Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ ശോഫാനാം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| ഷഡ്വിധോऽവയവസമുത്ഥഃ ശോഫോऽഭിഹിതോ ലക്ഷണതഃ പ്രതീകാരതശ്ച; സര്വസരസ്തു പഞ്ചവിധഃ, തദ്യഥാ- വാതപിത്തശ്ലേഷ്മസന്നിപാതവിഷനിമിത്തഃ ||൩||
अथातः शोफानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| षड्विधोऽवयवसमुत्थः शोफोऽभिहितो लक्षणतः प्रतीकारतश्च; सर्वसरस्तु पञ्चविधः, तद्यथा- वातपित्तश्लेष्मसन्निपातविषनिमित्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്രാപതര്പിതസ്യാധ്വഗമനാദതിമാത്രമഭ്യവഹരതോ വാ പിഷ്ടാന്നഹരിതകശാകലവണാനി ക്ഷീണസ്യ വാऽതിമാത്രമമ്ലമുപസേവമാനസ്യ മൃത്പക്വലോഷ്ടകടശര്കരാനൂപൌദകമാംസസേവനാദജീര്ണിനോ വാ ഗ്രാമ്യധര്മസേവനാദ്വിരുദ്ധാഹാരസേവനാത് വാ ഹസ്ത്യശ്വോഷ്ട്രരഥപദാതിസങ്ക്ഷോഭണാദയോ സിതസ്യ ദോഷാ ധാതൂന് പ്രദൂഷ്യ ശ്വയഥുമാപാദയന്ത്യഖിലേ ശരീരേ ||൪||
तत्रापतर्पितस्याध्वगमनादतिमात्रमभ्यवहरतो वा पिष्टान्नहरितकशाकलवणानि क्षीणस्य वाऽतिमात्रमम्लमुपसेवमानस्य मृत्पक्वलोष्टकटशर्करानूपौदकमांससेवनादजीर्णिनो वा ग्राम्यधर्मसेवनाद्विरुद्धाहारसेवनात् वा हस्त्यश्वोष्ट्ररथपदातिसङ्क्षोभणादयो सितस्य दोषा धातून् प्रदूष्य श्वयथुमापादयन्त्यखिले शरीरे ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
തത്ര വാതശ്വയഥുരരുണഃ കൃഷ്ണോ വാ മൃദുരനവസ്ഥിതാസ്തോദാദയശ്ചാത്ര വേദനാവിശേഷാഃ; പിത്തശ്വയഥുഃ പീതഃ സരക്തോ വാ മൃദുഃ ശീഘ്രാനുസാര്യൂഷാദയശ്ചാത്ര വേദനാവിശേഷാഃ; ശ്ലേഷ്മശ്വയഥുഃ പാണ്ഡുഃ ശുക്ലോ വാ സ്നിഗ്ധഃ കഠിനഃ ശീതോ മന്ദാനുസാരീ, കണ്ഡ്വാദയശ്ചാത്ര വേദനാവിശേഷാഃ; സന്നിപാതശ്വയഥുഃ സര്വവര്ണവേദനഃ; വിഷനിമിത്തസ്തു ഗരോപയോഗാദ്ദുഷ്ടതോയസേവനാത് പ്രകുഥിതോദകാവഗാഹനാത് സവിഷസത്ത്വദിഗ്ധചൂര്ണേനാവചൂര്ണനാദ്വാ സവിഷമൂത്രപുരീഷശുക്രസ്പൃഷ്ടാനാം വാ തൃണകാഷ്ഠാദീനാം സംസ്പര്ശനാത്, സ തു മൃദുഃ ക്ഷിപ്രോത്ഥാനോऽവലമ്ബീ ചലോऽചലോ വാ ദാഹപാകരാഗപ്രായശ്ച ഭവതി ||൫|| ഭവന്തി ചാത്ര- ദോഷാഃ ശ്വയഥുമൂര്ധ്വം ഹി കുര്വന്ത്യാമാശയസ്ഥിതാഃ | പക്വാശയസ്ഥാ മധ്യേ ച വര്ചഃസ്ഥാനഗതാസ്ത്വധഃ ||൬|| കൃത്സ്നം ദേഹമനുപ്രാപ്താഃ കുര്യുഃ സര്വസരം തഥാ |൭|
तत्र वातश्वयथुररुणः कृष्णो वा मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; पित्तश्वयथुः पीतः सरक्तो वा मृदुः शीघ्रानुसार्यूषादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः शुक्लो वा स्निग्धः कठिनः शीतो मन्दानुसारी, कण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; सन्निपातश्वयथुः सर्ववर्णवेदनः; विषनिमित्तस्तु गरोपयोगाद्दुष्टतोयसेवनात् प्रकुथितोदकावगाहनात् सविषसत्त्वदिग्धचूर्णेनावचूर्णनाद्वा सविषमूत्रपुरीषशुक्रस्पृष्टानां वा तृणकाष्ठादीनां संस्पर्शनात्, स तु मृदुः क्षिप्रोत्थानोऽवलम्बी चलोऽचलो वा दाहपाकरागप्रायश्च भवति ||५|| भवन्ति चात्र- दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः | पक्वाशयस्था मध्ये च वर्चःस्थानगतास्त्वधः ||६|| कृत्स्नं देहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-9) · Śloka 9
ശ്വയഥുര്മധ്യദേശേ യഃ സ കഷ്ടഃ സര്വഗശ്ച യഃ ||൭|| അര്ധാങ്ഗേऽരിഷ്ടഭൂതശ്ച യശ്ചോര്ധ്വം പരിസര്പതി | ശ്വാസഃ പിപാസാ ദൌര്ബല്യം ജ്വരശ്ച്ഛര്ദിരരോചകഃ ||൮|| ഹിക്കാതീസാരകാസാശ്ച ശൂനം സങ്ക്ഷപയന്തി ഹി | സാമാന്യതോ വിശേഷാച്ച തേഷാം വക്ഷ്യാമി ഭേഷജമ് ||൯||
श्वयथुर्मध्यदेशे यः स कष्टः सर्वगश्च यः ||७|| अर्धाङ्गेऽरिष्टभूतश्च यश्चोर्ध्वं परिसर्पति | श्वासः पिपासा दौर्बल्यं ज्वरश्च्छर्दिररोचकः ||८|| हिक्कातीसारकासाश्च शूनं सङ्क्षपयन्ति हि | सामान्यतो विशेषाच्च तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-11) · Śloka 11
ശോഫിനഃ സര്വ ഏവ പരിഹരേയുരമ്ലലവണദധിഗുഡവസാപയസ്തൈലഘൃതപിഷ്ടമയഗുരൂണി ||൧൦|| തത്ര വാതശ്വയഥൌ ത്രൈവൃതമേരണ്ഡതൈലം വാ മാസമര്ധമാസം വാ പായയേത്, ന്യഗ്രോധാദികകഷായസിദ്ധം സര്പിഃ പിത്തശ്വയഥൌ, ആരഗ്വധാദിസിദ്ധം സര്പിഃ ശ്ലേഷ്മശ്വയഥൌ, സന്നിപാതശ്വയഥൌ സ്നുഹീക്ഷീരപാത്രം ദ്വാദശഭിരമ്ലപാത്രൈഃ പ്രതിസംസൃജ്യ ദന്തീദ്രവന്തീപ്രതീവാപം സര്പിഃ പാചയിത്വാ പായയേത്, വിഷനിമിത്തേഷു കല്പേഷു പ്രതീകാരഃ ||൧൧||
शोफिनः सर्व एव परिहरेयुरम्ललवणदधिगुडवसापयस्तैलघृतपिष्टमयगुरूणि ||१०|| तत्र वातश्वयथौ त्रैवृतमेरण्डतैलं वा मासमर्धमासं वा पाययेत्, न्यग्रोधादिककषायसिद्धं सर्पिः पित्तश्वयथौ, आरग्वधादिसिद्धं सर्पिः श्लेष्मश्वयथौ, सन्निपातश्वयथौ स्नुहीक्षीरपात्रं द्वादशभिरम्लपात्रैः प्रतिसंसृज्य दन्तीद्रवन्तीप्रतीवापं सर्पिः पाचयित्वा पाययेत्, विषनिमित्तेषु कल्पेषु प्रतीकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
അത ഊര്ധ്വം സാമാന്യചികിത്സിതമുപദേക്ഷ്യാമഃ- തില്വകഘൃതചതുര്ഥാനി യാന്യുക്താന്യുദരേഷു തതോऽന്യതമമുപയുജ്യമാനം ശ്വയഥുമപഹന്തി, മൂത്രവര്തിക്രിയാം വാ സേവേത, നവായസം വാऽഹരഹര്മധുനാ, വിഡങ്ഗാതിവിഷാകുടജഫലഭദ്രദാരുനാഗരമരിചചൂര്ണം വാ ധരണമുഷ്ണാമ്ബുനാ, ത്രികടുക്ഷാരായശ്ചൂര്ണാനി വാ ത്രിഫലാകഷായേണ, മൂത്രം വാ തുല്യക്ഷീരം, ഹരീതകീം വാ തുല്യഗുഡാമുപയുഞ്ജീത, ദേവദാരുശുണ്ഠീം വാ, ഗുഗ്ഗുലും വാ മൂത്രേണ വര്ഷാഭൂകഷായാനുപാനം വാ, തുല്യഗുഡം ശൃങ്ഗവേരം വാ, വര്ഷാഭൂകഷായം മൂലകല്കം വാ സശൃങ്ഗവേരം പയോऽനുപാനമഹരഹര്മാസം, വ്യോഷവര്ഷാഭൂകഷായസിദ്ധേന വാ സര്പിഷാ മുദ്ഗോലുമ്ബാന് ഭക്ഷയേത്, പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകമയൂരകവര്ഷാഭൂസിദ്ധം വാ ക്ഷീരം പിബേത്, സഹൌഷധമുരങ്ഗീമൂലസിദ്ധം വാ, ത്രികടുകൈരണ്ഡശ്യാമാമൂലസിദ്ധം വാ, വര്ഷാഭൂശൃങ്ഗവേരസഹാദേവദാരുസിദ്ധം വാ, തഥാऽലാബൂബിഭീതകഫലകല്കം വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ; ക്ഷാരപിപ്പലീമരിചശൃങ്ഗവേരാനുസിദ്ധേന ച മുദ്ഗയൂഷേണാലവണേനാല്പസ്നേഹേന ഭോജയേദ്യവാന്നം ഗോധൂമാന്നം വാ; വൃക്ഷകാര്കനക്തമാലനിമ്ബവര്ഷാഭൂക്വാഥൈശ്ച പരിഷേകഃ; സര്ഷപസുവര്ചലാസൈന്ധവശാര്ങ്ഗേഷ്ടാഭിശ്ച പ്രദേഹഃ കാര്യഃ; യഥാദോഷം ച വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനി തീക്ഷ്ണാന്യജസ്രമുപസേവേത, സ്നേഹസ്വേദോപനാഹാംശ്ച; സിരാഭിശ്ചാഭീക്ഷ്ണം ശോണിതമവസേചയേദന്യത്രോപദ്രവശോഫാദിതി ||൧൨||
अत ऊर्ध्वं सामान्यचिकित्सितमुपदेक्ष्यामः- तिल्वकघृतचतुर्थानि यान्युक्तान्युदरेषु ततोऽन्यतममुपयुज्यमानं श्वयथुमपहन्ति, मूत्रवर्तिक्रियां वा सेवेत, नवायसं वाऽहरहर्मधुना, विडङ्गातिविषाकुटजफलभद्रदारुनागरमरिचचूर्णं वा धरणमुष्णाम्बुना, त्रिकटुक्षारायश्चूर्णानि वा त्रिफलाकषायेण, मूत्रं वा तुल्यक्षीरं, हरीतकीं वा तुल्यगुडामुपयुञ्जीत, देवदारुशुण्ठीं वा, गुग्गुलुं वा मूत्रेण वर्षाभूकषायानुपानं वा, तुल्यगुडं शृङ्गवेरं वा, वर्षाभूकषायं मूलकल्कं वा सशृङ्गवेरं पयोऽनुपानमहरहर्मासं, व्योषवर्षाभूकषायसिद्धेन वा सर्पिषा मुद्गोलुम्बान् भक्षयेत्, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकमयूरकवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत्, सहौषधमुरङ्गीमूलसिद्धं वा, त्रिकटुकैरण्डश्यामामूलसिद्धं वा, वर्षाभूशृङ्गवेरसहादेवदारुसिद्धं वा, तथाऽलाबूबिभीतकफलकल्कं वा तण्डुलाम्बुना; क्षारपिप्पलीमरिचशृङ्गवेरानुसिद्धेन च मुद्गयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन भोजयेद्यवान्नं गोधूमान्नं वा; वृक्षकार्कनक्तमालनिम्बवर्षाभूक्वाथैश्च परिषेकः; सर्षपसुवर्चलासैन्धवशार्ङ्गेष्टाभिश्च प्रदेहः कार्यः; यथादोषं च वमनविरेचनास्थापनानि तीक्ष्णान्यजस्रमुपसेवेत, स्नेहस्वेदोपनाहांश्च; सिराभिश्चाभीक्ष्णं शोणितमवसेचयेदन्यत्रोपद्रवशोफादिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
ഭവതി ചാത്ര- പിഷ്ടാന്നമമ്ലം ലവണാനി മദ്യം മൃദം ദിവാസ്വപ്നമജാങ്ഗലം ച | സ്ത്രിയോ ഘൃതം തൈലപയോഗുരൂണി ശോഫം ജിഘാംസുഃ പരിവര്ജയേത്തു ||൧൩||
भवति चात्र- पिष्टान्नमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमजाङ्गलं च | स्त्रियो घृतं तैलपयोगुरूणि शोफं जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ശോഥചികിത്സിതം നാമ ത്രയോവിംശോऽധ്യായഃ ||൨൩||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शोथचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon