Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

22. mukharōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-9) · Śloka 10

அதாதோ முகரோகசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨|| சதுர்விதேந ஸ்நேஹேந மதூச்சிஷ்டயுதேந ச | வாதஜேऽப்யஞ்ஜநஂ குர்யாந்நாடீஸ்வேதஂ ச புத்திமாந் ||௩|| விதத்யாதோஷ்டகோபே து ஸால்வணஂ சோபநாஹநே | மஸ்திஷ்கே சைவ நஸ்யே ச தைலஂ வாதஹரஂ ஹிதம் ||௪|| ஶ்ரீவேஷ்டகஂ ஸர்ஜரஸஂ ஸுரதாரு ஸகுக்குலு | யஷ்டீமதுகசூர்ணஂ து விதத்யாத் ப்ரதிஸாரணம் ||௫|| பித்தரக்தாபிகாதோத்தஂ ஜலௌகோபிருபாசரேத் | பித்தவித்ரதிவச்சாபி க்ரியாஂ குர்யாதஶேஷதஃ ||௬|| ஶிரோவிரேசநஂ தூமஃ ஸ்வேதஃ கவல ஏவ ச | ஹதே ரக்தே ப்ரயோக்தவ்யமோஷ்டகோபே கபாத்மகே ||௭|| த்ர்யூஷணஂ ஸ்வர்ஜிகாக்ஷாரோ யவக்ஷாரோ விடஂ ததா | க்ஷௌத்ரயுக்தஂ விதாதவ்யமேதச்ச ப்ரதிஸாரணம் ||௮|| மேதோஜே ஸ்வேதிதே பிந்நே ஶோதிதே ஜ்வலநோ ஹிதஃ | ப்ரியங்குத்ரிபலாலோத்ரஂ ஸக்ஷௌத்ரஂ ப்ரதிஸாரணம் ||௯|| ஏததோஷ்டப்ரகோபாநாஂ ஸாத்யாநாஂ கர்ம கீர்திதம் |௧௦|

View original

अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च | वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान् ||३|| विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने | मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम् ||४|| श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु | यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम् ||५|| पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् | पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ||६|| शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च | हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ||७|| त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा | क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ||८|| मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः | प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ||९|| एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (10-13) · Śloka 14

தந்தமூலகதாநாஂ து ரோகாணாஂ கர்ம வக்ஷ்யதே ||௧௦|| ஶீதாதே ஹதரக்தே து தோயே நாகரஸர்ஷபாந் | நிஷ்க்வாத்ய த்ரிபலாஂ முஸ்தஂ கண்டூஷஃ ஸரஸாஞ்ஜநஃ ||௧௧|| ப்ரியங்கவஶ்ச முஸ்தஂ ச த்ரிபலா ச ப்ரலேபநம் | நஸ்யஂ ச த்ரிபலாஸித்தஂ மதுகோத்பலபத்மகைஃ ||௧௨|| தந்தபுப்புடகே கார்யஂ தருணே ரக்தமோக்ஷணம் | ஸபஞ்சலவணஃ க்ஷாரஃ ஸக்ஷௌத்ரஃ ப்ரதிஸாரணம் ||௧௩|| ஹிதஃ ஶிரோவிரேகஶ்ச நஸ்யஂ ஸ்நிக்தஂ ச போஜநம் |௧௪|

View original

दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ||१०|| शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् | निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः ||११|| प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् | नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः ||१२|| दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् | सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ||१३|| हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |१४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (14-18) · Śloka 18

விஸ்ராவிதே தந்தவேஷ்டே வ்ரணாஂஸ்து ப்ரதிஸாரயேத் ||௧௪|| ரோத்ரபத்தங்கயஷ்ட்யாஹ்வலாக்ஷாசூர்ணைர்மதூத்தரைஃ | கண்டூஷே க்ஷீரிணோ யோஜ்யாஃ ஸக்ஷௌத்ரகதஶர்கராஃ ||௧௫|| காகோல்யாதௌ தஶக்ஷீரஸித்தஂ ஸர்பிஶ்ச நஸ்யதஃ | ஶௌஷிரே ஹதரக்தே து ரோத்ரமுஸ்தரஸாஞ்ஜநைஃ ||௧௬|| ஸக்ஷௌத்ரைஃ ஶஸ்யதே லேபோ கண்டூஷே க்ஷீரிணோ ஹிதாஃ | ஸாரிவோத்பலயஷ்ட்யாஹ்வஸாவராகுருசந்தநைஃ ||௧௭|| க்ஷீரே தஶகுணே ஸித்தஂ ஸர்பிர்நஸ்யே ச பூஜிதம் | க்ரியாஂ பரிதரே குர்யாச்சீதாதோக்தாஂ விசக்ஷணஃ ||௧௮||

View original

विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत् ||१४|| रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः | गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ||१५|| काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः | शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ||१६|| सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः | सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः ||१७|| क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् | क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (19-23) · Śloka 23

ஸஂஶோத்யோபயதஃ கார்யஂ ஶிரஶ்சோபகுஶே ததா | காகோதும்பரிகாகோஜீபத்ரைர்விஸ்ராவயேதஸக் ||௧௯|| க்ஷௌத்ரயுக்தைஶ்ச லவணைஃ ஸவ்யோஷைஃ ப்ரதிஸாரயேத் | பிப்பலீஃ ஸர்ஷபாஞ் ஶ்வேதாந்நாகரஂ நைசுலஂ பலம் ||௨௦|| ஸுகோதகேந ஸஂஸஜ்ய கவலஂ சாபி தாரயேத் | கதஂ மதுரகைஃ ஸித்தஂ ஹிதஂ கவலநஸ்யயோஃ ||௨௧|| ஶஸ்த்ரேண தந்தவைதர்பே தந்தமூலாநி ஶோதயேத் | ததஃ க்ஷாரஂ ப்ரயுஞ்ஜீத க்ரியாஃ ஸர்வாஶ்ச ஶீதலாஃ ||௨௨|| உத்தத்யாதிகதந்தஂ து ததோऽக்நிமவசாரயேத் | கமிதந்தகவச்சாபி விதிஃ கார்யோ விஜாநதா ||௨௩||

View original

संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा | काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक् ||१९|| क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् | पिप्पलीः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम् ||२०|| सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् | घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ||२१|| शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् | ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ||२२|| उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् | कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता ||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (24-25) · Śloka 25

சித்த்வாऽதிமாஂஸஂ ஸக்ஷௌத்ரைரேபிஶ்சூர்ணைருபாசரேத் | வசாதேஜோவதீபாடாஸ்வர்ஜிகாயாவஶூகஜைஃ ||௨௪|| க்ஷௌத்ரத்விதீயாஃ பிப்பல்யஃ கவலஶ்சாத்ர கீர்திதஃ | படோலத்ரிபலாநிம்பகஷாயஶ்சாத்ர தாவநே | ஹிதஃ ஶிரோவிரைகஶ்ச தூமோ வைரேசநஶ்ச யஃ ||௨௫||

View original

छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रैरेभिश्चूर्णैरुपाचरेत् | वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः ||२४|| क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः | पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने | हितः शिरोविरैकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ||२५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (26-33) · Śloka 33

ஸாமாந்யஂ கர்ம நாடீநாஂ விஶேஷஂ சாத்ர மே ஶணு | நாடீவ்ரணஹரஂ கர்ம தந்தநாடீஷு காரயேத் ||௨௬|| யஂ தந்தமபிஜாயேத நாடீ தஂ தந்தமுத்தரேத் | சித்த்வா மாஂஸாநி ஶஸ்த்ரேண யதி நோபரிஜோ பவேத் ||௨௭|| ஶோதயித்வா தஹேச்சாபி க்ஷாரேண ஜ்வலநேந வா | பிநத்த்யுபேக்ஷிதே தந்தே ஹநுகாஸ்தி கதிர்த்ருவம் ||௨௮|| ஸமூலஂ தஶநஂ தஸ்மாதுத்தரேத்பக்நமஸ்திரம் | உத்ததே தூத்தரே தந்தே ஸமூலே ஸ்திரபந்தநே ||௨௯|| ரக்தாதியோகாத் பூர்வோக்தா ரோகா கோரா பவந்தி ஹி | காணஃ ஸஞ்ஜாயதே ஜந்துரர்திதஂ சாஸ்ய ஜாயதே ||௩௦|| சலமப்யுத்தரஂ தந்தமதோ நாபஹரேத்பிஷக் | தாவநே ஜாதிமதநஸ்வாதுகண்டககாதிரம் ||௩௧|| கஷாயஂ ஜாதிமதநகடுகஸ்வாதுகண்டகைஃ | யஷ்ட்யாஹ்வரோத்ரமஞ்ஜிஷ்டாகதிரைஶ்சாபி யத் கதம் ||௩௨|| தைலஂ ஸஂஶோதநஂ தத்தி ஹந்யாத்தந்தகதாஂ கதிம் | கீர்திதா தந்தமூலே து க்ரியா தந்தேஷு வக்ஷ்யதே ||௩௩||

View original

सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु | नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ||२६|| यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् | छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ||२७|| शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा | भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम् ||२८|| समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थिरम् | उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने ||२९|| रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि | काणः सञ्जायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते ||३०|| चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् | धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम् ||३१|| कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः | यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम् ||३२|| तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् | कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते ||३३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (34-40) · Śloka 41

ஸ்நேஹாநாஂ கவலாஃ கோஷ்ணாஃ ஸர்பிஷஸ்த்ரைவதஸ்ய வா | நிர்யூஹாஶ்சாநிலக்நாநாஂ தந்தஹர்ஷப்ரமர்தநாஃ ||௩௪|| ஸ்நைஹிகஶ்ச ஹிதோ தூமோ நஸ்யஂ ஸ்நிக்தஂ ச போஜநம் | ரஸோ ரஸயவாக்வஶ்ச க்ஷீரஂ ஸந்தாநிகா கதம் ||௩௫|| ஶிரோபஸ்திர்ஹிதஶ்சாபி க்ரமோ யஶ்சாநிலாபஹஃ | அஹிஂஸந் தந்தமூலாநி ஶர்கராமுத்தரேத்பிஷக் ||௩௬|| லாக்ஷாசூர்ணைர்மதுயுதைஸ்ததஸ்தாஃ ப்ரதிஸாரயேத் | தந்தஹர்ஷக்ரியாஂ சாபி குர்யாந்நிரவஶேஷதஃ ||௩௭|| கபாலிகா கச்ச்ரதமா தத்ராப்யேஷா க்ரியா ஹிதா | ஜயேத்விஸ்ராவணைஃ ஸ்விந்நமசலஂ கமிதந்தகம் ||௩௮|| ததாऽவபீடைர்வாதக்நைஃ ஸ்நேஹகண்டூஷதாரணைஃ | பத்ரதார்வாதிவர்ஷாபூலேபைஃ ஸ்நிக்தைஶ்ச போஜநைஃ ||௩௯|| சலமுத்தத்ய ச ஸ்தாநஂ விதஹேத் ஸுஷிரஸ்ய ச | ததோ விதாரீயஷ்ட்யாஹ்வஶங்காடககஸேருகைஃ ||௪௦|| தைலஂ தஶகுணே க்ஷீரே ஸித்தஂ நஸ்யே ஹிதஂ பவேத் |௪௧|

View original

स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा | निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ||३४|| स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् | रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिका घृतम् ||३५|| शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः | अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ||३६|| लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् | दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ||३७|| कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता | जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ||३८|| तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः | भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ||३९|| चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च | ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः ||४०|| तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् |४१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (41-42) · Śloka 43

ஹநுமோக்ஷே ஸமுத்திஷ்டாஂ குர்யாச்சார்திதவத் க்ரியாம் ||௪௧|| பலாந்யம்லாநி ஶீதாம்பு ரூக்ஷாந்நஂ தந்ததாவநம் | ததாऽதிகடிநாந் பக்ஷ்யாந் தந்தரோகீ விவர்ஜயேத் ||௪௨|| ஸாத்யாநாஂ தந்தரோகணாஂ சிகித்ஸிதமுதீரிதம் |௪௩|

View original

हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम् ||४१|| फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् | तथाऽतिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ||४२|| साध्यानां दन्तरोगणां चिकित्सितमुदीरितम् |४३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (43-48) · Śloka 49

ஜிஹ்வாகதாநாஂ ஸாத்யாநாஂ கர்ம வக்ஷ்யாமி ஸித்தயே ||௪௩|| ஓஷ்டப்ரகோபேऽநிலஜே யதுக்தஂ ப்ராக் சிகித்ஸிதம் | கண்டகேஷ்வநிலோத்தேஷு தத் கார்யஂ பிஷஜா பவேத் ||௪௪|| பித்தஜேஷு விகஷ்டேஷு நிஃஸதே துஷ்டஶோணிதே | ப்ரதிஸாரணகண்டூஷஂ நஸ்யஂ ச மதுரஂ ஹிதம் ||௪௫|| கண்டகேஷு கபோத்தேஷு லிகிதேஷ்வஸஜஃ க்ஷயே | பிப்பல்யாதிர்மதுயுதஃ கார்யஸ்து ப்ரதிஸாரணே ||௪௬|| கஹ்ணீயாத் கவலாஂஶ்சாபி கௌரஸர்ஷபஸைந்தவைஃ | படோலநிம்பவார்தாகுக்ஷாரயூஷைஶ்ச போஜயேத் ||௪௭|| உபஜிஹ்வாஂ து ஸஂலிக்ய க்ஷாரேண ப்ரதிஸாரயேத் | ஶிரோவிரேககண்டூஷதூமைஶ்சைநமுபாசரேத் ||௪௮|| ஜிஹ்வாகதாநாஂ கர்மோக்தஂ... |௪௯|

View original

जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये ||४३|| ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् | कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ||४४|| पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते | प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम् ||४५|| कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये | पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ||४६|| गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः | पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ||४७|| उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् | शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत् ||४८|| जिह्वागतानां कर्मोक्तं... |४९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (49-58) · Śloka 59

... தாலவ்யாநாஂ ப்ரவக்ஷ்யதே | அங்குஷ்டாங்குலிஸந்தஂஶேநாகஷ்ய கலஶுண்டிகாம் ||௪௯|| சேதயேந்மண்டலாக்ரேண ஜிஹ்வோபரி து ஸஂஸ்திதாம் | நோத்கஷ்டஂ சைவ ஹீநஂ ச த்ரிபாகஂ சேதயேத்பிஷக் ||௫௦|| அத்யாதாநாத் ஸ்ரவேத்ரக்தஂ தந்நிமித்தஂ ம்ரியேத ச | ஹீநச்சேதாத்பவேச்சோபோ லாலா நித்ரா ப்ரமஸ்தமஃ ||௫௧|| தஸ்மாத்வைத்யஃ ப்ரயத்நேந தஷ்டகர்மா விஶாரதஃ | கலஶுண்டீஂ து ஸஞ்சித்ய குர்யாத் ப்ராப்தமிமஂ க்ரமம் ||௫௨|| மரிசாதிவிஷாபாடாவசாகுஷ்டகுடந்நடைஃ | க்ஷௌத்ரயுக்தைஃ ஸலவணைஸ்ததஸ்தாஂ ப்ரதிஸாரயேத் ||௫௩|| வசாமதிவிஷாஂ பாடாஂ ராஸ்நாஂ கடுகரோஹிணீம் | நிஷ்க்வாத்ய பிசுமந்தஂ ச கவலஂ தத்ர யோஜயேத் ||௫௪|| இங்குதீகிணிஹீதந்தீஸரலாஸுரதாருபிஃ | பஞ்சாங்கீஂ காரயேத் பிஷ்டைர்வர்திஂ கந்தோத்தராஂ ஶுபாம் ||௫௫|| ததோ தூமஂ பிபேஜ்ஜந்துர்த்விரஹ்நஃ கபநாஶநம் | க்ஷாரஸித்தேஷு முத்கேஷு யூஷஶ்சாப்யஶநே ஹிதஃ ||௫௬|| துண்டிகேர்யத்ருஷே கூர்மே ஸங்காதே தாலுபுப்புடே | ஏஷ ஏவ விதிஃ கார்யோ விஶேஷஃ ஶஸ்த்ரகர்மணி ||௫௭|| தாலுபாகே து கர்தவ்யஂ விதாநஂ பித்தநாஶநம் | ஸ்நேஹஸ்வேதௌ தாலுஶோஷே விதிஶ்சாநிலநாஶநஃ ||௫௮|| கீர்திதஂ தாலுஜாநாஂ து... |௫௯|

View original

... तालव्यानां प्रवक्ष्यते | अङ्गुष्ठाङ्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ||४९|| छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् | नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक् ||५०|| अत्यादानात् स्रवेद्रक्तं तन्निमित्तं म्रियेत च | हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः ||५१|| तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः | गलशुण्डीं तु सञ्छिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् ||५२|| मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः | क्षौद्रयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ||५३|| वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् | निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ||५४|| इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः | पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम् ||५५|| ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् | क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ||५६|| तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे | एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ||५७|| तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् | स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ||५८|| कीर्तितं तालुजानां तु... |५९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (59-66) · Śloka 67

... கண்ட்யாநாஂ கர்ம வக்ஷ்யதே | ஸாத்யாநாஂ ரோஹிணீநாஂ து ஹிதஂ ஶோணிதமோக்ஷணம் ||௫௯|| சர்தநஂ தூமபாநஂ ச கண்டூஷோ நஸ்யகர்ம ச | வாதிகீஂ து ஹதே ரக்தே லவணைஃ ப்ரதிஸாரயேத் ||௬௦|| ஸுகோஷ்ணந் ஸ்நேஹகண்டூஷாந் தாரயேச்சாப்யபீக்ஷ்ணஶஃ | பதங்கஶர்கராக்ஷௌத்ரைஃ பைத்திகீஂ ப்ரதிஸாரயேத் ||௬௧|| த்ராக்ஷாபரூஷகக்வாதோ ஹிதஶ்ச கவலக்ரஹே | அகாரதூமகடுகைஃ ஶ்லைஷ்மிகீஂ ப்ரதிஸாரயேத் ||௬௨|| ஶ்வேதாவிடங்கதந்தீஷு தைலஂ ஸித்தஂ ஸஸைந்தவம் | நஸ்யகர்மணி யோக்தவ்யஂ ததா கவலதாரணே ||௬௩|| பித்தவத் ஸாதயேத்வைத்யோ ரோஹிணீஂ ரக்தஸம்பவாம் | விஸ்ராவ்ய கண்டஶாலூகஂ ஸாதயேத்துண்டிகேரிவத் ||௬௪|| ஏககாலஂ யவாந்நஂ ச புஞ்ஜீத ஸ்நிக்தமல்பஶஃ | உபஜிஹ்விகவச்சாபி ஸாதயேததிஜிஹ்விகாம் ||௬௫|| ஏகவந்தஂ து விஸ்ராவ்ய விதிஂ ஶோதநமாசரேத் | கிலாயுஶ்சாபி யோ வ்யாதிஸ்தஂ ச ஶஸ்த்ரேண ஸாதயேத் ||௬௬|| அமர்மஸ்தஂ ஸுபக்வஂ ச பேதயேத்கலவித்ரதிம் |௬௭|

View original

... कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते | साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ||५९|| छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च | वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ||६०|| सुखोष्णन् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः | पतङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ||६१|| द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे | अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत् ||६२|| श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् | नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे ||६३|| पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् | विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ||६४|| एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः | उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ||६५|| एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् | गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ||६६|| अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् |६७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (67-75) · Śloka 75

வாதாத் ஸர்வஸரஂ சூர்ணைர்லவணைஃ ப்ரதிஸாரயேத் ||௬௭|| தைலஂ வாதஹரைஃ ஸித்தஂ ஹிதஂ கவலநஸ்யயோஃ | ததோऽஸ்மை ஸ்நைஹிகஂ தூமமிமஂ தத்யாத்விசக்ஷணஃ ||௬௮|| ஶாலராஜாதநைரண்டஸாரைங்குதமதூகஜாஃ | மஜ்ஜாநோ குக்குலுத்யாமமாஂஸீகாலாநுஸாரிவாஃ | ஶ்ரீஸர்ஜரஸஶைலேயமதூச்சிஷ்டாநி சாஹரேத் ||௬௯|| தத்ஸர்வஂ ஸுகதஂ சூர்ணஂ ஸ்நேஹேநாலோட்ய யுக்திதஃ | டிண்டூகவந்தஂ ஸக்ஷௌத்ரஂ மதிமாஂஸ்தேந லேபயேத் ||௭௦|| ஏஷ ஸர்வஸரே தூமஃ ப்ரஶஸ்தஃ ஸ்நைஹிகோ மதஃ | கபக்நோ மாருதக்நஶ்ச முகரோகவிநாஶநஃ ||௭௧|| பித்தாத்மகே ஸர்வஸரே ஶுத்தகாயஸ்ய தேஹிநஃ | ஸர்வஃ பித்தஹரஃ கார்யோ விதிர்மதுரஶீதலஃ ||௭௨|| ப்ரதிஸாரணகண்டூஷௌ தூமஃ ஸஂஶோதநாநி ச | கபாத்மகே ஸர்வஸரே விதிஂ குர்யாத் கபாபஹம் ||௭௩|| பிபேததிவிஷாஂ பாடாஂ முஸ்தஂ ச ஸுரதாரு ச | ரோஹிணீஂ கடுகாக்யாஂ ச குடஜஸ்ய பலாநி ச ||௭௪|| கவாஂ மூத்ரேண மநுஜோ பாகைர்தரணஸம்மிதைஃ | ஏஷ ஸர்வாந் கபகதாந் ரோகாந் யோகோऽபகர்ஷதி ||௭௫||

View original

वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ||६७|| तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः | ततोऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ||६८|| शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः | मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः | श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत् ||६९|| तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः | टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ||७०|| एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः | कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ||७१|| पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः | सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ||७२|| प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च | कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ||७३|| पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च | रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च ||७४|| गवां मूत्रेण मनुजो भागैर्धरणसम्मितैः | एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगोऽपकर्षति ||७५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (76) · Śloka 76

க்ஷீரேக்ஷுரஸகோமூத்ரததிமஸ்த்வம்லகாஞ்ஜிகைஃ | விதத்யாத் கவலாந் வீக்ஷ்ய தோஷஂ தைலகதைரபி ||௭௬||

View original

क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः | विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ||७६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (77-81) · Śloka 81

ரோகாணாஂ முகஜாதாநாஂ ஸாத்யாநாஂ கர்ம கீர்திதம் | அஸாத்யா அபி வக்ஷ்யந்தே ரோகா யே தத்ர கீர்திதாஃ ||௭௭|| ஓஷ்டப்ரகோபே வர்ஜ்யாஃ ஸ்யுர்மாஂஸரக்தத்ரிதோஷஜாஃ | தந்தமூலேஷு வர்ஜ்யௌ து த்ரிலிங்ககதிஸௌஷிரௌ ||௭௮|| தந்தேஷு ச ந ஸித்யந்தி ஶ்யாவதாலநபஞ்ஜநாஃ | ஜிஹ்வாகதேஷ்வலாஸஸ்து தாலவ்யேஷ்வர்புதஂ ததா ||௭௯|| ஸ்வரக்நோ வலயோ வந்தோ விதார்யலஸ ஏவ ச | கலௌஷ்டோ மாஂஸதாநஶ்ச ஶதக்நீ ரோஹிணீ ச யா ||௮௦|| அஸாத்யாஃ கீர்திதா ஹ்யேதே ரோகா நவ தஶைவ ச | தேஷாஂ சாபி க்ரியாஂ வைத்யஃ ப்ரத்யாக்யாய ஸமாசரேத் ||௮௧||

View original

रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् | असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ||७७|| ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः | दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ ||७८|| दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः | जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||७९|| स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च | गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या ||८०|| असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च | तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||८१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே முகரோகசிகித்ஸிதஂ நாம த்வாவிஂஶோऽத்யாயஃ ||௨௨||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||

🔊 Audio coming soon