Adhikarana 1 (1-9) · Śloka 10
అథాతో ముఖరోగచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
చతుర్విధేన స్నేహేన మధూచ్ఛిష్టయుతేన చ |
వాతజేఽభ్యంజనం కుర్యాన్నాడీస్వేదం చ బుద్ధిమాన్ ||3||
విదధ్యాదోష్ఠకోపే తు సాల్వణం చోపనాహనే |
మస్తిష్కే చైవ నస్యే చ తైలం వాతహరం హితం ||4||
శ్రీవేష్టకం సర్జరసం సురదారు సగుగ్గులు |
యష్టీమధుకచూర్ణం తు విదధ్యాత్ ప్రతిసారణం ||5||
పిత్తరక్తాభిఘాతోత్థం జలౌకోభిరుపాచరేత్ |
పిత్తవిద్రధివచ్చాపి క్రియాం కుర్యాదశేషతః ||6||
శిరోవిరేచనం ధూమః స్వేదః కవల ఏవ చ |
హృతే రక్తే ప్రయోక్తవ్యమోష్ఠకోపే కఫాత్మకే ||7||
త్ర్యూషణం స్వర్జికాక్షారో యవక్షారో విడం తథా |
క్షౌద్రయుక్తం విధాతవ్యమేతచ్చ ప్రతిసారణం ||8||
మేదోజే స్వేదితే భిన్నే శోధితే జ్వలనో హితః |
ప్రియంగుత్రిఫలాలోధ్రం సక్షౌద్రం ప్రతిసారణం ||9||
ఏతదోష్ఠప్రకోపానాం సాధ్యానాం కర్మ కీర్తితం |10|
View original
अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च |
वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान् ||३||
विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने |
मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम् ||४||
श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु |
यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम् ||५||
पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् |
पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ||६||
शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च |
हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ||७||
त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा |
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ||८||
मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः |
प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ||९||
एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |१०|
Adhikarana 2 (10-13) · Śloka 14
దంతమూలగతానాం తు రోగాణాం కర్మ వక్ష్యతే ||10||
శీతాదే హృతరక్తే తు తోయే నాగరసర్షపాన్ |
నిష్క్వాథ్య త్రిఫలాం ముస్తం గండూషః సరసాంజనః ||11||
ప్రియంగవశ్చ ముస్తం చ త్రిఫలా చ ప్రలేపనం |
నస్యం చ త్రిఫలాసిద్ధం మధుకోత్పలపద్మకైః ||12||
దంతపుప్పుటకే కార్యం తరుణే రక్తమోక్షణం |
సపంచలవణః క్షారః సక్షౌద్రః ప్రతిసారణం ||13||
హితః శిరోవిరేకశ్చ నస్యం స్నిగ్ధం చ భోజనం |14|
View original
दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ||१०||
शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् |
निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः ||११||
प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् |
नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः ||१२||
दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् |
सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ||१३||
हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |१४|
Adhikarana 3 (14-18) · Śloka 18
విస్రావితే దంతవేష్టే వ్రణాంస్తు ప్రతిసారయేత్ ||14||
రోధ్రపత్తంగయష్ట్యాహ్వలాక్షాచూర్ణైర్మధూత్తరైః |
గండూషే క్షీరిణో యోజ్యాః సక్షౌద్రఘృతశర్కరాః ||15||
కాకోల్యాదౌ దశక్షీరసిద్ధం సర్పిశ్చ నస్యతః |
శౌషిరే హృతరక్తే తు రోధ్రముస్తరసాంజనైః ||16||
సక్షౌద్రైః శస్యతే లేపో గండూషే క్షీరిణో హితాః |
సారివోత్పలయష్ట్యాహ్వసావరాగురుచందనైః ||17||
క్షీరే దశగుణే సిద్ధం సర్పిర్నస్యే చ పూజితం |
క్రియాం పరిదరే కుర్యాచ్ఛీతాదోక్తాం విచక్షణః ||18||
View original
विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत् ||१४||
रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः |
गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ||१५||
काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः |
शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ||१६||
सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः |
सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः ||१७||
क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् |
क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ||१८||
Adhikarana 4 (19-23) · Śloka 23
సంశోధ్యోభయతః కార్యం శిరశ్చోపకుశే తథా |
కాకోదుంబరికాగోజీపత్రైర్విస్రావయేదసృక్ ||19||
క్షౌద్రయుక్తైశ్చ లవణైః సవ్యోషైః ప్రతిసారయేత్ |
పిప్పలీః సర్షపాఞ్ శ్వేతాన్నాగరం నైచులం ఫలం ||20||
సుఖోదకేన సంసృజ్య కవలం చాపి ధారయేత్ |
ఘృతం మధురకైః సిద్ధం హితం కవలనస్యయోః ||21||
శస్త్రేణ దంతవైదర్భే దంతమూలాని శోధయేత్ |
తతః క్షారం ప్రయుంజీత క్రియాః సర్వాశ్చ శీతలాః ||22||
ఉద్ధృత్యాధికదంతం తు తతోఽగ్నిమవచారయేత్ |
కృమిదంతకవచ్చాపి విధిః కార్యో విజానతా ||23||
View original
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा |
काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक् ||१९||
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् |
पिप्पलीः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम् ||२०||
सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् |
घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ||२१||
शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् |
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ||२२||
उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् |
कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता ||२३||
Adhikarana 5 (24-25) · Śloka 25
ఛిత్త్వాఽధిమాంసం సక్షౌద్రైరేభిశ్చూర్ణైరుపాచరేత్ |
వచాతేజోవతీపాఠాస్వర్జికాయావశూకజైః ||24||
క్షౌద్రద్వితీయాః పిప్పల్యః కవలశ్చాత్ర కీర్తితః |
పటోలత్రిఫలానింబకషాయశ్చాత్ర ధావనే |
హితః శిరోవిరైకశ్చ ధూమో వైరేచనశ్చ యః ||25||
View original
छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रैरेभिश्चूर्णैरुपाचरेत् |
वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः ||२४||
क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः |
पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने |
हितः शिरोविरैकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ||२५||
Adhikarana 6 (26-33) · Śloka 33
సామాన్యం కర్మ నాడీనాం విశేషం చాత్ర మే శృణు |
నాడీవ్రణహరం కర్మ దంతనాడీషు కారయేత్ ||26||
యం దంతమభిజాయేత నాడీ తం దంతముద్ధరేత్ |
ఛిత్త్వా మాంసాని శస్త్రేణ యది నోపరిజో భవేత్ ||27||
శోధయిత్వా దహేచ్చాపి క్షారేణ జ్వలనేన వా |
భినత్త్యుపేక్షితే దంతే హనుకాస్థి గతిర్ధ్రువం ||28||
సమూలం దశనం తస్మాదుద్ధరేద్భగ్నమస్థిరం |
ఉద్ధృతే తూత్తరే దంతే సమూలే స్థిరబంధనే ||29||
రక్తాతియోగాత్ పూర్వోక్తా రోగా ఘోరా భవంతి హి |
కాణః సంజాయతే జంతురర్దితం చాస్య జాయతే ||30||
చలమప్యుత్తరం దంతమతో నాపహరేద్భిషక్ |
ధావనే జాతిమదనస్వాదుకంటకఖాదిరం ||31||
కషాయం జాతిమదనకటుకస్వాదుకంటకైః |
యష్ట్యాహ్వరోధ్రమంజిష్ఠాఖదిరైశ్చాపి యత్ కృతం ||32||
తైలం సంశోధనం తద్ధి హన్యాద్దంతగతాం గతిం |
కీర్తితా దంతమూలే తు క్రియా దంతేషు వక్ష్యతే ||33||
View original
सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु |
नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ||२६||
यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् |
छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ||२७||
शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा |
भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम् ||२८||
समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थिरम् |
उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने ||२९||
रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि |
काणः सञ्जायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते ||३०||
चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् |
धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम् ||३१||
कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः |
यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम् ||३२||
तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् |
कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते ||३३||
Adhikarana 7 (34-40) · Śloka 41
స్నేహానాం కవలాః కోష్ణాః సర్పిషస్త్రైవృతస్య వా |
నిర్యూహాశ్చానిలఘ్నానాం దంతహర్షప్రమర్దనాః ||34||
స్నైహికశ్చ హితో ధూమో నస్యం స్నిగ్ధం చ భోజనం |
రసో రసయవాగ్వశ్చ క్షీరం సంతానికా ఘృతం ||35||
శిరోబస్తిర్హితశ్చాపి క్రమో యశ్చానిలాపహః |
అహింసన్ దంతమూలాని శర్కరాముద్ధరేద్భిషక్ ||36||
లాక్షాచూర్ణైర్మధుయుతైస్తతస్తాః ప్రతిసారయేత్ |
దంతహర్షక్రియాం చాపి కుర్యాన్నిరవశేషతః ||37||
కపాలికా కృచ్ఛ్రతమా తత్రాప్యేషా క్రియా హితా |
జయేద్విస్రావణైః స్విన్నమచలం కృమిదంతకం ||38||
తథాఽవపీడైర్వాతఘ్నైః స్నేహగండూషధారణైః |
భద్రదార్వాదివర్షాభూలేపైః స్నిగ్ధైశ్చ భోజనైః ||39||
చలముద్ధృత్య చ స్థానం విదహేత్ సుషిరస్య చ |
తతో విదారీయష్ట్యాహ్వశృంగాటకకసేరుకైః ||40||
తైలం దశగుణే క్షీరే సిద్ధం నస్యే హితం భవేత్ |41|
View original
स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा |
निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ||३४||
स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |
रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिका घृतम् ||३५||
शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः |
अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ||३६||
लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् |
दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ||३७||
कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता |
जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ||३८||
तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः |
भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ||३९||
चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च |
ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः ||४०||
तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् |४१|
Adhikarana 8 (41-42) · Śloka 43
హనుమోక్షే సముద్దిష్టాం కుర్యాచ్చార్దితవత్ క్రియాం ||41||
ఫలాన్యమ్లాని శీతాంబు రూక్షాన్నం దంతధావనం |
తథాఽతికఠినాన్ భక్ష్యాన్ దంతరోగీ వివర్జయేత్ ||42||
సాధ్యానాం దంతరోగణాం చికిత్సితముదీరితం |43|
View original
हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम् ||४१||
फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् |
तथाऽतिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ||४२||
साध्यानां दन्तरोगणां चिकित्सितमुदीरितम् |४३|
Adhikarana 9 (43-48) · Śloka 49
జిహ్వాగతానాం సాధ్యానాం కర్మ వక్ష్యామి సిద్ధయే ||43||
ఓష్ఠప్రకోపేఽనిలజే యదుక్తం ప్రాక్ చికిత్సితం |
కంటకేష్వనిలోత్థేషు తత్ కార్యం భిషజా భవేత్ ||44||
పిత్తజేషు విఘృష్టేషు నిఃసృతే దుష్టశోణితే |
ప్రతిసారణగండూషం నస్యం చ మధురం హితం ||45||
కంటకేషు కఫోత్థేషు లిఖితేష్వసృజః క్షయే |
పిప్పల్యాదిర్మధుయుతః కార్యస్తు ప్రతిసారణే ||46||
గృహ్ణీయాత్ కవలాంశ్చాపి గౌరసర్షపసైంధవైః |
పటోలనింబవార్తాకుక్షారయూషైశ్చ భోజయేత్ ||47||
ఉపజిహ్వాం తు సంలిఖ్య క్షారేణ ప్రతిసారయేత్ |
శిరోవిరేకగండూషధూమైశ్చైనముపాచరేత్ ||48||
జిహ్వాగతానాం కర్మోక్తం... |49|
View original
जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये ||४३||
ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् |
कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ||४४||
पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते |
प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम् ||४५||
कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये |
पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ||४६||
गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः |
पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ||४७||
उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् |
शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत् ||४८||
जिह्वागतानां कर्मोक्तं... |४९|
Adhikarana 10 (49-58) · Śloka 59
... తాలవ్యానాం ప్రవక్ష్యతే |
అంగుష్ఠాంగులిసందంశేనాకృష్య గలశుండికాం ||49||
ఛేదయేన్మండలాగ్రేణ జిహ్వోపరి తు సంస్థితాం |
నోత్కృష్టం చైవ హీనం చ త్రిభాగం ఛేదయేద్భిషక్ ||50||
అత్యాదానాత్ స్రవేద్రక్తం తన్నిమిత్తం మ్రియేత చ |
హీనచ్ఛేదాద్భవేచ్ఛోఫో లాలా నిద్రా భ్రమస్తమః ||51||
తస్మాద్వైద్యః ప్రయత్నేన దృష్టకర్మా విశారదః |
గలశుండీం తు సంఛిద్య కుర్యాత్ ప్రాప్తమిమం క్రమం ||52||
మరిచాతివిషాపాఠావచాకుష్ఠకుటన్నటైః |
క్షౌద్రయుక్తైః సలవణైస్తతస్తాం ప్రతిసారయేత్ ||53||
వచామతివిషాం పాఠాం రాస్నాం కటుకరోహిణీం |
నిష్క్వాథ్య పిచుమందం చ కవలం తత్ర యోజయేత్ ||54||
ఇంగుదీకిణిహీదంతీసరలాసురదారుభిః |
పంచాంగీం కారయేత్ పిష్టైర్వర్తిం గంధోత్తరాం శుభాం ||55||
తతో ధూమం పిబేజ్జంతుర్ద్విరహ్నః కఫనాశనం |
క్షారసిద్ధేషు ముద్గేషు యూషశ్చాప్యశనే హితః ||56||
తుండికేర్యధ్రుషే కూర్మే సంఘాతే తాలుపుప్పుటే |
ఏష ఏవ విధిః కార్యో విశేషః శస్త్రకర్మణి ||57||
తాలుపాకే తు కర్తవ్యం విధానం పిత్తనాశనం |
స్నేహస్వేదౌ తాలుశోషే విధిశ్చానిలనాశనః ||58||
కీర్తితం తాలుజానాం తు... |59|
View original
... तालव्यानां प्रवक्ष्यते |
अङ्गुष्ठाङ्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ||४९||
छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् |
नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक् ||५०||
अत्यादानात् स्रवेद्रक्तं तन्निमित्तं म्रियेत च |
हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः ||५१||
तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः |
गलशुण्डीं तु सञ्छिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् ||५२||
मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः |
क्षौद्रयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ||५३||
वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् |
निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ||५४||
इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः |
पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम् ||५५||
ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् |
क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ||५६||
तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे |
एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ||५७||
तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् |
स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ||५८||
कीर्तितं तालुजानां तु... |५९|
Adhikarana 11 (59-66) · Śloka 67
... కంఠ్యానాం కర్మ వక్ష్యతే |
సాధ్యానాం రోహిణీనాం తు హితం శోణితమోక్షణం ||59||
ఛర్దనం ధూమపానం చ గండూషో నస్యకర్మ చ |
వాతికీం తు హృతే రక్తే లవణైః ప్రతిసారయేత్ ||60||
సుఖోష్ణన్ స్నేహగండూషాన్ ధారయేచ్చాప్యభీక్ష్ణశః |
పతంగశర్కరాక్షౌద్రైః పైత్తికీం ప్రతిసారయేత్ ||61||
ద్రాక్షాపరూషకక్వాథో హితశ్చ కవలగ్రహే |
అగారధూమకటుకైః శ్లైష్మికీం ప్రతిసారయేత్ ||62||
శ్వేతావిడంగదంతీషు తైలం సిద్ధం ససైంధవం |
నస్యకర్మణి యోక్తవ్యం తథా కవలధారణే ||63||
పిత్తవత్ సాధయేద్వైద్యో రోహిణీం రక్తసంభవాం |
విస్రావ్య కంఠశాలూకం సాధయేత్తుండికేరివత్ ||64||
ఏకకాలం యవాన్నం చ భుంజీత స్నిగ్ధమల్పశః |
ఉపజిహ్వికవచ్చాపి సాధయేదధిజిహ్వికాం ||65||
ఏకవృందం తు విస్రావ్య విధిం శోధనమాచరేత్ |
గిలాయుశ్చాపి యో వ్యాధిస్తం చ శస్త్రేణ సాధయేత్ ||66||
అమర్మస్థం సుపక్వం చ భేదయేద్గలవిద్రధిం |67|
View original
... कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते |
साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ||५९||
छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च |
वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ||६०||
सुखोष्णन् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः |
पतङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ||६१||
द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे |
अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत् ||६२||
श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् |
नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे ||६३||
पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् |
विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ||६४||
एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः |
उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ||६५||
एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् |
गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ||६६||
अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् |६७|
Adhikarana 12 (67-75) · Śloka 75
వాతాత్ సర్వసరం చూర్ణైర్లవణైః ప్రతిసారయేత్ ||67||
తైలం వాతహరైః సిద్ధం హితం కవలనస్యయోః |
తతోఽస్మై స్నైహికం ధూమమిమం దద్యాద్విచక్షణః ||68||
శాలరాజాదనైరండసారైంగుదమధూకజాః |
మజ్జానో గుగ్గులుధ్యామమాంసీకాలానుసారివాః |
శ్రీసర్జరసశైలేయమధూచ్ఛిష్టాని చాహరేత్ ||69||
తత్సర్వం సుకృతం చూర్ణం స్నేహేనాలోడ్య యుక్తితః |
టింటూకవృంతం సక్షౌద్రం మతిమాంస్తేన లేపయేత్ ||70||
ఏష సర్వసరే ధూమః ప్రశస్తః స్నైహికో మతః |
కఫఘ్నో మారుతఘ్నశ్చ ముఖరోగవినాశనః ||71||
పిత్తాత్మకే సర్వసరే శుద్ధకాయస్య దేహినః |
సర్వః పిత్తహరః కార్యో విధిర్మధురశీతలః ||72||
ప్రతిసారణగండూషౌ ధూమః సంశోధనాని చ |
కఫాత్మకే సర్వసరే విధిం కుర్యాత్ కఫాపహం ||73||
పిబేదతివిషాం పాఠాం ముస్తం చ సురదారు చ |
రోహిణీం కటుకాఖ్యాం చ కుటజస్య ఫలాని చ ||74||
గవాం మూత్రేణ మనుజో భాగైర్ధరణసమ్మితైః |
ఏష సర్వాన్ కఫకృతాన్ రోగాన్ యోగోఽపకర్షతి ||75||
View original
वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ||६७||
तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः |
ततोऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ||६८||
शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः |
मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः |
श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत् ||६९||
तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः |
टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ||७०||
एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः |
कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ||७१||
पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः |
सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ||७२||
प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च |
कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ||७३||
पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च |
रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च ||७४||
गवां मूत्रेण मनुजो भागैर्धरणसम्मितैः |
एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगोऽपकर्षति ||७५||
Adhikarana 13 (76) · Śloka 76
క్షీరేక్షురసగోమూత్రదధిమస్త్వమ్లకాంజికైః |
విదధ్యాత్ కవలాన్ వీక్ష్య దోషం తైలఘృతైరపి ||76||
View original
क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः |
विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ||७६||
Adhikarana 14 (77-81) · Śloka 81
రోగాణాం ముఖజాతానాం సాధ్యానాం కర్మ కీర్తితం |
అసాధ్యా అపి వక్ష్యంతే రోగా యే తత్ర కీర్తితాః ||77||
ఓష్ఠప్రకోపే వర్జ్యాః స్యుర్మాంసరక్తత్రిదోషజాః |
దంతమూలేషు వర్జ్యౌ తు త్రిలింగగతిసౌషిరౌ ||78||
దంతేషు చ న సిధ్యంతి శ్యావదాలనభంజనాః |
జిహ్వాగతేష్వలాసస్తు తాలవ్యేష్వర్బుదం తథా ||79||
స్వరఘ్నో వలయో వృందో విదార్యలస ఏవ చ |
గలౌష్ఠో మాంసతానశ్చ శతఘ్నీ రోహిణీ చ యా ||80||
అసాధ్యాః కీర్తితా హ్యేతే రోగా నవ దశైవ చ |
తేషాం చాపి క్రియాం వైద్యః ప్రత్యాఖ్యాయ సమాచరేత్ ||81||
View original
रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |
असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ||७७||
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ ||७८||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||७९||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च |
गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या ||८०||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च |
तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||८१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ముఖరోగచికిత్సితం నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః ||22||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||