Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ നിവൃത്തസന്താപീയം രസായനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो निवृत्तसन्तापीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
30. nivr̥ttasaṁtāpīyarasāyanam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
യഥാ നിവൃത്തസന്താപാ മോദന്തേ ദിവി ദേവതാഃ | തഥൌഷധീരിമാഃ പ്രാപ്യ മോദന്തേ ഭുവി മാനവാഃ ||൩||
View original
यथा निवृत्तसन्तापा मोदन्ते दिवि देवताः | तथौषधीरिमाः प्राप्य मोदन्ते भुवि मानवाः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അഥ ഖലു സപ്ത പുരുഷാ രസായനം നോപയുഞ്ജീരന്; തദ്യഥാ- അനാത്മവാനലസോ ദരിദ്രഃ പ്രമാദീ വ്യസനീ പാപകൃദ് ഭേഷജാപമാനീ ചേതി | സപ്തഭിരേവ കാരണൈര്ന സമ്പദ്യതേ; തദ്യഥാ- അജ്ഞാനാദനാരമ്ഭാദസ്ഥിരചിത്തത്വാദ്ദാരിദ്ര്യാദനായത്തത്വാദധര്മാദൌഷധാലാഭാച്ചേതി ||൪||
View original
अथ खलु सप्त पुरुषा रसायनं नोपयुञ्जीरन्; तद्यथा- अनात्मवानलसो दरिद्रः प्रमादी व्यसनी पापकृद् भेषजापमानी चेति | सप्तभिरेव कारणैर्न सम्पद्यते; तद्यथा- अज्ञानादनारम्भादस्थिरचित्तत्वाद्दारिद्र्यादनायत्तत्वादधर्मादौषधालाभाच्चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അഥൌഷധീര്വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- തത്രാജഗരീ, ശ്വേതകാപോതീ, കൃഷ്ണകാപോതീ, ഗോനസീ, വാരാഹീ, കന്യാ, ഛത്രാ, അതിച്ഛത്രാ, കരേണുഃ, അജാ, ചക്രകാ, ആദിത്യപര്ണീ, ബ്രഹ്മസുവര്ചലാ, ശ്രാവണീ, മഹാശ്രാവണീ, ഗോലോമീ, അജലോമീ, മഹാവേഗവതീ, ചേത്യഷ്ടാദശ സോമസമവീര്യാ മഹൌഷധയോ വ്യാഖ്യാതാഃ | താസാം സോമവത് ക്രിയാശീഃസ്തുതയഃ ശാസ്ത്രേऽഭിഹിതാഃ | താസാമാഗാരേऽഭിഹുതാനാം യാഃ ക്ഷീരവത്യസ്താസാം ക്ഷീരകുഡവം സകൃദേവോപയുഞ്ജീത , യാസ്ത്വക്ഷീരാ മൂലവത്യസ്താസാം പ്രദേശിനീപ്രമാണാനി ത്രീണി കാണ്ഡാനി പ്രമാണമുപയോഗേ, ശ്വേതകാപോതീ സമൂലപത്രാ ഭക്ഷയിതവ്യാ, ഗോനസ്യജഗരീകൃഷ്ണകാപോതീനാം സനഖമുഷ്ടിം ഖണ്ഡശഃ കല്പയിത്വാ ക്ഷീരേണ വിപാച്യ പരിസ്രാവ്യാഭിഘാരിതമഭിഹുതം ച സകൃദേവോപയുഞ്ജീത, ചക്രകായാഃ പയഃ സകൃദേവ, ബ്രഹ്മസുവര്ചലാ സപ്തരാത്രമുപയോക്തവ്യാ ഭക്ഷ്യകല്പേന, ശേഷാണാം പഞ്ച പഞ്ച പലാനി ക്ഷീരാഢകക്വഥിതാനി പ്രസ്ഥേऽവശിഷ്ടേऽവതാര്യ പരിസ്രാവ്യ സകൃദേവോപയുഞ്ജീത | സോമവദാഹാരവിഹാരൌ വ്യാഖ്യാതൌ, കേവലം നവനീതമഭ്യങ്ഗാര്ഥേ, ശേഷം സോമവദാനിര്ഗമാദിതി ||൫||
View original
अथौषधीर्व्याख्यास्यामः- तत्राजगरी, श्वेतकापोती, कृष्णकापोती, गोनसी, वाराही, कन्या, छत्रा, अतिच्छत्रा, करेणुः, अजा, चक्रका, आदित्यपर्णी, ब्रह्मसुवर्चला, श्रावणी, महाश्रावणी, गोलोमी, अजलोमी, महावेगवती, चेत्यष्टादश सोमसमवीर्या महौषधयो व्याख्याताः | तासां सोमवत् क्रियाशीःस्तुतयः शास्त्रेऽभिहिताः | तासामागारेऽभिहुतानां याः क्षीरवत्यस्तासां क्षीरकुडवं सकृदेवोपयुञ्जीत , यास्त्वक्षीरा मूलवत्यस्तासां प्रदेशिनीप्रमाणानि त्रीणि काण्डानि प्रमाणमुपयोगे, श्वेतकापोती समूलपत्रा भक्षयितव्या, गोनस्यजगरीकृष्णकापोतीनां सनखमुष्टिं खण्डशः कल्पयित्वा क्षीरेण विपाच्य परिस्राव्याभिघारितमभिहुतं च सकृदेवोपयुञ्जीत, चक्रकायाः पयः सकृदेव, ब्रह्मसुवर्चला सप्तरात्रमुपयोक्तव्या भक्ष्यकल्पेन, शेषाणां पञ्च पञ्च पलानि क्षीराढकक्वथितानि प्रस्थेऽवशिष्टेऽवतार्य परिस्राव्य सकृदेवोपयुञ्जीत | सोमवदाहारविहारौ व्याख्यातौ, केवलं नवनीतमभ्यङ्गार्थे, शेषं सोमवदानिर्गमादिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8
ഭവന്തി ചാത്ര- യുവാനം സിംഹവിക്രാന്തം കാന്തം ശ്രുതനിഗാദിനമ് | കുര്യുരേതാഃ ക്രമേണൈവ ദ്വിസഹസ്രായുഷം നരമ് ||൬|| അങ്ഗദീ കുണ്ഡലീ മൌലീ ദിവ്യസ്രക്ചന്ദനാമ്ബരഃ | ചരത്യമോഘസങ്കല്പോ നഭസ്യമ്ബുദദുര്ഗമേ ||൭|| വ്രജന്തി പക്ഷിണോ യേന ജലലമ്ബാശ്ച തോയദാഃ | ഗതിഃ സൌഷധിസിദ്ധസ്യ സോമസിദ്ധേ ഗതിഃ പരാ ||൮||
View original
भवन्ति चात्र- युवानं सिंहविक्रान्तं कान्तं श्रुतनिगादिनम् | कुर्युरेताः क्रमेणैव द्विसहस्रायुषं नरम् ||६|| अङ्गदी कुण्डली मौली दिव्यस्रक्चन्दनाम्बरः | चरत्यमोघसङ्कल्पो नभस्यम्बुददुर्गमे ||७|| व्रजन्ति पक्षिणो येन जललम्बाश्च तोयदाः | गतिः सौषधिसिद्धस्य सोमसिद्धे गतिः परा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-25) · Śloka 25
അഥ വക്ഷ്യാമി വിജ്ഞാനമൌഷധീനാം പൃഥക് പൃഥക് | മണ്ഡലൈഃ കപിലൈശ്ചിത്രൈഃ സര്പാഭാ പഞ്ചപര്ണിനീ ||൯|| പഞ്ചാരത്നിപ്രമാണാ ച വിജ്ഞേയാऽജഗരീ ബുധൈഃ | നിഷ്പത്രാ കനകാഭാസാ മൂലേ ദ്വ്യങ്ഗുലസമ്മിതാ ||൧൦|| സര്പാകാരാ ലോഹിതാന്താ ശ്വേതകാപോതിരുച്യതേ | ദ്വിപര്ണിനീം മൂലഭവാമരുണാം കൃഷ്ണമണ്ഡലാമ് ||൧൧|| ദ്വ്യരത്നിമാത്രാം ജാനീയാദ്ഗോനസീം ഗോനസാകൃതിമ് | സക്ഷീരാം രോമശാം മൃദ്വീം രസേനേക്ഷുരസോപമാമ് ||൧൨|| ഏവംരൂപരസാം ചാപി കൃഷ്ണകാപോതിമാദിശേത് | കൃഷ്ണസര്പസ്വരൂപേണ വാരാഹീ കന്ദസമ്ഭവാ ||൧൩|| ഏകപത്രാ മഹാവീര്യാ ഭിന്നാഞ്ജനസമപ്രഭാ | ഛത്രാതിച്ഛത്രകേ വിദ്യാദ്രക്ഷോഘ്നേ കന്ദസമ്ഭവേ ||൧൪|| ജരാമൃത്യുനിവാരിണ്യൌ ശ്വേതകാപോതിസംസ്ഥിതേ | കാന്തൈര്ദ്വാദശഭിഃ പത്രൈര്മയൂരാങ്ഗരുഹോപമൈഃ ||൧൫|| കന്ദജാ കാഞ്ചനക്ഷീരീ കന്യാ നാമ മഹൌഷധീ | കരേണുഃ സുബഹുക്ഷീരാ കന്ദേന ഗജരൂപിണീ ||൧൬|| ഹസ്തികര്ണപലാശസ്യ തുല്യപര്ണാ ദ്വിപര്ണിനീ | അജാസ്തനാഭകന്ദാ തു സക്ഷീരാ ക്ഷുപരൂപിണീ ||൧൭|| അജാ മഹൌഷധീ ജ്ഞേയാ ശങ്ഖകുന്ദേന്ദുപാണ്ഡുരാ | ശ്വേതാം വിചിത്രകുസുമാം കാകാദന്യാ സമാം ക്ഷുപാമ് ||൧൮|| ചക്രകാമോഷധീം വിദ്യാജ്ജരാമൃത്യുനിവാരിണീമ് | മൂലിനീ പഞ്ചഭിഃ പത്രൈഃ സുരക്താംശുകകോമലൈഃ ||൧൯|| ആദിത്യപര്ണിനീ ജ്ഞേയാ സദാऽऽദിത്യാനുവര്തിനീ | കനകാഭാ ജലാന്തേഷു സര്വതഃ പരിസര്പതി ||൨൦|| സക്ഷീരാ പദ്മിനീപ്രഖ്യാ ദേവീ ബ്രഹ്മസുവര്ചലാ | അരത്നിമാത്രക്ഷുപകാ പത്രൈദ്ര്വ്യങ്ഗുലസമ്മിതൈഃ ||൨൧|| പുഷ്പൈര്നീലോത്പലാകാരൈഃ ഫലൈശ്ചാഞ്ജനസന്നിഭൈഃ | ശ്രാവണീ മഹതീ ജ്ഞേയാ കനകാഭാ പയസ്വിനീ ||൨൨|| ശ്രാവണീ പാണ്ഡുരാഭാസാ മഹാശ്രാവണിലക്ഷണാ | ഗോലോമീ ചാജലോമീ ച രോമശേ കന്ദസമ്ഭവേ ||൨൩|| ഹംസപാദീവ വിച്ഛിന്നൈഃ പത്രൈര്മൂലസമുദ്ഭവൈഃ | അഥവാ ശങ്ഖപുഷ്പ്യാ ച സമാനാ സര്വരൂപതഃ ||൨൪|| വേഗേന മഹതാऽऽവിഷ്ടാ സര്പനിര്മോകസന്നിഭാ | ഏഷാ വേഗവതീ നാമ ജായതേ ഹ്യമ്ബുദക്ഷയേ ||൨൫||
View original
अथ वक्ष्यामि विज्ञानमौषधीनां पृथक् पृथक् | मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी ||९|| पञ्चारत्निप्रमाणा च विज्ञेयाऽजगरी बुधैः | निष्पत्रा कनकाभासा मूले द्व्यङ्गुलसम्मिता ||१०|| सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोतिरुच्यते | द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम् ||११|| द्व्यरत्निमात्रां जानीयाद्गोनसीं गोनसाकृतिम् | सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम् ||१२|| एवंरूपरसां चापि कृष्णकापोतिमादिशेत् | कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही कन्दसम्भवा ||१३|| एकपत्रा महावीर्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा | छत्रातिच्छत्रके विद्याद्रक्षोघ्ने कन्दसम्भवे ||१४|| जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेतकापोतिसंस्थिते | कान्तैर्द्वादशभिः पत्रैर्मयूराङ्गरुहोपमैः ||१५|| कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी | करेणुः सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी ||१६|| हस्तिकर्णपलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी | अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी ||१७|| अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरा | श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षुपाम् ||१८|| चक्रकामोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् | मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः सुरक्तांशुककोमलैः ||१९|| आदित्यपर्णिनी ज्ञेया सदाऽऽदित्यानुवर्तिनी | कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति ||२०|| सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्मसुवर्चला | अरत्निमात्रक्षुपका पत्रैद्र्व्यङ्गुलसम्मितैः ||२१|| पुष्पैर्नीलोत्पलाकारैः फलैश्चाञ्जनसन्निभैः | श्रावणी महती ज्ञेया कनकाभा पयस्विनी ||२२|| श्रावणी पाण्डुराभासा महाश्रावणिलक्षणा | गोलोमी चाजलोमी च रोमशे कन्दसम्भवे ||२३|| हंसपादीव विच्छिन्नैः पत्रैर्मूलसमुद्भवैः | अथवा शङ्खपुष्प्या च समाना सर्वरूपतः ||२४|| वेगेन महताऽऽविष्टा सर्पनिर्मोकसन्निभा | एषा वेगवती नाम जायते ह्यम्बुदक्षये ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (26-28) · Śloka 29
സപ്താദൌ സര്പരൂപിണ്യോ ഹ്യൌഷധ്യോ യാഃ പ്രകീര്തിതാഃ | താസാമുദ്ധരണം കാര്യം മന്ത്രേണാനേന സര്വദാ ||൨൬|| മഹേന്ദ്രരാമകൃഷ്ണാനാം ബ്രാഹ്മണാനാം ഗവാമപി | തപസാ തേജസാ വാऽപി പ്രശാമ്യധ്വം ശിവായ വൈ ||൨൭|| മന്ത്രേണാനേന മതിമാന് സര്വാ ഏവാഭിമന്ത്രയേത് | അശ്രദ്ദധാനൈരലസൈഃ കൃതഘ്നൈഃ പാപകര്മഭിഃ ||൨൮|| നൈവാസാദയിതും ശക്യാഃ സോമാഃ സോമസമാസ്തഥാ |൨൯|
View original
सप्तादौ सर्परूपिण्यो ह्यौषध्यो याः प्रकीर्तिताः | तासामुद्धरणं कार्यं मन्त्रेणानेन सर्वदा ||२६|| महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि | तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै ||२७|| मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वा एवाभिमन्त्रयेत् | अश्रद्दधानैरलसैः कृतघ्नैः पापकर्मभिः ||२८|| नैवासादयितुं शक्याः सोमाः सोमसमास्तथा |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (29) · Śloka 30
പീതാവശേഷമമൃതം ദേവൈര്ബ്രഹ്മപുരോഗമൈഃ ||൨൯|| നിഹിതം സോമവീര്യാസു സോമേ ചാപ്യോഷധീപതൌ |൩൦|
View original
पीतावशेषममृतं देवैर्ब्रह्मपुरोगमैः ||२९|| निहितं सोमवीर्यासु सोमे चाप्योषधीपतौ |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (30-40) · Śloka 40
ദേവസുന്ദേ ഹ്രദവരേ തഥാ സിന്ധൌ മഹാനദേ ||൩൦|| ദൃശ്യതേ ച ജലാന്തേഷു മേധ്യാ ബ്രഹ്മസുവര്ചലാ | ആദിത്യപര്ണിനീ ജ്ഞേയാ തഥൈവ ഹിമസങ്ക്ഷയേ ||൩൧|| ദൃശ്യതേऽജഗരീ നിത്യം ഗോനസീ ചാമ്ബുദാഗമേ | കാശ്മീരേഷു സരോ ദിവ്യം നാമ്നാ ക്ഷുദ്രകമാനസമ് ||൩൨|| കരേണുസ്തത്ര കന്യാ ച ഛത്രാതിച്ഛത്രകേ തഥാ | ഗോലോമീ ചാജലോമീ ച മഹതീ ശ്രാവണീ തഥാ ||൩൩|| വസന്തേ കൃഷ്ണസര്പാഖ്യാ ഗോനസീ ച പ്രദൃശ്യതേ | കൌശികീം സരിതം തീര്ത്വാ സഞ്ജയന്ത്യാസ്തു പൂര്വതഃ ||൩൪|| ക്ഷിതിപ്രദേശോ വല്മീകൈരാചിതോ യോജനത്രയമ് | വിജ്ഞേയാ തത്ര കാപോതീ ശ്വേതാ വല്മീകമൂര്ധസു ||൩൫|| മലയേ നലസേതൌ ച വേഗവത്യൌഷധീ ധ്രുവാ | കാര്തിക്യാം പൌര്ണമാസ്യാം ച ഭക്ഷയേത്താമുപോഷിതഃ ||൩൬|| സോമവച്ചാത്ര വര്തേത ഫലം താവച്ച കീര്തിതമ് | സര്വാ വിചേയാസ്ത്വോഷധ്യഃ സോമാശ്ചാപ്യര്ബുദേ ഗിരൌ ||൩൭|| സ ശൃങ്ഗൈര്ദേവചരിതൈരമ്ബുദാനീകഭേദിഭിഃ | വ്യാപ്തസ്തീര്ഥൈശ്ച വിഖ്യാതൈഃ സിദ്ധര്ഷിസുരസേവിതൈഃ ||൩൮|| ഗുഹാഭിര്ഭീമരൂപാഭിഃ സിംഹോന്നാദിതകുക്ഷിഭിഃ | ഗജാലോഡിതതോയാഭിരാപഗാഭിഃ സമന്തതഃ | വിവിധൈര്ധാതുഭിശ്ചിത്രൈഃ സര്വത്രൈവോപശോഭിതഃ ||൩൯|| നദീഷു ശൈലേഷു സരഃസു ചാപി പുണ്യേഷ്വരണ്യേഷു തഥാऽऽശ്രമേഷു | സര്വത്ര സര്വാഃ പരിമാര്ഗിതവ്യാഃ സര്വത്ര ഭൂമിര്ഹി വസൂനി ധത്തേ ||൪൦||
View original
देवसुन्दे ह्रदवरे तथा सिन्धौ महानदे ||३०|| दृश्यते च जलान्तेषु मेध्या ब्रह्मसुवर्चला | आदित्यपर्णिनी ज्ञेया तथैव हिमसङ्क्षये ||३१|| दृश्यतेऽजगरी नित्यं गोनसी चाम्बुदागमे | काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् ||३२|| करेणुस्तत्र कन्या च छत्रातिच्छत्रके तथा | गोलोमी चाजलोमी च महती श्रावणी तथा ||३३|| वसन्ते कृष्णसर्पाख्या गोनसी च प्रदृश्यते | कौशिकीं सरितं तीर्त्वा सञ्जयन्त्यास्तु पूर्वतः ||३४|| क्षितिप्रदेशो वल्मीकैराचितो योजनत्रयम् | विज्ञेया तत्र कापोती श्वेता वल्मीकमूर्धसु ||३५|| मलये नलसेतौ च वेगवत्यौषधी ध्रुवा | कार्तिक्यां पौर्णमास्यां च भक्षयेत्तामुपोषितः ||३६|| सोमवच्चात्र वर्तेत फलं तावच्च कीर्तितम् | सर्वा विचेयास्त्वोषध्यः सोमाश्चाप्यर्बुदे गिरौ ||३७|| स शृङ्गैर्देवचरितैरम्बुदानीकभेदिभिः | व्याप्तस्तीर्थैश्च विख्यातैः सिद्धर्षिसुरसेवितैः ||३८|| गुहाभिर्भीमरूपाभिः सिंहोन्नादितकुक्षिभिः | गजालोडिततोयाभिरापगाभिः समन्ततः | विविधैर्धातुभिश्चित्रैः सर्वत्रैवोपशोभितः ||३९|| नदीषु शैलेषु सरःसु चापि पुण्येष्वरण्येषु तथाऽऽश्रमेषु | सर्वत्र सर्वाः परिमार्गितव्याः सर्वत्र भूमिर्हि वसूनि धत्ते ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ നിവൃത്തസന്താപീയം രസായനം നാമ ത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निवृत्तसन्तापीयं रसायनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ||३०||
🔊 Audio coming soon