകം മാക്ഷികം മധു | സുവര്ണമിതി സംയോഗഃ പേയഃ സൌഭാഗ്യമിച്ഛതാ ||൨൨|| പദ്മനീലോത്പലക്വാഥേ യഷ്ടീമധുകസംയുതേ | സര്പിരാസാദിതം ഗവ്യം സസുവര്ണം സദാ പിബേത് ||൨൩|| പയശ്ചാനുപിബേത് സിദ്ധം തേഷാമേവ സമുദ്ഭവേ | അലക്ഷ്മീഘ്നം സദാऽऽയുഷ്യം രാജ്യായ സുഭഗായ ച ||൨൪|| യത്ര നോദീരിതോ മന്ത്രോ യോഗേഷ്വേതേഷു സാധനേ | ശബ്ദിതാ തത്ര സര്വത്ര ഗായത്രീ ത്രിപദാ ഭവേത് ||൨൫|| പാപ്മാനം നാശയന്ത്യേതാ ദദ്യുശ്ചൌഷധയഃ ശ്രിയമ് | കുര്യുര്നാഗബലം ചാപി മനുഷ്യമമരോപമമ് ||൨൬||
View original
मध्वामलकचूर्णानि सुवर्णमिति च त्रयम् | प्राश्यारिष्टगृहीतोऽपि मुच्यते प्राणसंशयात् ||२०|| शतावरीघृतं सम्यगुपयुक्तं दिने दिने | सक्षौद्रं ससुवर्णं च नरेन्द्रं स्थापयेद्वशे ||२१|| गोचन्दना मोहनिका मधुकं माक्षिकं मधु | सुवर्णमिति संयोगः पेयः सौभाग्यमिच्छता ||२२|| पद्मनीलोत्पलक्वाथे यष्टीमधुकसंयुते | सर्पिरासादितं गव्यं ससुवर्णं सदा पिबेत् ||२३|| पयश्चानुपिबेत् सिद्धं तेषामेव समुद्भवे | अलक्ष्मीघ्नं सदाऽऽयुष्यं राज्याय सुभगाय च ||२४|| यत्र नोदीरितो मन्त्रो योगेष्वेतेषु साधने | शब्दिता तत्र सर्वत्र गायत्री त्रिपदा भवेत् ||२५|| पाप्मानं नाशयन्त्येता दद्युश्चौषधयः श्रियम् | कुर्युर्नागबलं चापि मनुष्यममरोपमम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (27-28) · Śloka 28
സതതാധ്യയനം വാദഃ പരതന്ത്രാവലോകനമ് | തദ്വിദ്യാചാര്യസേവാ ച ബുദ്ധിമേധാകരോ ഗു(ഗ)ണഃ ||൨൭|| ആയുഷ്യം ഭോജനം ജീര്ണേ വേഗാനാം ചാവിധാരണമ് | ബ്രഹ്മചര്യമഹിംസാ ച സാഹസാനാം ച വര്ജനമ് ||൨൮||
View original
सतताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम् | तद्विद्याचार्यसेवा च बुद्धिमेधाकरो गु(ग)णः ||२७|| आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानां चाविधारणम् | ब्रह्मचर्यमहिंसा च साहसानां च वर्जनम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ മേധായുഷ്കാമീയം രസായനം നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ ||൨൮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मेधायुष्कामीयं रसायनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ||२८||
🔊 Audio coming soon