Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నివృత్తసంతాపీయం రసాయనం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो निवृत्तसन्तापीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
30. nivr̥ttasaṁtāpīyarasāyanam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
యథా నివృత్తసంతాపా మోదంతే దివి దేవతాః | తథౌషధీరిమాః ప్రాప్య మోదంతే భువి మానవాః ||3||
View original
यथा निवृत्तसन्तापा मोदन्ते दिवि देवताः | तथौषधीरिमाः प्राप्य मोदन्ते भुवि मानवाः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
అథ ఖలు సప్త పురుషా రసాయనం నోపయుంజీరన్; తద్యథా- అనాత్మవానలసో దరిద్రః ప్రమాదీ వ్యసనీ పాపకృద్ భేషజాపమానీ చేతి | సప్తభిరేవ కారణైర్న సంపద్యతే; తద్యథా- అజ్ఞానాదనారంభాదస్థిరచిత్తత్వాద్దారిద్ర్యాదనాయత్తత్వాదధర్మాదౌషధాలాభాచ్చేతి ||4||
View original
अथ खलु सप्त पुरुषा रसायनं नोपयुञ्जीरन्; तद्यथा- अनात्मवानलसो दरिद्रः प्रमादी व्यसनी पापकृद् भेषजापमानी चेति | सप्तभिरेव कारणैर्न सम्पद्यते; तद्यथा- अज्ञानादनारम्भादस्थिरचित्तत्वाद्दारिद्र्यादनायत्तत्वादधर्मादौषधालाभाच्चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అథౌషధీర్వ్యాఖ్యాస్యామః- తత్రాజగరీ, శ్వేతకాపోతీ, కృష్ణకాపోతీ, గోనసీ, వారాహీ, కన్యా, ఛత్రా, అతిచ్ఛత్రా, కరేణుః, అజా, చక్రకా, ఆదిత్యపర్ణీ, బ్రహ్మసువర్చలా, శ్రావణీ, మహాశ్రావణీ, గోలోమీ, అజలోమీ, మహావేగవతీ, చేత్యష్టాదశ సోమసమవీర్యా మహౌషధయో వ్యాఖ్యాతాః | తాసాం సోమవత్ క్రియాశీఃస్తుతయః శాస్త్రేఽభిహితాః | తాసామాగారేఽభిహుతానాం యాః క్షీరవత్యస్తాసాం క్షీరకుడవం సకృదేవోపయుంజీత , యాస్త్వక్షీరా మూలవత్యస్తాసాం ప్రదేశినీప్రమాణాని త్రీణి కాండాని ప్రమాణముపయోగే, శ్వేతకాపోతీ సమూలపత్రా భక్షయితవ్యా, గోనస్యజగరీకృష్ణకాపోతీనాం సనఖముష్టిం ఖండశః కల్పయిత్వా క్షీరేణ విపాచ్య పరిస్రావ్యాభిఘారితమభిహుతం చ సకృదేవోపయుంజీత, చక్రకాయాః పయః సకృదేవ, బ్రహ్మసువర్చలా సప్తరాత్రముపయోక్తవ్యా భక్ష్యకల్పేన, శేషాణాం పంచ పంచ పలాని క్షీరాఢకక్వథితాని ప్రస్థేఽవశిష్టేఽవతార్య పరిస్రావ్య సకృదేవోపయుంజీత | సోమవదాహారవిహారౌ వ్యాఖ్యాతౌ, కేవలం నవనీతమభ్యంగార్థే, శేషం సోమవదానిర్గమాదితి ||5||
View original
अथौषधीर्व्याख्यास्यामः- तत्राजगरी, श्वेतकापोती, कृष्णकापोती, गोनसी, वाराही, कन्या, छत्रा, अतिच्छत्रा, करेणुः, अजा, चक्रका, आदित्यपर्णी, ब्रह्मसुवर्चला, श्रावणी, महाश्रावणी, गोलोमी, अजलोमी, महावेगवती, चेत्यष्टादश सोमसमवीर्या महौषधयो व्याख्याताः | तासां सोमवत् क्रियाशीःस्तुतयः शास्त्रेऽभिहिताः | तासामागारेऽभिहुतानां याः क्षीरवत्यस्तासां क्षीरकुडवं सकृदेवोपयुञ्जीत , यास्त्वक्षीरा मूलवत्यस्तासां प्रदेशिनीप्रमाणानि त्रीणि काण्डानि प्रमाणमुपयोगे, श्वेतकापोती समूलपत्रा भक्षयितव्या, गोनस्यजगरीकृष्णकापोतीनां सनखमुष्टिं खण्डशः कल्पयित्वा क्षीरेण विपाच्य परिस्राव्याभिघारितमभिहुतं च सकृदेवोपयुञ्जीत, चक्रकायाः पयः सकृदेव, ब्रह्मसुवर्चला सप्तरात्रमुपयोक्तव्या भक्ष्यकल्पेन, शेषाणां पञ्च पञ्च पलानि क्षीराढकक्वथितानि प्रस्थेऽवशिष्टेऽवतार्य परिस्राव्य सकृदेवोपयुञ्जीत | सोमवदाहारविहारौ व्याख्यातौ, केवलं नवनीतमभ्यङ्गार्थे, शेषं सोमवदानिर्गमादिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8
భవంతి చాత్ర- యువానం సింహవిక్రాంతం కాంతం శ్రుతనిగాదినం | కుర్యురేతాః క్రమేణైవ ద్విసహస్రాయుషం నరం ||6|| అంగదీ కుండలీ మౌలీ దివ్యస్రక్చందనాంబరః | చరత్యమోఘసంకల్పో నభస్యంబుదదుర్గమే ||7|| వ్రజంతి పక్షిణో యేన జలలంబాశ్చ తోయదాః | గతిః సౌషధిసిద్ధస్య సోమసిద్ధే గతిః పరా ||8||
View original
भवन्ति चात्र- युवानं सिंहविक्रान्तं कान्तं श्रुतनिगादिनम् | कुर्युरेताः क्रमेणैव द्विसहस्रायुषं नरम् ||६|| अङ्गदी कुण्डली मौली दिव्यस्रक्चन्दनाम्बरः | चरत्यमोघसङ्कल्पो नभस्यम्बुददुर्गमे ||७|| व्रजन्ति पक्षिणो येन जललम्बाश्च तोयदाः | गतिः सौषधिसिद्धस्य सोमसिद्धे गतिः परा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-25) · Śloka 25
అథ వక్ష్యామి విజ్ఞానమౌషధీనాం పృథక్ పృథక్ | మండలైః కపిలైశ్చిత్రైః సర్పాభా పంచపర్ణినీ ||9|| పంచారత్నిప్రమాణా చ విజ్ఞేయాఽజగరీ బుధైః | నిష్పత్రా కనకాభాసా మూలే ద్వ్యంగులసమ్మితా ||10|| సర్పాకారా లోహితాంతా శ్వేతకాపోతిరుచ్యతే | ద్విపర్ణినీం మూలభవామరుణాం కృష్ణమండలాం ||11|| ద్వ్యరత్నిమాత్రాం జానీయాద్గోనసీం గోనసాకృతిం | సక్షీరాం రోమశాం మృద్వీం రసేనేక్షురసోపమాం ||12|| ఏవంరూపరసాం చాపి కృష్ణకాపోతిమాదిశేత్ | కృష్ణసర్పస్వరూపేణ వారాహీ కందసంభవా ||13|| ఏకపత్రా మహావీర్యా భిన్నాంజనసమప్రభా | ఛత్రాతిచ్ఛత్రకే విద్యాద్రక్షోఘ్నే కందసంభవే ||14|| జరామృత్యునివారిణ్యౌ శ్వేతకాపోతిసంస్థితే | కాంతైర్ద్వాదశభిః పత్రైర్మయూరాంగరుహోపమైః ||15|| కందజా కాంచనక్షీరీ కన్యా నామ మహౌషధీ | కరేణుః సుబహుక్షీరా కందేన గజరూపిణీ ||16|| హస్తికర్ణపలాశస్య తుల్యపర్ణా ద్విపర్ణినీ | అజాస్తనాభకందా తు సక్షీరా క్షుపరూపిణీ ||17|| అజా మహౌషధీ జ్ఞేయా శంఖకుందేందుపాండురా | శ్వేతాం విచిత్రకుసుమాం కాకాదన్యా సమాం క్షుపాం ||18|| చక్రకామోషధీం విద్యాజ్జరామృత్యునివారిణీం | మూలినీ పంచభిః పత్రైః సురక్తాంశుకకోమలైః ||19|| ఆదిత్యపర్ణినీ జ్ఞేయా సదాఽఽదిత్యానువర్తినీ | కనకాభా జలాంతేషు సర్వతః పరిసర్పతి ||20|| సక్షీరా పద్మినీప్రఖ్యా దేవీ బ్రహ్మసువర్చలా | అరత్నిమాత్రక్షుపకా పత్రైద్ర్వ్యంగులసమ్మితైః ||21|| పుష్పైర్నీలోత్పలాకారైః ఫలైశ్చాంజనసన్నిభైః | శ్రావణీ మహతీ జ్ఞేయా కనకాభా పయస్వినీ ||22|| శ్రావణీ పాండురాభాసా మహాశ్రావణిలక్షణా | గోలోమీ చాజలోమీ చ రోమశే కందసంభవే ||23|| హంసపాదీవ విచ్ఛిన్నైః పత్రైర్మూలసముద్భవైః | అథవా శంఖపుష్ప్యా చ సమానా సర్వరూపతః ||24|| వేగేన మహతాఽఽవిష్టా సర్పనిర్మోకసన్నిభా | ఏషా వేగవతీ నామ జాయతే హ్యంబుదక్షయే ||25||
View original
अथ वक्ष्यामि विज्ञानमौषधीनां पृथक् पृथक् | मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी ||९|| पञ्चारत्निप्रमाणा च विज्ञेयाऽजगरी बुधैः | निष्पत्रा कनकाभासा मूले द्व्यङ्गुलसम्मिता ||१०|| सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोतिरुच्यते | द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम् ||११|| द्व्यरत्निमात्रां जानीयाद्गोनसीं गोनसाकृतिम् | सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम् ||१२|| एवंरूपरसां चापि कृष्णकापोतिमादिशेत् | कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही कन्दसम्भवा ||१३|| एकपत्रा महावीर्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा | छत्रातिच्छत्रके विद्याद्रक्षोघ्ने कन्दसम्भवे ||१४|| जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेतकापोतिसंस्थिते | कान्तैर्द्वादशभिः पत्रैर्मयूराङ्गरुहोपमैः ||१५|| कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी | करेणुः सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी ||१६|| हस्तिकर्णपलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी | अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी ||१७|| अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरा | श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षुपाम् ||१८|| चक्रकामोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् | मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः सुरक्तांशुककोमलैः ||१९|| आदित्यपर्णिनी ज्ञेया सदाऽऽदित्यानुवर्तिनी | कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति ||२०|| सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्मसुवर्चला | अरत्निमात्रक्षुपका पत्रैद्र्व्यङ्गुलसम्मितैः ||२१|| पुष्पैर्नीलोत्पलाकारैः फलैश्चाञ्जनसन्निभैः | श्रावणी महती ज्ञेया कनकाभा पयस्विनी ||२२|| श्रावणी पाण्डुराभासा महाश्रावणिलक्षणा | गोलोमी चाजलोमी च रोमशे कन्दसम्भवे ||२३|| हंसपादीव विच्छिन्नैः पत्रैर्मूलसमुद्भवैः | अथवा शङ्खपुष्प्या च समाना सर्वरूपतः ||२४|| वेगेन महताऽऽविष्टा सर्पनिर्मोकसन्निभा | एषा वेगवती नाम जायते ह्यम्बुदक्षये ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (26-28) · Śloka 29
సప్తాదౌ సర్పరూపిణ్యో హ్యౌషధ్యో యాః ప్రకీర్తితాః | తాసాముద్ధరణం కార్యం మంత్రేణానేన సర్వదా ||26|| మహేంద్రరామకృష్ణానాం బ్రాహ్మణానాం గవామపి | తపసా తేజసా వాఽపి ప్రశామ్యధ్వం శివాయ వై ||27|| మంత్రేణానేన మతిమాన్ సర్వా ఏవాభిమంత్రయేత్ | అశ్రద్దధానైరలసైః కృతఘ్నైః పాపకర్మభిః ||28|| నైవాసాదయితుం శక్యాః సోమాః సోమసమాస్తథా |29|
View original
सप्तादौ सर्परूपिण्यो ह्यौषध्यो याः प्रकीर्तिताः | तासामुद्धरणं कार्यं मन्त्रेणानेन सर्वदा ||२६|| महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि | तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै ||२७|| मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वा एवाभिमन्त्रयेत् | अश्रद्दधानैरलसैः कृतघ्नैः पापकर्मभिः ||२८|| नैवासादयितुं शक्याः सोमाः सोमसमास्तथा |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (29) · Śloka 30
పీతావశేషమమృతం దేవైర్బ్రహ్మపురోగమైః ||29|| నిహితం సోమవీర్యాసు సోమే చాప్యోషధీపతౌ |30|
View original
पीतावशेषममृतं देवैर्ब्रह्मपुरोगमैः ||२९|| निहितं सोमवीर्यासु सोमे चाप्योषधीपतौ |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (30-40) · Śloka 40
దేవసుందే హ్రదవరే తథా సింధౌ మహానదే ||30|| దృశ్యతే చ జలాంతేషు మేధ్యా బ్రహ్మసువర్చలా | ఆదిత్యపర్ణినీ జ్ఞేయా తథైవ హిమసంక్షయే ||31|| దృశ్యతేఽజగరీ నిత్యం గోనసీ చాంబుదాగమే | కాశ్మీరేషు సరో దివ్యం నామ్నా క్షుద్రకమానసం ||32|| కరేణుస్తత్ర కన్యా చ ఛత్రాతిచ్ఛత్రకే తథా | గోలోమీ చాజలోమీ చ మహతీ శ్రావణీ తథా ||33|| వసంతే కృష్ణసర్పాఖ్యా గోనసీ చ ప్రదృశ్యతే | కౌశికీం సరితం తీర్త్వా సంజయంత్యాస్తు పూర్వతః ||34|| క్షితిప్రదేశో వల్మీకైరాచితో యోజనత్రయం | విజ్ఞేయా తత్ర కాపోతీ శ్వేతా వల్మీకమూర్ధసు ||35|| మలయే నలసేతౌ చ వేగవత్యౌషధీ ధ్రువా | కార్తిక్యాం పౌర్ణమాస్యాం చ భక్షయేత్తాముపోషితః ||36|| సోమవచ్చాత్ర వర్తేత ఫలం తావచ్చ కీర్తితం | సర్వా విచేయాస్త్వోషధ్యః సోమాశ్చాప్యర్బుదే గిరౌ ||37|| స శృంగైర్దేవచరితైరంబుదానీకభేదిభిః | వ్యాప్తస్తీర్థైశ్చ విఖ్యాతైః సిద్ధర్షిసురసేవితైః ||38|| గుహాభిర్భీమరూపాభిః సింహోన్నాదితకుక్షిభిః | గజాలోడితతోయాభిరాపగాభిః సమంతతః | వివిధైర్ధాతుభిశ్చిత్రైః సర్వత్రైవోపశోభితః ||39|| నదీషు శైలేషు సరఃసు చాపి పుణ్యేష్వరణ్యేషు తథాఽఽశ్రమేషు | సర్వత్ర సర్వాః పరిమార్గితవ్యాః సర్వత్ర భూమిర్హి వసూని ధత్తే ||40||
View original
देवसुन्दे ह्रदवरे तथा सिन्धौ महानदे ||३०|| दृश्यते च जलान्तेषु मेध्या ब्रह्मसुवर्चला | आदित्यपर्णिनी ज्ञेया तथैव हिमसङ्क्षये ||३१|| दृश्यतेऽजगरी नित्यं गोनसी चाम्बुदागमे | काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् ||३२|| करेणुस्तत्र कन्या च छत्रातिच्छत्रके तथा | गोलोमी चाजलोमी च महती श्रावणी तथा ||३३|| वसन्ते कृष्णसर्पाख्या गोनसी च प्रदृश्यते | कौशिकीं सरितं तीर्त्वा सञ्जयन्त्यास्तु पूर्वतः ||३४|| क्षितिप्रदेशो वल्मीकैराचितो योजनत्रयम् | विज्ञेया तत्र कापोती श्वेता वल्मीकमूर्धसु ||३५|| मलये नलसेतौ च वेगवत्यौषधी ध्रुवा | कार्तिक्यां पौर्णमास्यां च भक्षयेत्तामुपोषितः ||३६|| सोमवच्चात्र वर्तेत फलं तावच्च कीर्तितम् | सर्वा विचेयास्त्वोषध्यः सोमाश्चाप्यर्बुदे गिरौ ||३७|| स शृङ्गैर्देवचरितैरम्बुदानीकभेदिभिः | व्याप्तस्तीर्थैश्च विख्यातैः सिद्धर्षिसुरसेवितैः ||३८|| गुहाभिर्भीमरूपाभिः सिंहोन्नादितकुक्षिभिः | गजालोडिततोयाभिरापगाभिः समन्ततः | विविधैर्धातुभिश्चित्रैः सर्वत्रैवोपशोभितः ||३९|| नदीषु शैलेषु सरःसु चापि पुण्येष्वरण्येषु तथाऽऽश्रमेषु | सर्वत्र सर्वाः परिमार्गितव्याः सर्वत्र भूमिर्हि वसूनि धत्ते ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే నివృత్తసంతాపీయం రసాయనం నామ త్రింశోఽధ్యాయః ||30||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निवृत्तसन्तापीयं रसायनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ||३०||
🔊 Audio coming soon