Adhikarana 1 (1-9) · Śloka 10
അഥാതോ മുഖരോഗചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ചതുര്വിധേന സ്നേഹേന മധൂച്ഛിഷ്ടയുതേന ച |
വാതജേऽഭ്യഞ്ജനം കുര്യാന്നാഡീസ്വേദം ച ബുദ്ധിമാന് ||൩||
വിദധ്യാദോഷ്ഠകോപേ തു സാല്വണം ചോപനാഹനേ |
മസ്തിഷ്കേ ചൈവ നസ്യേ ച തൈലം വാതഹരം ഹിതമ് ||൪||
ശ്രീവേഷ്ടകം സര്ജരസം സുരദാരു സഗുഗ്ഗുലു |
യഷ്ടീമധുകചൂര്ണം തു വിദധ്യാത് പ്രതിസാരണമ് ||൫||
പിത്തരക്താഭിഘാതോത്ഥം ജലൌകോഭിരുപാചരേത് |
പിത്തവിദ്രധിവച്ചാപി ക്രിയാം കുര്യാദശേഷതഃ ||൬||
ശിരോവിരേചനം ധൂമഃ സ്വേദഃ കവല ഏവ ച |
ഹൃതേ രക്തേ പ്രയോക്തവ്യമോഷ്ഠകോപേ കഫാത്മകേ ||൭||
ത്ര്യൂഷണം സ്വര്ജികാക്ഷാരോ യവക്ഷാരോ വിഡം തഥാ |
ക്ഷൌദ്രയുക്തം വിധാതവ്യമേതച്ച പ്രതിസാരണമ് ||൮||
മേദോജേ സ്വേദിതേ ഭിന്നേ ശോധിതേ ജ്വലനോ ഹിതഃ |
പ്രിയങ്ഗുത്രിഫലാലോധ്രം സക്ഷൌദ്രം പ്രതിസാരണമ് ||൯||
ഏതദോഷ്ഠപ്രകോപാനാം സാധ്യാനാം കര്മ കീര്തിതമ് |൧൦|
View original
अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च |
वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान् ||३||
विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने |
मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम् ||४||
श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु |
यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम् ||५||
पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् |
पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ||६||
शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च |
हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ||७||
त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा |
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ||८||
मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः |
प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ||९||
एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |१०|
Adhikarana 2 (10-13) · Śloka 14
ദന്തമൂലഗതാനാം തു രോഗാണാം കര്മ വക്ഷ്യതേ ||൧൦||
ശീതാദേ ഹൃതരക്തേ തു തോയേ നാഗരസര്ഷപാന് |
നിഷ്ക്വാഥ്യ ത്രിഫലാം മുസ്തം ഗണ്ഡൂഷഃ സരസാഞ്ജനഃ ||൧൧||
പ്രിയങ്ഗവശ്ച മുസ്തം ച ത്രിഫലാ ച പ്രലേപനമ് |
നസ്യം ച ത്രിഫലാസിദ്ധം മധുകോത്പലപദ്മകൈഃ ||൧൨||
ദന്തപുപ്പുടകേ കാര്യം തരുണേ രക്തമോക്ഷണമ് |
സപഞ്ചലവണഃ ക്ഷാരഃ സക്ഷൌദ്രഃ പ്രതിസാരണമ് ||൧൩||
ഹിതഃ ശിരോവിരേകശ്ച നസ്യം സ്നിഗ്ധം ച ഭോജനമ് |൧൪|
View original
दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ||१०||
शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् |
निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः ||११||
प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् |
नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः ||१२||
दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् |
सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ||१३||
हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |१४|
Adhikarana 3 (14-18) · Śloka 18
വിസ്രാവിതേ ദന്തവേഷ്ടേ വ്രണാംസ്തു പ്രതിസാരയേത് ||൧൪||
രോധ്രപത്തങ്ഗയഷ്ട്യാഹ്വലാക്ഷാചൂര്ണൈര്മധൂത്തരൈഃ |
ഗണ്ഡൂഷേ ക്ഷീരിണോ യോജ്യാഃ സക്ഷൌദ്രഘൃതശര്കരാഃ ||൧൫||
കാകോല്യാദൌ ദശക്ഷീരസിദ്ധം സര്പിശ്ച നസ്യതഃ |
ശൌഷിരേ ഹൃതരക്തേ തു രോധ്രമുസ്തരസാഞ്ജനൈഃ ||൧൬||
സക്ഷൌദ്രൈഃ ശസ്യതേ ലേപോ ഗണ്ഡൂഷേ ക്ഷീരിണോ ഹിതാഃ |
സാരിവോത്പലയഷ്ട്യാഹ്വസാവരാഗുരുചന്ദനൈഃ ||൧൭||
ക്ഷീരേ ദശഗുണേ സിദ്ധം സര്പിര്നസ്യേ ച പൂജിതമ് |
ക്രിയാം പരിദരേ കുര്യാച്ഛീതാദോക്താം വിചക്ഷണഃ ||൧൮||
View original
विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत् ||१४||
रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः |
गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ||१५||
काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः |
शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ||१६||
सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः |
सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः ||१७||
क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् |
क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ||१८||
Adhikarana 4 (19-23) · Śloka 23
സംശോധ്യോഭയതഃ കാര്യം ശിരശ്ചോപകുശേ തഥാ |
കാകോദുമ്ബരികാഗോജീപത്രൈര്വിസ്രാവയേദസൃക് ||൧൯||
ക്ഷൌദ്രയുക്തൈശ്ച ലവണൈഃ സവ്യോഷൈഃ പ്രതിസാരയേത് |
പിപ്പലീഃ സര്ഷപാഞ് ശ്വേതാന്നാഗരം നൈചുലം ഫലമ് ||൨൦||
സുഖോദകേന സംസൃജ്യ കവലം ചാപി ധാരയേത് |
ഘൃതം മധുരകൈഃ സിദ്ധം ഹിതം കവലനസ്യയോഃ ||൨൧||
ശസ്ത്രേണ ദന്തവൈദര്ഭേ ദന്തമൂലാനി ശോധയേത് |
തതഃ ക്ഷാരം പ്രയുഞ്ജീത ക്രിയാഃ സര്വാശ്ച ശീതലാഃ ||൨൨||
ഉദ്ധൃത്യാധികദന്തം തു തതോऽഗ്നിമവചാരയേത് |
കൃമിദന്തകവച്ചാപി വിധിഃ കാര്യോ വിജാനതാ ||൨൩||
View original
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा |
काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक् ||१९||
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् |
पिप्पलीः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम् ||२०||
सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् |
घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ||२१||
शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् |
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ||२२||
उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् |
कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता ||२३||
Adhikarana 5 (24-25) · Śloka 25
ഛിത്ത്വാऽധിമാംസം സക്ഷൌദ്രൈരേഭിശ്ചൂര്ണൈരുപാചരേത് |
വചാതേജോവതീപാഠാസ്വര്ജികായാവശൂകജൈഃ ||൨൪||
ക്ഷൌദ്രദ്വിതീയാഃ പിപ്പല്യഃ കവലശ്ചാത്ര കീര്തിതഃ |
പടോലത്രിഫലാനിമ്ബകഷായശ്ചാത്ര ധാവനേ |
ഹിതഃ ശിരോവിരൈകശ്ച ധൂമോ വൈരേചനശ്ച യഃ ||൨൫||
View original
छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रैरेभिश्चूर्णैरुपाचरेत् |
वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः ||२४||
क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः |
पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने |
हितः शिरोविरैकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ||२५||
Adhikarana 6 (26-33) · Śloka 33
സാമാന്യം കര്മ നാഡീനാം വിശേഷം ചാത്ര മേ ശൃണു |
നാഡീവ്രണഹരം കര്മ ദന്തനാഡീഷു കാരയേത് ||൨൬||
യം ദന്തമഭിജായേത നാഡീ തം ദന്തമുദ്ധരേത് |
ഛിത്ത്വാ മാംസാനി ശസ്ത്രേണ യദി നോപരിജോ ഭവേത് ||൨൭||
ശോധയിത്വാ ദഹേച്ചാപി ക്ഷാരേണ ജ്വലനേന വാ |
ഭിനത്ത്യുപേക്ഷിതേ ദന്തേ ഹനുകാസ്ഥി ഗതിര്ധ്രുവമ് ||൨൮||
സമൂലം ദശനം തസ്മാദുദ്ധരേദ്ഭഗ്നമസ്ഥിരമ് |
ഉദ്ധൃതേ തൂത്തരേ ദന്തേ സമൂലേ സ്ഥിരബന്ധനേ ||൨൯||
രക്താതിയോഗാത് പൂര്വോക്താ രോഗാ ഘോരാ ഭവന്തി ഹി |
കാണഃ സഞ്ജായതേ ജന്തുരര്ദിതം ചാസ്യ ജായതേ ||൩൦||
ചലമപ്യുത്തരം ദന്തമതോ നാപഹരേദ്ഭിഷക് |
ധാവനേ ജാതിമദനസ്വാദുകണ്ടകഖാദിരമ് ||൩൧||
കഷായം ജാതിമദനകടുകസ്വാദുകണ്ടകൈഃ |
യഷ്ട്യാഹ്വരോധ്രമഞ്ജിഷ്ഠാഖദിരൈശ്ചാപി യത് കൃതമ് ||൩൨||
തൈലം സംശോധനം തദ്ധി ഹന്യാദ്ദന്തഗതാം ഗതിമ് |
കീര്തിതാ ദന്തമൂലേ തു ക്രിയാ ദന്തേഷു വക്ഷ്യതേ ||൩൩||
View original
सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु |
नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ||२६||
यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् |
छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ||२७||
शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा |
भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम् ||२८||
समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थिरम् |
उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने ||२९||
रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि |
काणः सञ्जायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते ||३०||
चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् |
धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम् ||३१||
कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः |
यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम् ||३२||
तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् |
कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते ||३३||
Adhikarana 7 (34-40) · Śloka 41
സ്നേഹാനാം കവലാഃ കോഷ്ണാഃ സര്പിഷസ്ത്രൈവൃതസ്യ വാ |
നിര്യൂഹാശ്ചാനിലഘ്നാനാം ദന്തഹര്ഷപ്രമര്ദനാഃ ||൩൪||
സ്നൈഹികശ്ച ഹിതോ ധൂമോ നസ്യം സ്നിഗ്ധം ച ഭോജനമ് |
രസോ രസയവാഗ്വശ്ച ക്ഷീരം സന്താനികാ ഘൃതമ് ||൩൫||
ശിരോബസ്തിര്ഹിതശ്ചാപി ക്രമോ യശ്ചാനിലാപഹഃ |
അഹിംസന് ദന്തമൂലാനി ശര്കരാമുദ്ധരേദ്ഭിഷക് ||൩൬||
ലാക്ഷാചൂര്ണൈര്മധുയുതൈസ്തതസ്താഃ പ്രതിസാരയേത് |
ദന്തഹര്ഷക്രിയാം ചാപി കുര്യാന്നിരവശേഷതഃ ||൩൭||
കപാലികാ കൃച്ഛ്രതമാ തത്രാപ്യേഷാ ക്രിയാ ഹിതാ |
ജയേദ്വിസ്രാവണൈഃ സ്വിന്നമചലം കൃമിദന്തകമ് ||൩൮||
തഥാऽവപീഡൈര്വാതഘ്നൈഃ സ്നേഹഗണ്ഡൂഷധാരണൈഃ |
ഭദ്രദാര്വാദിവര്ഷാഭൂലേപൈഃ സ്നിഗ്ധൈശ്ച ഭോജനൈഃ ||൩൯||
ചലമുദ്ധൃത്യ ച സ്ഥാനം വിദഹേത് സുഷിരസ്യ ച |
തതോ വിദാരീയഷ്ട്യാഹ്വശൃങ്ഗാടകകസേരുകൈഃ ||൪൦||
തൈലം ദശഗുണേ ക്ഷീരേ സിദ്ധം നസ്യേ ഹിതം ഭവേത് |൪൧|
View original
स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा |
निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ||३४||
स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |
रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिका घृतम् ||३५||
शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः |
अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ||३६||
लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् |
दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ||३७||
कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता |
जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ||३८||
तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः |
भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ||३९||
चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च |
ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः ||४०||
तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् |४१|
Adhikarana 8 (41-42) · Śloka 43
ഹനുമോക്ഷേ സമുദ്ദിഷ്ടാം കുര്യാച്ചാര്ദിതവത് ക്രിയാമ് ||൪൧||
ഫലാന്യമ്ലാനി ശീതാമ്ബു രൂക്ഷാന്നം ദന്തധാവനമ് |
തഥാऽതികഠിനാന് ഭക്ഷ്യാന് ദന്തരോഗീ വിവര്ജയേത് ||൪൨||
സാധ്യാനാം ദന്തരോഗണാം ചികിത്സിതമുദീരിതമ് |൪൩|
View original
हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम् ||४१||
फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् |
तथाऽतिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ||४२||
साध्यानां दन्तरोगणां चिकित्सितमुदीरितम् |४३|
Adhikarana 9 (43-48) · Śloka 49
ജിഹ്വാഗതാനാം സാധ്യാനാം കര്മ വക്ഷ്യാമി സിദ്ധയേ ||൪൩||
ഓഷ്ഠപ്രകോപേऽനിലജേ യദുക്തം പ്രാക് ചികിത്സിതമ് |
കണ്ടകേഷ്വനിലോത്ഥേഷു തത് കാര്യം ഭിഷജാ ഭവേത് ||൪൪||
പിത്തജേഷു വിഘൃഷ്ടേഷു നിഃസൃതേ ദുഷ്ടശോണിതേ |
പ്രതിസാരണഗണ്ഡൂഷം നസ്യം ച മധുരം ഹിതമ് ||൪൫||
കണ്ടകേഷു കഫോത്ഥേഷു ലിഖിതേഷ്വസൃജഃ ക്ഷയേ |
പിപ്പല്യാദിര്മധുയുതഃ കാര്യസ്തു പ്രതിസാരണേ ||൪൬||
ഗൃഹ്ണീയാത് കവലാംശ്ചാപി ഗൌരസര്ഷപസൈന്ധവൈഃ |
പടോലനിമ്ബവാര്താകുക്ഷാരയൂഷൈശ്ച ഭോജയേത് ||൪൭||
ഉപജിഹ്വാം തു സംലിഖ്യ ക്ഷാരേണ പ്രതിസാരയേത് |
ശിരോവിരേകഗണ്ഡൂഷധൂമൈശ്ചൈനമുപാചരേത് ||൪൮||
ജിഹ്വാഗതാനാം കര്മോക്തം... |൪൯|
View original
जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये ||४३||
ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् |
कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ||४४||
पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते |
प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम् ||४५||
कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये |
पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ||४६||
गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः |
पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ||४७||
उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् |
शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत् ||४८||
जिह्वागतानां कर्मोक्तं... |४९|
Adhikarana 10 (49-58) · Śloka 59
... താലവ്യാനാം പ്രവക്ഷ്യതേ |
അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിസന്ദംശേനാകൃഷ്യ ഗലശുണ്ഡികാമ് ||൪൯||
ഛേദയേന്മണ്ഡലാഗ്രേണ ജിഹ്വോപരി തു സംസ്ഥിതാമ് |
നോത്കൃഷ്ടം ചൈവ ഹീനം ച ത്രിഭാഗം ഛേദയേദ്ഭിഷക് ||൫൦||
അത്യാദാനാത് സ്രവേദ്രക്തം തന്നിമിത്തം മ്രിയേത ച |
ഹീനച്ഛേദാദ്ഭവേച്ഛോഫോ ലാലാ നിദ്രാ ഭ്രമസ്തമഃ ||൫൧||
തസ്മാദ്വൈദ്യഃ പ്രയത്നേന ദൃഷ്ടകര്മാ വിശാരദഃ |
ഗലശുണ്ഡീം തു സഞ്ഛിദ്യ കുര്യാത് പ്രാപ്തമിമം ക്രമമ് ||൫൨||
മരിചാതിവിഷാപാഠാവചാകുഷ്ഠകുടന്നടൈഃ |
ക്ഷൌദ്രയുക്തൈഃ സലവണൈസ്തതസ്താം പ്രതിസാരയേത് ||൫൩||
വചാമതിവിഷാം പാഠാം രാസ്നാം കടുകരോഹിണീമ് |
നിഷ്ക്വാഥ്യ പിചുമന്ദം ച കവലം തത്ര യോജയേത് ||൫൪||
ഇങ്ഗുദീകിണിഹീദന്തീസരലാസുരദാരുഭിഃ |
പഞ്ചാങ്ഗീം കാരയേത് പിഷ്ടൈര്വര്തിം ഗന്ധോത്തരാം ശുഭാമ് ||൫൫||
തതോ ധൂമം പിബേജ്ജന്തുര്ദ്വിരഹ്നഃ കഫനാശനമ് |
ക്ഷാരസിദ്ധേഷു മുദ്ഗേഷു യൂഷശ്ചാപ്യശനേ ഹിതഃ ||൫൬||
തുണ്ഡികേര്യധ്രുഷേ കൂര്മേ സങ്ഘാതേ താലുപുപ്പുടേ |
ഏഷ ഏവ വിധിഃ കാര്യോ വിശേഷഃ ശസ്ത്രകര്മണി ||൫൭||
താലുപാകേ തു കര്തവ്യം വിധാനം പിത്തനാശനമ് |
സ്നേഹസ്വേദൌ താലുശോഷേ വിധിശ്ചാനിലനാശനഃ ||൫൮||
കീര്തിതം താലുജാനാം തു... |൫൯|
View original
... तालव्यानां प्रवक्ष्यते |
अङ्गुष्ठाङ्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ||४९||
छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् |
नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक् ||५०||
अत्यादानात् स्रवेद्रक्तं तन्निमित्तं म्रियेत च |
हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः ||५१||
तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः |
गलशुण्डीं तु सञ्छिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् ||५२||
मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः |
क्षौद्रयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ||५३||
वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् |
निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ||५४||
इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः |
पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम् ||५५||
ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् |
क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ||५६||
तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे |
एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ||५७||
तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् |
स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ||५८||
कीर्तितं तालुजानां तु... |५९|
Adhikarana 11 (59-66) · Śloka 67
... കണ്ഠ്യാനാം കര്മ വക്ഷ്യതേ |
സാധ്യാനാം രോഹിണീനാം തു ഹിതം ശോണിതമോക്ഷണമ് ||൫൯||
ഛര്ദനം ധൂമപാനം ച ഗണ്ഡൂഷോ നസ്യകര്മ ച |
വാതികീം തു ഹൃതേ രക്തേ ലവണൈഃ പ്രതിസാരയേത് ||൬൦||
സുഖോഷ്ണന് സ്നേഹഗണ്ഡൂഷാന് ധാരയേച്ചാപ്യഭീക്ഷ്ണശഃ |
പതങ്ഗശര്കരാക്ഷൌദ്രൈഃ പൈത്തികീം പ്രതിസാരയേത് ||൬൧||
ദ്രാക്ഷാപരൂഷകക്വാഥോ ഹിതശ്ച കവലഗ്രഹേ |
അഗാരധൂമകടുകൈഃ ശ്ലൈഷ്മികീം പ്രതിസാരയേത് ||൬൨||
ശ്വേതാവിഡങ്ഗദന്തീഷു തൈലം സിദ്ധം സസൈന്ധവമ് |
നസ്യകര്മണി യോക്തവ്യം തഥാ കവലധാരണേ ||൬൩||
പിത്തവത് സാധയേദ്വൈദ്യോ രോഹിണീം രക്തസമ്ഭവാമ് |
വിസ്രാവ്യ കണ്ഠശാലൂകം സാധയേത്തുണ്ഡികേരിവത് ||൬൪||
ഏകകാലം യവാന്നം ച ഭുഞ്ജീത സ്നിഗ്ധമല്പശഃ |
ഉപജിഹ്വികവച്ചാപി സാധയേദധിജിഹ്വികാമ് ||൬൫||
ഏകവൃന്ദം തു വിസ്രാവ്യ വിധിം ശോധനമാചരേത് |
ഗിലായുശ്ചാപി യോ വ്യാധിസ്തം ച ശസ്ത്രേണ സാധയേത് ||൬൬||
അമര്മസ്ഥം സുപക്വം ച ഭേദയേദ്ഗലവിദ്രധിമ് |൬൭|
View original
... कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते |
साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ||५९||
छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च |
वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ||६०||
सुखोष्णन् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः |
पतङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ||६१||
द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे |
अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत् ||६२||
श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् |
नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे ||६३||
पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् |
विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ||६४||
एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः |
उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ||६५||
एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् |
गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ||६६||
अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् |६७|
Adhikarana 12 (67-75) · Śloka 75
വാതാത് സര്വസരം ചൂര്ണൈര്ലവണൈഃ പ്രതിസാരയേത് ||൬൭||
തൈലം വാതഹരൈഃ സിദ്ധം ഹിതം കവലനസ്യയോഃ |
തതോऽസ്മൈ സ്നൈഹികം ധൂമമിമം ദദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ ||൬൮||
ശാലരാജാദനൈരണ്ഡസാരൈങ്ഗുദമധൂകജാഃ |
മജ്ജാനോ ഗുഗ്ഗുലുധ്യാമമാംസീകാലാനുസാരിവാഃ |
ശ്രീസര്ജരസശൈലേയമധൂച്ഛിഷ്ടാനി ചാഹരേത് ||൬൯||
തത്സര്വം സുകൃതം ചൂര്ണം സ്നേഹേനാലോഡ്യ യുക്തിതഃ |
ടിണ്ടൂകവൃന്തം സക്ഷൌദ്രം മതിമാംസ്തേന ലേപയേത് ||൭൦||
ഏഷ സര്വസരേ ധൂമഃ പ്രശസ്തഃ സ്നൈഹികോ മതഃ |
കഫഘ്നോ മാരുതഘ്നശ്ച മുഖരോഗവിനാശനഃ ||൭൧||
പിത്താത്മകേ സര്വസരേ ശുദ്ധകായസ്യ ദേഹിനഃ |
സര്വഃ പിത്തഹരഃ കാര്യോ വിധിര്മധുരശീതലഃ ||൭൨||
പ്രതിസാരണഗണ്ഡൂഷൌ ധൂമഃ സംശോധനാനി ച |
കഫാത്മകേ സര്വസരേ വിധിം കുര്യാത് കഫാപഹമ് ||൭൩||
പിബേദതിവിഷാം പാഠാം മുസ്തം ച സുരദാരു ച |
രോഹിണീം കടുകാഖ്യാം ച കുടജസ്യ ഫലാനി ച ||൭൪||
ഗവാം മൂത്രേണ മനുജോ ഭാഗൈര്ധരണസമ്മിതൈഃ |
ഏഷ സര്വാന് കഫകൃതാന് രോഗാന് യോഗോऽപകര്ഷതി ||൭൫||
View original
वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ||६७||
तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः |
ततोऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ||६८||
शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः |
मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः |
श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत् ||६९||
तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः |
टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ||७०||
एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः |
कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ||७१||
पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः |
सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ||७२||
प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च |
कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ||७३||
पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च |
रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च ||७४||
गवां मूत्रेण मनुजो भागैर्धरणसम्मितैः |
एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगोऽपकर्षति ||७५||
Adhikarana 13 (76) · Śloka 76
ക്ഷീരേക്ഷുരസഗോമൂത്രദധിമസ്ത്വമ്ലകാഞ്ജികൈഃ |
വിദധ്യാത് കവലാന് വീക്ഷ്യ ദോഷം തൈലഘൃതൈരപി ||൭൬||
View original
क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः |
विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ||७६||
Adhikarana 14 (77-81) · Śloka 81
രോഗാണാം മുഖജാതാനാം സാധ്യാനാം കര്മ കീര്തിതമ് |
അസാധ്യാ അപി വക്ഷ്യന്തേ രോഗാ യേ തത്ര കീര്തിതാഃ ||൭൭||
ഓഷ്ഠപ്രകോപേ വര്ജ്യാഃ സ്യുര്മാംസരക്തത്രിദോഷജാഃ |
ദന്തമൂലേഷു വര്ജ്യൌ തു ത്രിലിങ്ഗഗതിസൌഷിരൌ ||൭൮||
ദന്തേഷു ച ന സിധ്യന്തി ശ്യാവദാലനഭഞ്ജനാഃ |
ജിഹ്വാഗതേഷ്വലാസസ്തു താലവ്യേഷ്വര്ബുദം തഥാ ||൭൯||
സ്വരഘ്നോ വലയോ വൃന്ദോ വിദാര്യലസ ഏവ ച |
ഗലൌഷ്ഠോ മാംസതാനശ്ച ശതഘ്നീ രോഹിണീ ച യാ ||൮൦||
അസാധ്യാഃ കീര്തിതാ ഹ്യേതേ രോഗാ നവ ദശൈവ ച |
തേഷാം ചാപി ക്രിയാം വൈദ്യഃ പ്രത്യാഖ്യായ സമാചരേത് ||൮൧||
View original
रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |
असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ||७७||
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ ||७८||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||७९||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च |
गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या ||८०||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च |
तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||८१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ മുഖരോഗചികിത്സിതം നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ ||൨൨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||