45. dravadravyavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દ્રવદ્રવ્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પાનીયમાન્તરીક્ષમનિર્દેશ્યરસમમૃતં જીવનં તર્પણં ધારણમાશ્વાસજનનં શ્રમક્લમપિપાસામદમૂર્ચ્છાતન્દ્રાનિદ્રાદાહપ્રશમનમેકાન્તતઃ પથ્યતમં ચ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તદેવાવનિપતિતમન્યતમં રસમુપલભતે સ્થાનવિશેષાન્નદીનદસરસ્તડાગવાપીકૂપચુણ્ટીપ્રસ્રવણોદ્ભિદવિકિરકેદારપલ્વલાદિ ષુ સ્થાનેષ્વવસ્થિતમિતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર, ‘લોહિતકપિલપાણ્ડુનીલપીતશુક્લેષ્વવનિપ્રદેશેષુ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાણિ યથાસઙ્ખ્યમુદકાનિ સમ્ભવન્તિ’ ઇત્યેકે ભાષન્તે ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્તુ ન સમ્યક્; પૃથિવ્યાદીનામન્યોન્યાનુપ્રવેશકૃતઃ સલિલરસો ભવત્યુત્કર્ષાપકર્ષેણ | તત્ર, સ્વલક્ષણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમાવમ્લં લવણં ચ; અમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાયાં મધુરં; તેજોગુણભૂયિષ્ઠાયાં કટુકં તિક્તં ચ; વાયુગુણભૂયિષ્ઠાયાં કષાયમ્; આકાશગુણભૂયિષ્ઠાયામવ્યક્તરસમ્, અવ્યક્તં હ્યાકાશમિત્યતઃ; તત્ પ્રધાનમવ્યક્તરસત્વાત્, તત્પેયમાન્તરીક્ષાલાભે ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્રાન્તરીક્ષં ચતુર્વિધમ્ | તદ્યથા- ધારં, કારં, તૌષારં, હૈમમિતિ | તેષાં ધારં પ્રધાનં, લઘુત્વાત્; તત્ પુનર્દ્વિવિધં- ગાઙ્ગં, સામુદ્રં ચેતિ | તત્ર ગાઙ્ગમાશ્વયુજે માસિ પ્રાયશો વર્ષતિ | તયોર્દ્વયોરપિ પરીક્ષણં કુર્વીત- શાલ્યોદનપિણ્ડમકુથિતમવિદગ્ધં રજતભાજનોપહિતં વર્ષતિ દેવે બહિષ્કુર્વીત, સ યદિ મુહૂર્તં સ્થિતસ્તાદૃશ એવ ભવતિ તદા ગાઙ્ગં પતતીત્યવગન્તવ્યં; વર્ણાન્યત્વે સિક્થપ્રક્લેદે ચ સામુદ્રમિતિ વિદ્યાત્, તન્નોપાદેયમ્ | સામુદ્રમપ્યાશ્વયુજે માસિ ગૃહીતં ગાઙ્ગવદ્ભવતિ | ગાઙ્ગં પુનઃ પ્રધાનં, તદુપાદદીતાશ્વયુજે માસિ | શુચિશુક્લવિતતપટૈકદેશચ્યુતમથવા હર્મ્યતલપરિભ્રષ્ટમન્યૈર્વા શુચિભિર્ભાજનૈર્ગૃહીતં સૌવર્ણે રાજતે મૃન્મયે વા પાત્રે નિદધ્યાત્ | તત્ સર્વકાલમુપયુઞ્જીત, તસ્યાલાભે ભૌમમ્ | તચ્ચાકાશગુણબહુલમ્ | તત્ પુનઃ સપ્તવિધમ્ | તદ્યથા- કૌપં, નાદેયં, સારસં, તાડાગં, પ્રાસ્રવણમ્, ઔદ્ભિદં, ચૌણ્ટ્યમિતિ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર વર્ષાસ્વાન્તરિક્ષમૌદ્ભિદં વા સેવેત, મહાગુણત્વાત્; શરદિ સર્વં, પ્રસન્નત્વાત્; હેમન્તે સારસં તાડાગં વા; વસન્તે કૌપં પ્રાસ્રવણં વા; ગ્રીષ્મેઽપ્યેવં; પ્રાવૃષિ ચૌણ્ટ્યમનભિવૃષ્ટં સર્વં ચેતિ ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

કીટમૂત્રપુરીષાણ્ડશવકોથપ્રદૂષિતમ્ | તૃણપર્ણોત્કરયુતં કલુષં વિષસંયુતમ્ ||૯|| યોઽવગાહેત વર્ષાસુ પિબેદ્વાઽપિ નવં જલમ્ | સ બાહ્યાભ્યન્તરાન્ રોગાન્ પ્રાપ્નુયાત્ ક્ષિપ્રમેવ તુ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

તત્ર યત્ પઙ્કશૈવલહઠતૃણપદ્મપત્રપ્રભૃતિભિરવચ્છન્નં રવિશશિકિરણાનિલૈર્નાભિજુષ્ટં ગન્ધવર્ણરસોપસૃષ્ટં તદ્વ્યાપન્નમિતિ વિદ્યાત્ | તસ્ય સ્પર્શરૂપરસગન્ધવીર્યવિપાકદોષાઃ ષટ્ સમ્ભવન્તિ | તત્ર, ખરતા પૈચ્છિલ્યમૌષ્ણ્યં દન્તગ્રાહિતા ચ સ્પર્શદોષઃ, પઙ્કસિકતાશૈવાલબહુવર્ણતા રૂપદોષઃ; વ્યક્તરસતા રસદોષઃ; અનિષ્ટગન્ધતા ગન્ધદોષઃ; યદુપયુક્તં તૃષ્ણાગૌરવશૂલકફપ્રસેકાનાપાદયતિ સ વિર્યદોષઃ; યદુપયુક્તં ચિરાદ્વિપચ્યતે વિષ્ટમ્ભયતિ વા સ વિપાકદોષ ઇતિ | ત એતે આન્તરિક્ષે ન સન્તિ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

વ્યાપન્નસ્ય ચાગ્નિક્વથનં સૂર્યાતપપ્રતાપનં તપ્તાયઃપિણ્ડસિકતાલોષ્ટ્રાણાં વા નિર્વાપણં પ્રસાદનં ચ કર્તવ્યં, નાગચમ્પકોત્પલપાટલાપુષ્પપ્રભૃતિભિશ્ચાધિવાસનમિતિ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

સૌવર્ણે રાજતે તામ્રે કાંસ્યે મણિમયેઽપિ વા | પુષ્પાવતંસં ભૌમે વા સુગન્ધિ સલિલં પિબેત્ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-16) · Śloka 16

વ્યાપન્નં વર્જયેન્નિત્યં તોયં યચ્ચાપ્યનાર્તવમ્ | દોષસઞ્જનનં હ્યેતન્નાદદીતાહિતં તુ તત્ ||૧૪|| વ્યાપન્નમુદકં યસ્તુ પિબતીહાપ્રસાદિતમ્ | શ્વયથું પાણ્ડુરોગં ચ ત્વગ્દોષમવિપાકતામ્ ||૧૫|| શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયશૂલગુલ્મોદરાણિ ચ | અન્યાન્વા વિષમાન્રોગાન્પ્રાપ્નુયાદચિરેણ સઃ ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

તત્ર સપ્ત કલુષસ્ય પ્રસાદનાનિ ભવન્તિ | તદ્યથા- કતકગોમેદકબિસગ્રન્થિશૈવાલમૂલવસ્ત્રાણિ મુક્તામણિશ્ચેતિ ||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

પઞ્ચ નિક્ષેપણાનિ ભવન્તિ | તદ્યથા- ફલકં, ત્ર્યષ્ટકં, મુઞ્જવલય, ઉદકમઞ્ચિકા, શિક્યં ચેતિ ||૧૮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

સપ્ત શીતીકરણાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- પ્રવાતસ્થાપનમ્, ઉદકપ્રક્ષેપણં, યષ્ટિકાભ્રામણં, વ્યજનં, વસ્ત્રોદ્ધરણં, વાલુકાપ્રક્ષેપણં, શિક્યાવલમ્બનં ચેતિ ||૧૯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

નિર્ગન્ધમવ્યક્તરસં તૃષ્ણાઘ્નં શુચિ શીતલમ્ | અચ્છં લઘુ ચ હૃદ્યં ચ તોયં ગુણવદુચ્યતે ||૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

તત્ર નદ્યઃ પશ્ચિમાભિમુખાઃ પથ્યાઃ, લઘૂદકત્વાત્; પૂર્વાભિમુખાસ્તુ ન પ્રશસ્યન્તે, ગુરૂદકત્વાત્; દક્ષિણાભિમુખા નાતિદોષલાઃ, સાધારણત્વાત્ | તત્ર સહ્યપ્રભવાઃકુષ્ઠં જનયન્તિ, વિન્ધ્યપ્રભવાઃ કુષ્ઠં પાણ્ડુરોગં ચ, મલયપ્રભવાઃ કૃમીન્, મહેન્દ્રપ્રભવાઃ શ્લીપદોદરાણિ, હિમવત્પ્રભવા હૃદ્રોગશ્વયથુશિરોરોગશ્લીપદગલગણ્ડાન્, પ્રાચ્યાવન્ત્યા અપરાવન્ત્યાશ્ચાર્શાંસ્યુપજનયન્તિ, પારિયાત્રપ્રભવાઃ પથ્યા બલારોગ્યકર્ય ઇતિ ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

નદ્યઃ શીઘ્રવહા લઘ્વ્યઃ પ્રોક્તા યાશ્ચામલોદકાઃ | ગુર્વ્યઃ શૈવાલસઞ્છન્નાઃ કલુષા મન્દગાશ્ચ યાઃ ||૨૨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

પ્રાયેણ નદ્યો મરુષુ સતિક્તા લવણાન્વિતાઃ | લઘ્વ્યઃ સમધુરાશ્ચૈવ પૌરુષેયા બલે હિતાઃ ||૨૩||

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

તત્ર સર્વેષામેવ ભૌમાનાં ગ્રહણં પ્રત્યૂષસિ, તત્ર હ્યમલત્વં શૈત્યં ચાધિકં ભવતિ, સ એવ ચાપાં પરો ગુણ ઇતિ ||૨૪||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

દિવાર્કકિરણૈર્જુષ્ટં નિશાયામિન્દુરશ્મિભિઃ | અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ તત્તુલ્યં ગગનામ્બુના ||૨૫||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

ગગનામ્બુ ત્રિદોષઘ્નં ગૃહીતં યત્ સુભાજને | બલ્યં રસાયનં મેધ્યં પાત્રાપેક્ષિ તતઃ પરમ્ ||૨૬||

Adhikarana 23 (27) · Śloka 27

રક્ષોઘ્નં શીતલં હ્લાદિ જ્વરદાહવિષાપહમ્ | ચન્દ્રકાન્તોદ્ભવં વારિ પિત્તઘ્નં વિમલં સ્મૃતમ્ ||૨૭||

Adhikarana 24 (28) · Śloka 29

મૂર્ચ્છાપિત્તોષ્ણદાહેષુ વિષે રક્તે મદાત્યયે | ભ્રમક્લમપરીતેષુ તમકે વમથૌ તથા ||૨૮|| ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે ચ શીતમમ્ભઃ પ્રશસ્યતે |૨૯|

Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30

પાર્શ્વશૂલે પ્રતિશ્યાયે વાતરોગે ગલગ્રહે ||૨૯|| આધ્માને સ્તિમિતે કોષ્ઠે સદ્યઃશુદ્ધે નવજ્વરે | હિક્કાયાં સ્નેહપીતે ચ શીતામ્બુ પરિવર્જયેત્ ||૩૦||

Adhikarana 26 (31-36) · Śloka 37

નાદેયં વાતલં રૂક્ષં દીપનં લઘુ લેખનમ્ | તદભિષ્યન્દિ મધુરં સાન્દ્રં ગુરુ કફાવહમ્ ||૩૧|| તૃષ્ણાઘ્નં સારસં બલ્યં કષાયં મધુરં લઘુ | તાડાગં વાતલં સ્વાદુ કષાયં કટુપાકિ ચ ||૩૨|| વાતશ્લેષ્મહરં વાપ્યં સક્ષારં કટુ પિત્તલમ્ | સક્ષારં પિત્તલં કૌપં શ્લેષ્મઘ્નં દીપનં લઘુ ||૩૩|| ચૌણ્ટ્યમગ્નિકરં રૂક્ષં મધુરં કફકૃન્ન ચ | કફઘ્નં દીપનં હૃદ્યં લઘુ પ્રસ્રવણોદ્ભવમ્ ||૩૪|| મધુરં પિત્તશમનમવિદાહ્યૌદ્ભિદં સ્મૃતમ્ | વૈકિરં કટુ સક્ષારં શ્લેષ્મઘ્નં લઘુ દીપનમ્ ||૩૫|| કૈદારં મધુરં પ્રોક્તં વિપાકે ગુરુ દોષલમ્ | તદ્વત્પાલ્વલમુદ્દિષ્ટં વિશેષાદ્દોષલં તુ તત્ ||૩૬|| સામુદ્રમુદકં વિસ્રં લવણં સર્વદોષકૃત્ |૩૭|

Adhikarana 27 (37-38) · Śloka 39

અનેકદોષમાનૂપં વાર્યભિષ્યન્દિ ગર્હિતમ્ ||૩૭|| એભિર્દોષૈરસંયુક્તં નિરવદ્યં તુ જાઙ્ગલમ્ | પાકેઽવિદાહિ તૃષ્ણાઘ્નં પ્રશસ્તં પ્રીતિવર્ધનમ્ ||૩૮|| દીપનં સ્વાદુ શીતં ચ તોયં સાધારણં લઘુ |૩૯|

Adhikarana 28 (39) · Śloka 40

કફમેદોઽનિલામઘ્નં દીપનં બસ્તિશોધનમ્ ||૩૯|| શ્વાસકાસજ્વરહરં પથ્યમુષ્ણોદકં સદા |૪૦|

Adhikarana 29 (40) · Śloka 41

યત્ ક્વાથ્યમાનં નિર્વેગં નિષ્ફેનં નિર્મલં લઘુ ||૪૦|| ચતુર્ભાગાવશેષં તુ તત્તોયં ગુણવત્ સ્મૃતમ્ |૪૧|

Adhikarana 30 (41) · Śloka 42

ન ચ પર્યુષિતં દેયં કદાચિદ્વારિ જાનતા ||૪૧|| અમ્લીભૂતં કફોત્ક્લેદિ ન હિતં તત્ પિપાસવે |૪૨|

Adhikarana 31 (42) · Śloka 43

મદ્યપાનાત્સમુદ્ભૂતે રોગે પિત્તોત્થિતે તથા ||૪૨|| સન્નિપાતસમુત્થે ચ શૃતશીતં પ્રશસ્યતે |૪૩|

Adhikarana 32 (43) · Śloka 44

સ્નિગ્ધં સ્વાદુ હિમં હૃદ્યં દીપનં બસ્તિશોધનમ્ ||૪૩|| વૃષ્યં પિત્તપિપાસાઘ્નં નાલિકેરોદકં ગુરુ |૪૪|

Adhikarana 33 (44) · Śloka 45

દાહાતીસારપિત્તાસૃઙ્મૂર્ચ્છામદ્યવિષાર્તિષુ ||૪૪|| શૃતશીતં જલં શસ્તં તૃષ્ણાચ્છર્દિભ્રમેષુ ચ |૪૫|

Adhikarana 34 (45-46) · Śloka 46

અરોચકે પ્રતિશ્યાયે પ્રસેકે શ્વયથૌ ક્ષયે ||૪૫|| મન્દેઽગ્નાવુદરે કુષ્ઠે જ્વરે નેત્રામયે તથા | વ્રણે ચ મધુમેહે ચ પાનીયં મન્દમાચરેત્ ||૪૬|| ઇતિ જલવર્ગઃ |

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

અથ ક્ષીરવર્ગઃ | ગવ્યમાજં તથા ચૌષ્ટ્રમાવિકં માહિષં ચ યત્ | અશ્વાયાશ્ચૈવ નાર્યાશ્ચ કરેણૂનાં ચ યત્પયઃ ||૪૭||

Adhikarana 36 (48) · Śloka 48

તત્ત્વનેકૌષધિરસપ્રસાદં પ્રાણદં ગુરુ | મધુરં પિચ્છિલં શીતં સ્નિગ્ધં શ્લક્ષ્ણં સરં મૃદુ | સર્વપ્રાણભૃતાં તસ્માત્ સાત્મ્યં ક્ષીરમિહોચ્યતે ||૪૮||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

તત્ર સર્વમેવ ક્ષીરં પ્રાણિનામપ્રતિષિદ્ધં જાતિસાત્મ્યાત્, વાતપિત્તશોણિતમાનસેષ્વપિ વિકારેષ્વવિરુદ્ધં, જીર્ણજ્વરકાસશ્વાસશોષક્ષયગુલ્મોન્માદોદરમૂર્ચ્છાભ્રમમદદાહપિપાસાહૃદ્બસ્તિદોષ- પાણ્ડુરોગગ્રહણીદોષાર્શઃશૂલોદાવર્તાતિસારપ્રવાહિકાયોનિરોગગર્ભાસ્રાવરક્તપિત્તશ્રમક્લમહરં, પાપ્માપહં બલ્યં વૃષ્યં વાજીકરણં રસાયનં મેધ્યં વયઃસ્થાપનમાયુષ્યં જીવનં બૃંહણં સન્ધાનં વમનવિરેચનાસ્થાપનં તુલ્યગુણત્વાચ્ચૌજસો વર્ધનં બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણાનાં ક્ષુદ્વ્યવાયવ્યાયામકર્શિતાનાં ચ પથ્યતમમ્ ||૪૯||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 51

અલ્પાભિષ્યન્દિ ગોક્ષીરં સ્નિગ્ધં ગુરુ રસાયનમ્ | રક્તપિત્તહરં શીતં મધુરં રસપાકયોઃ ||૫૦|| જીવનીયં તથા વાતપિત્તઘ્નં પરમં સ્મૃતમ્ |૫૧|

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 53

ગવ્યતુલ્યગુણં ત્વાજં વિશેષાચ્છોષિણાં હિતમ્ ||૫૧|| દીપનં લઘુ સઙ્ગ્રાહિ શ્વાસકાસાસ્રપિત્તનુત્ | અજાનામલ્પકાયત્વાત્ કટુતિક્તનિષેવણાત્ ||૫૨|| નાત્યમ્બુપાનાદ્વ્યાયામાત્ સર્વવ્યાધિહરં પયઃ |૫૩|

Adhikarana 40 (53) · Śloka 54

રૂક્ષોષ્ણં લવણં કિઞ્ચિદૌષ્ટ્રં સ્વાદુરસં લઘુ ||૫૩|| શોફગુલ્મોદરાર્શોઘ્નં કૃમિકુષ્ઠવિષાપહમ્ |૫૪|

Adhikarana 41 (54) · Śloka 55

આવિકં મધુરં સ્નિગ્ધં ગુરુ પિત્તકફાવહમ્ ||૫૪|| પથ્યં કેવલવાતેષુ કાસે ચાનિલસમ્ભવે |૫૫|

Adhikarana 42 (55) · Śloka 56

મહાભિષ્યન્દિ મધુરં માહિષં વહ્નિનાશનમ્ ||૫૫|| નિદ્રાકરં શીતતરં ગવ્યાત્ સ્નિગ્ધતરં ગુરુ |૫૬|

Adhikarana 43 (56) · Śloka 57

ઉષ્ણમૈકશફં બલ્યં શાખાવાતહરં પયઃ ||૫૬|| મધુરામ્લરસં રૂક્ષં લવણાનુરસં લઘુ |૫૭|

Adhikarana 44 (57) · Śloka 58

નાર્યાસ્તુ મધુરં સ્તન્યં કષાયાનુરસં હિમમ્ ||૫૭|| નસ્યાશ્ચ્યોતનયોઃ પથ્યં જીવનં લઘુ દીપનમ્ |૫૮|

Adhikarana 45 (58) · Śloka 59

હસ્તિન્યા મધુરં વૃષ્યં કષાયાનુરસં ગુરુ ||૫૮|| સ્નિગ્ધં સ્થૈર્યકરં શીતં ચક્ષુષ્યં બલવર્ધનમ્ |૫૯|

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

પ્રાયઃ પ્રાભાતિકં ક્ષીરં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ||૫૯|| રાત્ર્યાઃ સોમગુણત્વાચ્ચ વ્યાયામાભાવતસ્તથા |૬૦|

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

દિવાકરાભિતપ્તાનાં વ્યાયામાનિલસેવનાત્ ||૬૦|| શ્રમઘ્નં વાતનુચ્ચૈવ ચક્ષુષ્યં ચાપરાહ્ણિકમ્ |૬૧|

Adhikarana 48 (61) · Śloka 61

પયોઽભિષ્યન્દિ ગુર્વામં પ્રાયશઃ પરિકીર્તિતમ્ ||૬૧||

Adhikarana 49 (62) · Śloka 62

તદેવોક્તં લઘુતરમનભિષ્યન્દિ વૈ શૃતમ્ |૬૨|

Adhikarana 50 (62) · Śloka 62

વર્જયિત્વા સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યમામમેવ હિ તદ્ધિતમ્ ||૬૨||

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

ધારોષ્ણં ગુણવત્ ક્ષીરં વિપરીતમતોઽન્યથા |૬૩|

Adhikarana 52 (63) · Śloka 63

તદેવાતિશૃતં શીતં ગુરુ બૃંહણમુચ્યતે ||૬૩||

Adhikarana 53 (64) · Śloka 64

અનિષ્ટગન્ધમમ્લં ચ વિવર્ણં વિરસં ચ યત્ | વર્જ્યં સલવણં ક્ષીરં યચ્ચ વિગ્રથિતં ભવેત્ ||૬૪|| ઇતિ ક્ષીરવર્ગઃ |

Adhikarana 54 (65) · Śloka 65

અથ દધિવર્ગઃ | દધિ તુ મધુરમમ્લમત્યમ્લં ચેતિ; તત્કષાયાનુરસં સ્નિગ્ધમુષ્ણં પીનસવિષમજ્વરાતિસારારોચકમૂત્રકૃચ્છ્રકાર્શ્યાપહં વૃષ્યં પ્રાણકરં મઙ્ગલ્યં ચ ||૬૫||

Adhikarana 55 (66) · Śloka 66

મહાભિષ્યન્દિ મધુરં કફમેદોવિવર્ધનમ્ | કફપિત્તકૃદમ્લં સ્યાદત્યમ્લં રક્તદૂષણમ્ ||૬૬||

Adhikarana 56 (67) · Śloka 67

વિદાહિ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં મન્દજાતં ત્રિદોષકૃત્ |૬૭|

Adhikarana 57 (67) · Śloka 68

સ્નિગ્ધં વિપાકે મધુરં દીપનં બલવર્ધનમ્ ||૬૭|| વાતાપહં પવિત્રં ચ દધિ ગવ્યં રુચિપ્રદમ્ |૬૮|

Adhikarana 58 (68) · Śloka 69

દધ્યાજં કફપિત્તઘ્નં લઘુ વાતક્ષયાપહમ્ ||૬૮|| દુર્નામશ્વાસકાસેષુ હિતમગ્નેશ્ચ દીપનમ્ |૬૯|

Adhikarana 59 (69) · Śloka 70

વિપાકે મધુરં વૃષ્યં વાતપિત્તપ્રસાદનમ્ ||૬૯|| બલાસવર્ધનં સ્નિગ્ધં વિશેષાદ્દધિ માહિષમ્ |૭૦|

Adhikarana 60 (70) · Śloka 71

વિપાકે કટુ સક્ષારં ગુરુ ભેદ્યૌષ્ટ્રિકં દધિ ||૭૦|| વાતમર્શાંસિ કુષ્ઠાનિ કૃમીન્ હન્ત્યુદરાણિ ચ |૭૧|

Adhikarana 61 (71) · Śloka 72

કોપનં કફવાતાનાં દુર્નામ્નાં ચાવિકં દધિ ||૭૧|| રસે પાકે ચ મધુરમત્યભિષ્યન્દિ દોષલમ્ |૭૨|

Adhikarana 62 (72) · Śloka 73

દીપનીયમચક્ષુષ્યં વાડવં દધિ વાતલમ્ ||૭૨|| રૂક્ષમુષ્ણં કષાયં ચ કફમૂત્રાપહં ચ તત્ |૭૩|

Adhikarana 63 (73) · Śloka 74

સ્નિગ્ધં વિપાકે મધુરં બલ્યં સન્તર્પણં ગુરુ ||૭૩|| ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં દોષઘ્નં દધિ નાર્યા ગુણોત્તરમ્ |૭૪|

Adhikarana 64 (74) · Śloka 75

લઘુ પાકે બલાસઘ્નં વીર્યોષ્ણં પક્તિનાશનમ્ ||૭૪|| કષાયાનુરસં નાગ્યા દધિ વર્ચોવિવર્ધનમ્ |૭૫|

Adhikarana 65 (75) · Śloka 76

દધીન્યુક્તાનિ યાનીહ ગવ્યાદીનિ પૃથક્ પૃથક્ ||૭૫|| વિજ્ઞેયમેવં સર્વેષુ ગવ્યમેવ ગુણોત્તરમ્ |૭૬|

Adhikarana 66 (76) · Śloka 77

વાતઘ્નં કફકૃત્ સ્નિગ્ધં બૃંહણં નાતિપિત્તકૃત્ ||૭૬|| કુર્યાદ્ભક્તાભિલાષં ચ દધિ યત્ સુપરિસ્રુતમ્ |૭૭|

Adhikarana 67 (77) · Śloka 78

શૃતાત્ ક્ષીરાત્તુ યજ્જાતં ગુણવદ્દધિ તત્ સ્મૃતમ્ ||૭૭|| વાતપિત્તહરં રુચ્યં ધાત્વગ્નિબલવર્ધનમ્ |૭૮|

Adhikarana 68 (78) · Śloka 79

દધ્નઃ સરો ગુરુર્વૃષ્યો વિજ્ઞેયોઽનિલનાશનઃ ||૭૮|| વહ્નેર્વિધમનશ્ચાપિ કફશુક્રવિવર્ધનઃ |૭૯|

Adhikarana 69 (79) · Śloka 80

દધિ ત્વસારં રૂક્ષં ચ ગ્રાહિ વિષ્ટમ્ભિ વાતલમ્ ||૭૯|| દીપનીયં લઘુતરં સકષાયં રુચિપ્રદમ્ |૮૦|

Adhikarana 70 (80) · Śloka 81

શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ પ્રાયશો દધિ ગર્હિતમ્ ||૮૦|| હેમન્તે શિશિરે ચૈવ વર્ષાસુ દધિ શસ્યતે |૮૧|

Adhikarana 71 (81-83) · Śloka 83

તૃષ્ણાક્લમહરં મસ્તુ લઘુ સ્રોતોવિશોધનમ્ ||૮૧|| અમ્લં કષાયં મધુરમવૃષ્યં કફવાતનુત્ | પ્રહ્લાદનં પ્રીણનં ચ ભિનત્ત્યાશુ મલં ચ તત્ | બલમાવહતે ક્ષિપ્રં ભક્તચ્છન્દં કરોતિ ચ ||૮૨|| સ્વાદ્વમ્લમત્યમ્લકમન્દજાતં તથા શૃતક્ષીરભવં સરશ્ચ | અસારમેવં દધિ સપ્તધાઽસ્મિન્ વર્ગે સ્મૃતા મસ્તુગુણાસ્તથૈવ ||૮૩|| ઇતિ દધિવર્ગઃ |

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

અથ તક્રવર્ગઃ | તક્રં તુ મધુરમમ્લં કષાયાનુરસમુષ્ણવીર્યં લઘુરૂક્ષમગ્નિદીપનં ગરશોફાતિસારગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃપ્લીહગુલ્મારોચકવિષમજ્વરતૃષ્ણાચ્છર્દિપ્રસેકશૂલભેદઃશ્લેષ્માનિલહરં મધુરવિપાકં હૃદ્યં મૂત્રકૃચ્છ્રસ્નેહવ્યાપત્પ્રશમનમવૃષ્યં ચ ||૮૪||

Adhikarana 73 (85) · Śloka 85

મન્થનાદિપૃથગ્ભૂતસ્નેહમર્ધોદકં ચ યત્ | નાતિસાન્દ્રદ્રવં તક્રં સ્વાદ્વમ્લં તુવરં રસે | યત્તુ સસ્નેહમજલં મથિતં ઘોલમુચ્યતે ||૮૫||

Adhikarana 74 (86) · Śloka 86

નૈવ તક્રં ક્ષતે દદ્યાન્નોષ્ણકાલે ન દુર્બલે | ન મૂર્ચ્છાભ્રમદાહેષુ ન રોગે રક્તપૈત્તિકે ||૮૬||

Adhikarana 75 (87) · Śloka 87

શીતકાલેઽગ્નિમાન્દ્યે ચ કફોત્થેષ્વામયેષુ ચ | માર્ગાવરોધે દુષ્ટે ચ વાયૌ તક્રં પ્રશસ્યતે ||૮૭||

Adhikarana 76 (88) · Śloka 88

તત્ પુનર્મધુરં શ્લેષ્મપ્રકોપણં પિત્તપ્રશમનં ચ; અમ્લં વાતઘ્નં પિત્તકરં ચ ||૮૮||

Adhikarana 77 (89) · Śloka 89

વાતેઽમ્લં સૈન્ધવોપેતં, સ્વાદુ પિત્તે સશર્કરમ્ | પિબેત્તક્રં કફે ચાપિ વ્યોષક્ષારસમન્વિતમ્ ||૮૯||

Adhikarana 78 (90) · Śloka 90

ગ્રાહિણી વાતલા રૂક્ષા દુર્જરા તક્રકૂર્ચિકા |૯૦|

Adhikarana 79 (90) · Śloka 90

તક્રાલ્લઘુતરો મણ્ડઃ કૂર્ચિકાદધિતક્રજઃ ||૯૦||

Adhikarana 80 (91) · Śloka 91

ગુરુઃ કિલાટોઽનિલહા પુંસ્ત્વનિદ્રાપ્રદઃ સ્મૃતઃ |૯૧|

Adhikarana 81 (91) · Śloka 91

મધુરૌ બૃંહણૌ વૃષ્યૌ તદ્વત્પીયૂષમોરટૌ ||૯૧||

Adhikarana 82 (92) · Śloka 92

નવનીતં પુનઃ સદ્યસ્કં લઘુ સુકુમારં મધુરં કષાયમીષદમ્લં શીતલં મેધ્યં દીપનં હૃદ્યં સઙ્ગ્રાહિ પિત્તાનિલહરં વૃષ્યમવિદાહિ ક્ષયકાસવ્રણશોષાર્શોઽર્દિતાપહં, ચિરોત્થિતં ગુરુ કફમેદોવિવર્ધનં બલકરં બૃંહણં શોષઘ્નં વિશેષેણ બાલાનાં પ્રશસ્યતે ||૯૨||

Adhikarana 83 (93) · Śloka 93

ક્ષીરોત્થં પુનર્નવનીતમુત્કૃષ્ટસ્નેહમાધુર્યમતિશીતં સૌકુમાર્યકરં ચક્ષુષ્યં સઙ્ગ્રાહિ રક્તપિત્તનેત્રરોગહરં પ્રસાદનં ચ ||૯૩||

Adhikarana 84 (94) · Śloka 94

સન્તાનિકા પુનર્વાતઘ્ની તર્પણી વૃષ્યા બલ્યા સ્નિગ્ધા રુચ્યા મધુરા મધુરવિપાકા રક્તપિત્તપ્રસાદની ગુર્વી ચ ||૯૪||

Adhikarana 85 (95) · Śloka 95

વિકલ્પ એષ દધ્યાદિઃ શ્રેષ્ઠો ગવ્યોઽભિવર્ણિતઃ | વિકલ્પાનવશિષ્ટાંસ્તુ ક્ષીરવીર્યાત્સમાદિશેત્ ||૯૫|| ઇતિ તક્રવર્ગઃ |

Adhikarana 86 (96) · Śloka 96

અથ ઘૃતમ્ | ઘૃતં તુ મધુરં સૌમ્યં મૃદુ શીતવીર્યમનભિષ્યન્દિ સ્નેહનમુદાવર્તોન્માદાપસ્મારશૂલજ્વરાનાહવાતપિત્તપ્રશમનમગ્નિદીપનં સ્મૃતિમતિમેધાકાન્તિસ્વરલાવણ્યસૌકુમાર્યૌજસ્તેજોબલકરમાયુષ્યં વૃષ્યં મેધ્યં વયઃસ્થાપનં ગુરુ ચક્ષુષ્યં શ્લેષ્માભિવર્ધનં પાપ્માલક્ષ્મીપ્રશમનં વિષહરં રક્ષોઘ્નં ચ ||૯૬||

Adhikarana 87 (97) · Śloka 97

વિપાકે મધુરં શીતં વાતપિત્તવિષાપહમ્ | ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં બલ્યં ચ ગવ્યં સર્પિર્ગુણોત્તરમ્ ||૯૭||

Adhikarana 88 (98) · Śloka 98

આજં ઘૃતં દીપનીયં ચક્ષુષ્યં બલવર્ધનમ્ | કાસે શ્વાસે ક્ષયે ચાપિ પથ્યં પાકે ચ તલ્લઘુ ||૯૮||

Adhikarana 89 (99) · Śloka 99

મધુરં રક્તપિત્તઘ્નં ગુરુ પાકે કફાવહમ્ | વાતપિત્તપ્રશમનં સુશીતં માહિષં ઘૃતમ્ ||૯૯||

Adhikarana 90 (100) · Śloka 100

ઔષ્ટ્રં કટુ ઘૃતં પાકે શોફક્રિમિવિષાપહમ્ | દીપનં કફવાતઘ્નં કુષ્ઠગુલ્મોદરાપહમ્ ||૧૦૦||

Adhikarana 91 (101) · Śloka 101

પાકે લઘ્વાવિકં સર્પિર્ન ચ પિત્તપ્રકોપણમ્ | કફેઽનિલે યોનિદોષે શોષે કમ્પે ચ તદ્ધિતમ્ ||૧૦૧||

Adhikarana 92 (102) · Śloka 102

પાકે લઘૂષ્ણવીર્યં ચ કષાયં કફનાશનમ્ | દીપનં બદ્ધમૂત્રં ચ વિદ્યાદૈકશફં ઘૃતમ્ ||૧૦૨||

Adhikarana 93 (103) · Śloka 103

ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં સ્ત્રીણાં તુ સર્પિઃ સ્યાદમૃતોપમમ્ | વૃદ્ધિં કરોતિ દેહાગ્ન્યોર્લઘુપાકં વિષાપહમ્ ||૧૦૩||

Adhikarana 94 (104) · Śloka 104

કષાયં બદ્ધવિણ્મૂત્રં તિક્તમગ્નિકરં લઘુ | હન્તિ કારેણવં સર્પિઃ કફકુષ્ઠવિષક્રિમીન્ ||૧૦૪||

Adhikarana 95 (105) · Śloka 105

ક્ષીરઘૃતં પુનઃ સઙ્ગ્રાહિ રક્તપિત્તભ્રમમૂર્ચ્છાપ્રશમનં નેત્રરોગહિતં ચ ||૧૦૫||

Adhikarana 96 (106) · Śloka 106

સર્પિર્મણ્ડસ્તુ મધુરઃ સરો યોનિશ્રોત્રાક્ષિશિરસાં શૂલઘ્નો બસ્તિનસ્યાક્ષિપૂરણેષૂપદિશ્યતે ||૧૦૬||

Adhikarana 97 (107-111) · Śloka 111

સર્પિઃ પુરાણં સરં કટુવિપાકં ત્રિદોષાપહં મૂર્ચ્છામદોન્માદોદરજ્વરગરશોષાપસ્મારયોનિશ્રોત્રાક્ષિશિર શૂલઘ્નં દીપનં બસ્તિનસ્યપૂરણેષૂપદિશ્યતે ||૧૦૭|| ભવતિ ચાત્ર- પુરાણં તિમિરશ્વાસપીનસજ્વરકાસનુત્ | મૂર્ચ્છાકુષ્ઠવિષોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્ ||૧૦૮|| (એકાદશશતં ચૈવ વત્સરાનુષિતં ઘૃતમ્ | રક્ષોઘ્નં કુમ્ભસર્પિઃ સ્યાત્ પરતસ્તુ મહાઘૃતમ્ ||૧૦૯|| પેયં મહાઘૃતં ભૂતૈઃ કફઘ્નં પવનાધિકૈઃ | બલ્યં પવિત્રં મેધ્યં ચ વિશેષાત્તિમિરાપહમ્ ||૧૧૦|| સર્વભૂતહરં ચૈવ ઘૃતમેતત્ પ્રશસ્યતે) ||૧૧૧|| ઇતિ ઘૃતવર્ગઃ |

Adhikarana 98 (112-113) · Śloka 113

અથ તૈલાનિ | તૈલં ત્વાગ્નેયમુષ્ણં તીક્ષ્ણં મધુરં મધુરવિપાકં બૃંહણં પ્રીણનં વ્યવાયિ સૂક્ષ્મં વિશદં ગુરુ સરં વિકાસિ વૃષ્યં ત્વક્પ્રસાદનં મેધામાર્દવમાંસસ્થૈર્યવર્ણબલકરં ચક્ષુષ્યં બદ્ધમૂત્રં લેખનં તિક્તકષાયાનુરસં પાચનમનિલબલાસક્ષયકરં ક્રિમિઘ્નમશિતપિત્તજનનં યોનિશિરઃકર્ણશૂલપ્રશમનં ગર્ભાશયશોધનં ચ, તથા છિન્નભિન્નવિદ્ધોત્પિષ્ટચ્યુતમથિતક્ષતપિચ્ચિતભગ્નસ્ફુટિતક્ષારાગ્નિદગ્ધવિશ્લિષ્ટદારિતા ભિહતદુર્ભગ્નમૃગવ્યાલવિદષ્ટપ્રભૃતિષુ ચ પરિષેકાભ્યઙ્ગાવગાહાદિષુ તિલતૈલં પ્રશસ્યતે ||૧૧૨|| તદ્બસ્તિષુ ચ પાનેષુ નસ્યે કર્ણાક્ષિપૂરણે | અન્નપાનવિધૌ ચાપિ પ્રયોજ્યં વાતશાન્તયે ||૧૧૩||

Adhikarana 99 (114) · Śloka 114

એરણ્ડતૈલં મધુરમુષ્ણં તીક્ષ્ણં દીપનં કટુ કષાયાનુરસં સૂક્ષ્મં સ્રોતોવિશોધનં ત્વચ્યં વૃષ્યં મધુરવિપાકં વયઃસ્થાપનં યોનિશુક્રવિશોધનમારોગ્યમેધાકાન્તિસ્મૃતિબલકરં વાતકફહરમધોભાગદોષહરં ચ ||૧૧૪||

Adhikarana 100 (115) · Śloka 115

નિમ્બાતસીકુસુમ્ભમૂલકજીમૂતકવૃક્ષકકૃતવેધનાર્કકમ્પિલ્લકહસ્તિકર્ણપૃથ્વીકાપીલુ- કરઞ્જેઙ્ગુદીશિગ્રુસર્ષપસુવર્ચલાવિડઙ્ગજ્યોતિષ્મતીફલતૈલાનિ તીક્ષ્ણાનિ લઘૂન્યુષ્ણવીર્યાણિ કટૂનિ કટુવિપાકાનિ સરાણ્યનિલકફકૃમિકુષ્ઠપ્રમેહશિરોરોગાપહરાણિ ચેતિ ||૧૧૫||

Adhikarana 101 (116-119) · Śloka 119

વાતઘ્નં મધુરં તેષુ ક્ષૌમં તૈલં બલાપહમ્ | કટુપાકમચક્ષુષ્યં સ્નિગ્ધોષ્ણં ગુરુપિત્તલમ્ ||૧૧૬|| કૃમિઘ્નં સાર્ષપં તૈલં કણ્ડૂકુષ્ઠાપહં લઘુ | કફમેદોનિલહરં લેખનં કટુ દીપનમ્ ||૧૧૭|| કૃમિઘ્નમિઙ્ગુદીતૈલમીષત્તિક્તં તથા લઘુ | કુષ્ઠામયકૃમિહરં દૃષ્ટિશુક્રબલાપહમ્ ||૧૧૮|| વિપાકે કટુકં તૈલં કૌસુમ્ભં સર્વદોષકૃત્ | રક્તપિત્તકરં તીક્ષ્ણમચક્ષુષ્યં વિદાહિ ચ ||૧૧૯||

Adhikarana 102 (120) · Śloka 120

કિરાતતિક્તકાતિમુક્તકબિભીતકનાલિકેરકોલાક્ષોડજીવન્તીપ્રિયાલકર્બુદાર- સૂર્યવલ્લીત્રપુસૈર્વારુકકર્કારુકૂષ્માણ્ડપ્રભૃતીનાં તૈલાનિ મધુરાણિ મધુરવિપાકાનિ વાતપિત્તપ્રશમનાનિ શીતવીર્યાણ્યભિષ્યન્દીનિ સૃષ્ટમૂત્રાણ્યગ્નિસાદનાનિ ચેતિ ||૧૨૦||

Adhikarana 103 (121) · Śloka 121

મધૂકકાશ્મર્યપલાશતૈલાનિ મધુરકષાયાણિ કફપિત્તપ્રશમનાનિ ||૧૨૧||

Adhikarana 104 (122) · Śloka 122

તુવરકભલ્લાતકતૈલે ઉષ્ણે મધુરકષાયે તિક્તાનુરસે વાતકફકુષ્ઠમેદોમેહકૃમિપ્રશમને ઉભયતોભાગદોષહરે ચ ||૧૨૨||

Adhikarana 105 (123) · Śloka 123

સરલદેવદારુશિંશપાગુરુગણ્ડીરસારસ્નેહાસ્તિક્તકટુકષાયા દુષ્ટવ્રણશોધનાઃ કૃમિકફકુષ્ઠાનિલહરાશ્ચ ||૧૨૩||

Adhikarana 106 (124) · Śloka 124

તુમ્બીકોશામ્રદન્તીદ્રવન્તીશ્યામાસપ્તલાનીલિકાકમ્પિલ્લકશઙ્ખિનીસ્નેહાસ્તિક્તકટુકષાયા અધોભાગદોષહરાઃ કૃમિકફકુષ્ઠાનિલહરા દુષ્ટવ્રણશોધનાશ્ચ ||૧૨૪||

Adhikarana 107 (125) · Śloka 125

યવતિક્તાતૈલં સર્વદોષપ્રશમનમીષત્તિક્તમગ્નિદીપનં લેખનં મેધ્યં પથ્યં ચ ||૧૨૫||

Adhikarana 108 (126) · Śloka 126

એકૈષિકાતૈલં મધુરમતિશીતં પિત્તહરમનિલપ્રકોપણં શ્લેષ્માભિવર્ધનં ચ ||૧૨૬||

Adhikarana 109 (127) · Śloka 127

સહકારતૈલમીષત્તિક્તમતિસુગન્ધિ વાતકફહરં રૂક્ષં મધુરકષાયં રસવન્નાતિપિત્તકરં ચ ||૧૨૭||

Adhikarana 110 (128) · Śloka 128

ફલોદ્ભવાનિ તૈલાનિ યાન્યુક્તાનીહ કાનિચિત્ | ગુણાન્ કર્મ ચ વિજ્ઞાય ફલાનીવ વિનિર્દિશેત્ ||૧૨૮||

Adhikarana 111 (129) · Śloka 129

યાવન્તઃ સ્થાવરાઃ સ્નેહાઃ સમાસાત્પરિકીર્તિતાઃ | સર્વે તૈલગુણા જ્ઞેયાઃ સર્વે ચાનિલનાશનાઃ ||૧૨૯||

Adhikarana 112 (130) · Śloka 130

સર્વેભ્યસ્ત્વિહ તૈલેભ્યસ્તિલતૈલં વિશિષ્યતે | નિષ્પત્તેસ્તદ્ગુણત્વાચ્ચ તૈલત્વમિતરેષ્વપિ ||૧૩૦||

Adhikarana 113 (131) · Śloka 131

ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં ચ વસામેદોમજ્જાનો ગુરૂષ્ણમધુરા વાતઘ્નાઃ, જાઙ્ગલૈકશફક્રવ્યાદાદીનાં લઘુશીતકષાયા રક્તપિત્તઘ્નાઃ, પ્રતુદવિષ્કિરાણાં શ્લેષ્મઘ્નાઃ | તત્ર ઘૃતતૈલવસામેદોમજ્જાનો યથોત્તરં ગુરુવિપાકા વાતહરાશ્ચ ||૧૩૧|| ઇતિ તૈલવર્ગઃ |

Adhikarana 114 (132) · Śloka 132

અથ મધુવર્ગઃ | મધુ તુ મધુરં કષાયાનુરસં રૂક્ષં શીતમગ્નિદીપનં વર્ણ્યં સ્વર્યં લઘુ સુકુમારં લેખનં હૃદ્યં વાજીકરણં સન્ધાનં શોધનં રોપણં(સઙ્ગ્રાહિ ) ચક્ષુષ્યં પ્રસાદનં સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિ પિત્તશ્લેષ્મમેદોમેહહિક્કાશ્વાસકાસાતિસારચ્છર્દિતૃષ્ણાકૃમિવિષપ્રશમનં હ્લાદિ ત્રિદોષપ્રશમનં ચ; તત્તુ લઘુત્વાત્ કફઘ્નં, પૈચ્છિલ્યાન્માધુર્યાત્ કષાયભાવાચ્ચ વાતપિત્તઘ્નમ્ ||૧૩૨||

Adhikarana 115 (133) · Śloka 133

પૌત્તિકં ભ્રામરં ક્ષૌદ્રં માક્ષિકં છાત્રમેવ ચ | આર્ઘ્યમૌદ્દાલકં દાલમિત્યષ્ટૌ મધુજાતયઃ ||૧૩૩||

Adhikarana 116 (134-139) · Śloka 140

વિશેષાત્પૌત્તિકં તેષુ રૂક્ષોષ્ણં સવિષાન્વયાત્ | વાતાસૃક્પિત્તકૃચ્છેદિ વિદાહિ મદકૃન્મધુ ||૧૩૪|| પૈચ્છિલ્યાત્ સ્વાદુભૂયસ્ત્વાદ્ભ્રામરં ગુરુસઞ્જ્ઞિતમ્ | ક્ષૌદ્રં વિશેષતો જ્ઞેયં શીતલં લઘુ લેખનમ્ ||૧૩૫|| તસ્માલ્લઘુતરં રૂક્ષં માક્ષિકં પ્રવરં સ્મૃતમ્ | શ્વાસાદિષુ ચ રોગેષુ પ્રશસ્તં તદ્વિશેષતઃ ||૧૩૬|| સ્વાદુપાકં ગુરુ હિમં પિચ્છિલં રક્તપિત્તજિત્ | શ્વિત્રમેહકૃમિઘ્નં ચ વિદ્યાચ્છાત્રં ગુણોત્તરમ્ ||૧૩૭|| આર્ઘ્યં મધ્વતિચક્ષુષ્યં કફપિત્તહરં પરમ્ | કષાયં કટુ પાકે ચ બલ્યં તિક્તમવાતકૃત્ ||૧૩૮|| ઔદ્દાલકં રુચિકરં સ્વર્યં કુષ્ઠવિષાપહમ્ | કષાયમમ્લમુષ્ણં ચ પિત્તકૃત્ કટુપાકિ ચ ||૧૩૯|| છર્દિમેહપ્રશમનં મધુ રૂક્ષં દલોદ્ભવમ્ |૧૪૦|

Adhikarana 117 (140) · Śloka 141

બૃંહણીયં મધુ નવં નાતિશ્લેષ્મહરં સમમ્ ||૧૪૦|| મેદઃસ્થૌલ્યાપહં ગ્રાહિ પુરાણમતિલેખનમ્ |૧૪૧|

Adhikarana 118 (141) · Śloka 141

દોષત્રયહરં પક્વમામમમ્લં ત્રિદોષકૃત્ ||૧૪૧||

Adhikarana 119 (142) · Śloka 142

તદ્યુક્તં વિવિધૈર્યોગૈર્નિહન્યાદામયાન્ બહૂન્ | નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ ||૧૪૨||

Adhikarana 120 (143-145) · Śloka 145

તત્તુ નાનાદ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકવિરુદ્ધાનાં પુષ્પરસાનાં મક્ષિકાસમ્ભવત્વાચ્ચાનુષ્ણોપચારમ્ ||૧૪૩|| ઉષ્ણૈર્વિરુધ્યતે સર્વં વિષાન્વયતયા મધુ | ઉષ્ણાર્તમુષ્ણૈરુષ્ણે વા તન્નિહન્તિ યથા વિષમ્ ||૧૪૪|| તત્સૌકુમાર્યાચ્ચ તથૈવ શૈત્યાન્નાનૌષધીનાં રસસમ્ભવાચ્ચ | ઉષ્ણૈર્વિરુધ્યેત વિશેષતશ્ચ તથાઽન્તરીક્ષેણ જલેન ચાપિ ||૧૪૫||

Adhikarana 121 (146) · Śloka 146

ઉષ્ણેન મધુ સંયુક્તં વમનેષ્વવચારિતમ્ | અપાકાદનવસ્થાનાન્ન વિરુધ્યેત પૂર્વવત્ ||૧૪૬||

Adhikarana 122 (147) · Śloka 147

મધ્વામાત્પરતસ્ત્વન્યદામં કષ્ટં ન વિદ્યતે | વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્તત્ સર્વં હન્તિ યથા વિષમ્ ||૧૪૭|| ઇતિ મધુવર્ગઃ |

Adhikarana 123 (148-149) · Śloka 150

અથેક્ષુવર્ગઃ | ઇક્ષવો મધુરા મધુરવિપાકા ગુરવઃ શીતાઃ સ્નિગ્ધા બલ્યા વૃષ્યા મૂત્રલા રક્તપિત્તપ્રશમનાઃ કૃમિકફકરાશ્ચેતિ | તે ચાનેકવિધાઃ | તદ્યથા- ||૧૪૮|| પૌણ્ડ્રકો ભીરુકશ્ચૈવ વંશકઃ શ્વેતપોરકઃ | કાન્તારસ્તાપસેક્ષુશ્ચ કાષ્ઠેક્ષુઃ સૂચિપત્રકઃ ||૧૪૯|| નૈપાલો દીર્ઘપત્રશ્ચ નીલપોરોઽથ કોશકૃત્ | ઇત્યેતા જાતયઃ સ્થૌલ્યાદ્, ... |૧૫૦|

Adhikarana 124 (150-154) · Śloka 155

... ગુણાન્ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ||૧૫૦|| સુશીતો મધુરઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણઃ શ્લેષ્મલઃ સરઃ | અવિદાહી ગુરુર્વૃષ્યઃ પૌણ્ડ્રકો ભીરુકસ્તથા ||૧૫૧|| આભ્યાં તુલ્યગુણઃ કિઞ્ચિત્સક્ષારો વંશકો મતઃ | વંશવચ્છ્વેતપોરસ્તુ કિઞ્ચિદુષ્ણઃ સ વાતહા ||૧૫૨|| કાન્તારતાપસાવિક્ષૂ વંશકાનુગતૌ મતૌ | એવઙ્ગુણસ્તુ કાષ્ઠેક્ષુઃ સ તુ વાતપ્રકોપણઃ ||૧૫૩|| સૂચીપત્રો નીલપોરૌ નૈપાલો દીર્ઘપત્રકઃ | વાતલાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ સકષાયા વિદાહિનઃ ||૧૫૪|| કોશકારો ગુરુઃ શીતો રક્તપિત્તક્ષયાપહઃ |૧૫૫|

Adhikarana 125 (155) · Śloka 156

અતીવ મધુરો મૂલે મધ્યે મધુર એવ તુ ||૧૫૫|| અગ્રેષ્વક્ષિષુ વિજ્ઞેય ઇક્ષૂણાં લવણો રસઃ ||૧૫૬||

Adhikarana 126 (157) · Śloka 157

અવિદાહી કફકરો વાતપિત્તનિવારણઃ | વક્ત્રપ્રહ્લાદનો વૃષ્યો દન્તનિષ્પીડિતો રસઃ ||૧૫૭||

Adhikarana 127 (158) · Śloka 158

ગુરુર્વિદાહી વિષ્ટમ્ભી યાન્ત્રિકસ્તુ પ્રકીર્તિતઃ |૧૫૮|

Adhikarana 128 (158) · Śloka 158

પક્વો ગુરુઃ સરઃ સ્નિગ્ધઃ સતીક્ષ્ણઃ કફવાતનુત્ ||૧૫૮||

Adhikarana 129 (159) · Śloka 159

ફાણિતં ગુરુ મધુરમભિષ્યન્દિ બૃંહણમવૃષ્યં ત્રિદોષકૃચ્ચ ||૧૫૯||

Adhikarana 130 (160) · Śloka 160

ગુડઃ સક્ષારમધુરો નાતિશીતઃ સ્નિગ્ધો મૂત્રરક્તશોધનો નાતિપિત્તજિદ્વાતઘ્નો મેદઃકૃમિકફકરો બલ્યો વૃષ્યશ્ચ ||૧૬૦||

Adhikarana 131 (161) · Śloka 161

પિત્તઘ્નો મધુરઃ શુદ્ધો વાતઘ્નોઽસૃક્પ્રસાદનઃ |૧૬૧|

Adhikarana 132 (161) · Śloka 161

સપુરાણોઽધિકગુણો ગુડઃ પથ્યતમઃ સ્મૃતઃ ||૧૬૧||

Adhikarana 133 (162) · Śloka 162

મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડશર્કરા વિમલજાતા ઉત્તરોત્તરં શીતાઃ સ્નિગ્ધાઃ ગુરુતરા મધુરતરા વૃષ્યા રક્તપિત્તપ્રશમનાસ્તૃષ્ણાપ્રશમનાશ્ચ ||૧૬૨||

Adhikarana 134 (163) · Śloka 163

યથા યથૈષાં વૈમલ્યં મધુરત્વં તથા તથા | સ્નેહગૌરવશૈત્યાનિ સરત્વં ચ તથા તથા ||૧૬૩||

Adhikarana 135 (164) · Śloka 164

યો યો મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડશર્કરાણાં સ્વકો ગુણઃ | તેન તેનૈવ નિર્દેશ્યસ્તેષાં વિસ્રાવણો ગુણઃ ||૧૬૪||

Adhikarana 136 (165) · Śloka 165

સારસ્થિતા સુવિમલા નિઃક્ષારા ચ યથા યથા | તથા ગુણવતી સર્વા વિજ્ઞેયા શર્કરા બુધૈઃ ||૧૬૫||

Adhikarana 137 (166) · Śloka 166

મધુશર્કરા પુનશ્છર્દ્યતીસારહરી રૂક્ષા છેદની પ્રસાદની કષાયમધુરા મધુરવિપાકા ચ ||૧૬૬||

Adhikarana 138 (167) · Śloka 167

યવાસશર્કરા મધુરકષાયા તિક્તાનુરસા શ્લેષ્મહરી સરા ચેતિ ||૧૬૭||

Adhikarana 139 (168) · Śloka 168

યાવત્યઃ શર્કરાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વા દાહપ્રણાશનાઃ | રક્તપિત્તપ્રશમનાશ્છર્દિમૂર્ચ્છાતૃષાપહાઃ ||૧૬૮||

Adhikarana 140 (169) · Śloka 169

રૂક્ષં મધૂકપુષ્પોત્થં ફાણિતં વાતપિત્તકૃત્ | કફઘ્નં મધુરં પાકે કષાયં બસ્તિદૂષણમ્ ||૧૬૯|| ઇતીક્ષુવર્ગઃ |

Adhikarana 141 (170) · Śloka 171

અથ મદ્યવર્ગઃ | સર્વં પિત્તકરં મદ્યમમ્લં રોચનદીપનમ્ | ભેદનં કફવાતઘ્નં હૃદ્યં બસ્તિવિશોધનમ્ ||૧૭૦|| પાકે લઘુ વિદાહ્યુષ્ણં તીક્ષ્ણમિન્દ્રિયબોધનમ્ | વિકાસિ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં... |૧૭૧|

Adhikarana 142 (171-173) · Śloka 173

... શૃણુ તસ્ય વિશેષણમ્ ||૧૭૧|| માર્દ્વીકમવિદાહિત્વાન્મધુરાન્વયતસ્તથા | રક્તપિત્તેઽપિ સતતં બુધૈર્ન પ્રતિષિધ્યતે ||૧૭૨|| મધુરં તદ્ધિ રૂક્ષં ચ કષાયાનુરસં લઘુ | લઘુપાકિ સરં શોષવિષમજ્વરનાશનમ્ ||૧૭૩||

Adhikarana 143 (174) · Śloka 175

માર્દ્વીકાલ્પાન્તરં કિઞ્ચિત્ ખાર્જૂરં વાતકોપનમ્ | તદેવ વિશદં રુચ્યં કફઘ્નં કર્શનં લઘુ ||૧૭૪|| કષાયમધુરં હૃદ્યં સુગન્ધીન્દ્રિયબોધનમ્ |૧૭૫|

Adhikarana 144 (175) · Śloka 176

કાસાર્શોગ્રહણીદોષમૂત્રાઘાતાનિલાપહા ||૧૭૫|| સ્તન્યરક્તક્ષયહિતા સુરા બૃંહણદીપની |૧૭૬|

Adhikarana 145 (176) · Śloka 177

કાસાર્શોગ્રહણીશ્વાસપ્રતિશ્યાયવિનાશની ||૧૭૬|| શ્વેતા મૂત્રકફસ્તન્યરક્તમાંસકરી સુરા |૧૭૭|

Adhikarana 146 (177) · Śloka 178

છર્દ્યરોચકહૃત્કુક્ષિતોદશૂલપ્રમર્દની ||૧૭૭|| પ્રસન્ના કફવાતાર્શોવિબન્ધાનાહનાશની |૧૭૮|

Adhikarana 147 (178) · Śloka 179

પિત્તલાઽલ્પકફા રૂક્ષા યવૈર્વાતપ્રકોપણી |૧૭૮| વિષ્ટમ્ભિની સુરા ગુર્વી... ||૧૭૯||

Adhikarana 148 (178) · Śloka 178

... શ્લેષ્મલં તુ મધૂલકમ્ ||૧૭૮||

Adhikarana 149 (179) · Śloka 179

રૂક્ષા નાતિકફા વૃષ્યા પાચની ચાક્ષિકી સ્મૃતા ||૧૭૯||

Adhikarana 150 (180) · Śloka 180

ત્રિદોષો ભેદ્યવૃષ્યશ્ચ કોહલો વદનપ્રિયઃ |૧૮૦|

Adhikarana 151 (180) · Śloka 181

ગ્રાહ્યુષ્ણો જગલઃ પક્તા રૂક્ષસ્તૃટ્કફશોફકૃત્ ||૧૮૦|| હૃદ્યઃ પ્રવાહિકાટોપદુર્નામાનિલશોષહૃત્ |૧૮૧|

Adhikarana 152 (181) · Śloka 182

બક્કસો હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી વાતકોપનઃ ||૧૮૧|| દીપનઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રો વિશદોઽલ્પમદો ગુરુઃ |૧૮૨|

Adhikarana 153 (182) · Śloka 182

કષાયો મધુરઃ શીધુર્ગૌડઃ પાચનદીપનઃ ||૧૮૨||

Adhikarana 154 (183) · Śloka 183

શાર્કરો મધુરો રુચ્યો દીપનો બસ્તિશોધનઃ | વાતઘ્નો મધુરઃ પાકે હૃદ્ય ઇન્દ્રિયબોધનઃ ||૧૮૩||

Adhikarana 155 (184) · Śloka 184

તદ્વત્ પક્વરસઃ શીધુર્બલવર્ણકરઃ સરઃ | શોફઘ્નો દીપનો હૃદ્યો રુચ્યઃ શ્લેષ્માર્શસાં હિતઃ ||૧૮૪||

Adhikarana 156 (185) · Śloka 185

કર્શનઃ શીતરસિકઃ શ્વયથૂદરનાશનઃ | વર્ણકૃજ્જરણઃ સ્વર્યો વિબન્ધઘ્નોઽર્શસાં હિતઃ ||૧૮૫||

Adhikarana 157 (186) · Śloka 186

આક્ષિકઃ પાણ્ડુરોગઘ્નો વ્રણ્યઃ સઙ્ગ્રાહકો લઘુઃ | કષાયમધુરઃ સીધુઃ પિત્તઘ્નોઽસૃક્પ્રસાદનઃ ||૧૮૬||

Adhikarana 158 (187) · Śloka 187

જામ્બવો બદ્ધનિસ્યન્દસ્તુવરો વાતકોપનઃ |૧૮૭|

Adhikarana 159 (187) · Śloka 188

તીક્ષ્ણઃ સુરાસવો હૃદ્યો મૂત્રલઃ કફવાતનુત્ ||૧૮૭|| મુખપ્રિયઃ સ્થિરમદો વિજ્ઞેયોઽનિલનાશનઃ |૧૮૮|

Adhikarana 160 (188) · Śloka 189

લઘુર્મધ્વાસવશ્છેદી મેહકુષ્ઠવિષાપહઃ ||૧૮૮|| તિક્તઃ કષાયઃ શોફઘ્નસ્તીક્ષ્ણઃ સ્વાદુરવાતકૃત્ |૧૮૯|

Adhikarana 161 (189) · Śloka 190

તીક્ષ્ણઃ કષાયો મદકૃદ્દુર્નામકફગુલ્મહૃત્ ||૧૮૯|| કૃમિમેદોનિલહરો મૈરેયો મધુરો ગુરુઃ |૧૯૦|

Adhikarana 162 (190) · Śloka 190

બલ્યઃ પિત્તહરો વર્ણ્યો હૃદ્યશ્ચેક્ષુરસાસવઃ ||૧૯૦||

Adhikarana 163 (191) · Śloka 191

શીધુર્મધૂકપુષ્પોત્થો વિહાહ્યગ્નિબલપ્રદઃ | રૂક્ષઃ કષાયઃ કફહૃદ્વાતપિત્તપ્રકોપણઃ ||૧૯૧||

Adhikarana 164 (192) · Śloka 192

નિર્દિશેદ્રસતશ્ચાન્યાન્ કન્દમૂલફલાસવાન્ |૧૯૨|

Adhikarana 165 (192) · Śloka 193

નવં મદ્યમભિષ્યન્દિ ગુરુ વાતાદિકોપનમ્ ||૧૯૨|| અનિષ્ટગન્ધિ વિરસમહૃદ્યં ચ વિદાહિ ચ |૧૯૩|

Adhikarana 166 (193) · Śloka 194

સુગન્ધિ દીપનં હૃદ્યં રોચિષ્ણુ કૃમિનાશનમ્ ||૧૯૩|| સ્ફુટસ્રોતસ્કરં જીર્ણં લઘુ વાતકફાપહમ્ |૧૯૪|

Adhikarana 167 (194-195) · Śloka 196

અરિષ્ટો દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારાદધિકો ગુણૈઃ ||૧૯૪|| બહુદોષહરશ્ચૈવ દોષાણાં શમનશ્ચ સઃ | દીપનઃ કફવાતઘ્નઃ સરઃ પિત્તાવિરોધનઃ ||૧૯૫|| શૂલાધ્માનોદરપ્લીહજ્વરાજીર્ણાર્શસાં હિતઃ |૧૯૬|

Adhikarana 168 (196) · Śloka 196

પિપ્પલ્યાદિકૃતો ગુલ્મકફરોગહરઃ સ્મૃતઃ ||૧૯૬||

Adhikarana 169 (197) · Śloka 197

ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યન્તેઽરિષ્ટા રોગહરાઃ પૃથક્ |૧૯૭|

Adhikarana 170 (197) · Śloka 198

અરિષ્ટાસવશીધૂનાં ગુણાન્ કર્માણિ ચાદિશેત્ ||૧૯૭|| બુદ્ધ્યા યથાસ્વં સંસ્કારમવેક્ષ્ય કુશલો ભિષક્ |૧૯૮|

Adhikarana 171 (198-202) · Śloka 203

સાન્દ્રં વિદાહિ દુર્ગન્ધં વિરસં કૃમિલં ગુરુ ||૧૯૮|| અહૃદ્યં તરુણં તીક્ષ્ણમુષ્ણં દુર્ભાજનસ્થિતમ્ | અલ્પૌષધં પર્યુષિતમત્યચ્છં પિચ્છિલં ચ યત્ ||૧૯૯|| તદ્વર્જ્યં સર્વથા મદ્યં કિઞ્ચિચ્છેષં તુ યદ્ભવેત્ | તત્ર યત્ સ્તોકસમ્ભારં તરુણં પિચ્છિલં ગુરુ ||૨૦૦|| કફપ્રકોપિ તન્મદ્યં દુર્જરં ચ વિશેષતઃ | પિત્તપ્રકોપિ બહલં તીક્ષ્ણમુષ્ણં વિદાહિ ચ ||૨૦૧|| અહૃદ્યં પેલવં પૂતિ કૃમિલં વિરસં ચ યત્ | તથા પર્યુષિતં ચાપિ વિદ્યાદનિલકોપનમ્ ||૨૦૨|| સર્વદોષૈરુપેતં તુ સર્વદોષપ્રકોપણમ્ |૨૦૩|

Adhikarana 172 (203) · Śloka 204

ચિરસ્થિતં જાતરસં દીપનં કફવાતજિત્ ||૨૦૩|| રુચ્યં પ્રસન્નં સુરભિ મદ્યં સેવ્યં મદાવહમ્ |૨૦૪|

Adhikarana 173 (204-205) · Śloka 205

તસ્યાનેકપ્રકારસ્ય મદ્યસ્ય રસવીર્યતઃ ||૨૦૪|| સૌક્ષ્મ્યાદૌષ્ણ્યાચ્ચ તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ વિકાસિત્વાચ્ચ વહ્નિના સમેત્ય હૃદયં પ્રાપ્ય ધમનીરૂર્ધ્વમાગતમ્ | વિચાલ્યેન્દ્રિયચેતાંસિ વીર્યં મદયતેઽચિરાત્ ||૨૦૫||

Adhikarana 174 (206) · Śloka 206

ચિરેણ શ્લૈષ્મિકે પુંસિ પાનતો જાયતે મદઃ | અચિરાદ્વાતિકે દૃષ્ટઃ, પૈત્તિકે શીઘ્રમેવ ચ ||૨૦૬||

Adhikarana 175 (207-209) · Śloka 209

સાત્ત્વિકે શૌચદાક્ષિણ્યહર્ષમણ્ડનલાલસઃ | ગીતાધ્યયનસૌભાગ્યસુરતોત્સાહકૃન્મદઃ ||૨૦૭|| રાજસે દુઃખશીલત્વમાત્મત્યાગં સસાહસમ્ | કલહં સાનુબન્ધં તુ કરોતિ પુરુષે મદઃ ||૨૦૮|| અશૌચનિદ્રામાત્સર્યાગમ્યાગમનલોલતાઃ | અસત્યભાષણં ચાપિ કુર્યાદ્ધિ તામસે મદઃ ||૨૦૯||

Adhikarana 176 (210) · Śloka 211

રક્તપિત્તકરં શુક્તં છેદનં ભુક્તપાચનમ્ | વૈસ્વર્યં જરણં શ્લેષ્મપાણ્ડુક્રિમિહરં લઘુ ||૨૧૦|| તીક્ષ્ણોષ્ણં મૂત્રલં હૃદ્યં કફઘ્નં કટુપાકિ ચ |૨૧૧|

Adhikarana 177 (211) · Śloka 211

તદ્વત્તદાસુતં સર્વં રોચનં ચ વિશેષતઃ ||૨૧૧||

Adhikarana 178 (212) · Śloka 212

ગૌડાનિ રસશુક્તાનિ મધુશુક્તાનિ યાનિ ચ | યથાપૂર્વં ગુરુતરાણ્યભિષ્યન્દકરાણિ ચ ||૨૧૨||

Adhikarana 179 (213) · Śloka 213

તુષામ્બુ દીપનં હૃદ્યં હૃત્પાણ્ડુકૃમિરોગનુત્ | ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નં ભેદિ સૌવીરકં તથા ||૨૧૩||

Adhikarana 180 (214-216) · Śloka 216

ધાન્યામ્લં ધાન્યયોનિત્વાજ્જીવનં દાહનાશનમ્ | સ્પર્શાત્ પાનાત્તુ પવનકફતૃષ્ણાહરં લઘુ ||૨૧૪|| તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ નિર્હરેદાશુ કફં ગણ્ડૂષધારણાત્ | મુખવૈરસ્યદૌર્ગન્ધ્યમલશોષક્લમાપહમ્ ||૨૧૫|| દીપનં જરણં ભેદિ હિતમાસ્થાપનેષુ ચ | સમુદ્રમાશ્રિતાનાં ચ જનાનાં સાત્મ્યમુચ્યતે ||૨૧૬|| ઇતિ મધ્યવર્ગઃ |

Adhikarana 181 (217-219) · Śloka 219

અથ મૂત્રાણિ | મૂત્રાણિ ગોમહિષ્યજાવિગજહયખરોષ્ટ્રાણાં તીક્ષ્ણાન્યુષ્ણાનિ કટૂનિ તિક્તાનિ લવણાનુરસાનિ લઘૂનિ શોધનાનિ કફવાતકૃમિમેદોવિષગુલ્માર્શદરકુષ્ઠશોફારોચકપાણ્ડુરોગહરાણિ હૃદ્યાનિ દીપનાનિ ચ સામાન્યતઃ ||૨૧૭|| ભવતશ્ચાત્ર- તત્ સર્વં કટુ તીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુરસં લઘુ | શોધનં કફવાતઘ્નં કૃમિમેદોવિષાપહમ્ ||૨૧૮|| અર્શોજઠરગુલ્મઘ્નં શોફારોચકનાશનમ્ | પાણ્ડુરોગહરં ભેદિ હૃદ્યં દીપનપાચનમ્ ||૨૧૯||

Adhikarana 182 (220-221) · Śloka 221

ગોમૂત્રં કટુ તીક્ષ્ણોષ્ણં સક્ષારત્વાન્ન વાતલમ્ | લઘ્વગ્નિદીપનં મેધ્યં પિત્તલં કફવાતનુત્ ||૨૨૦|| શૂલગુલ્મોદરાનાહવિરેકાસ્થાપનાદિષુ | મૂત્રપ્રયોગસાધ્યેષુ ગવ્યં મૂત્રં પ્રયોજયેત્ ||૨૨૧||

Adhikarana 183 (222) · Śloka 222

દુર્નામોદરશૂલેષુ કુષ્ઠમેહાવિશુદ્ધિષુ | આનાહશોફગુલ્મેષુ પાણ્ડુરોગે ચ માહિષમ્ ||૨૨૨||

Adhikarana 184 (223) · Śloka 223

કાસશ્વાસાપહં શોફકામલાપાણ્ડુરોગનુત્ | કટુતિક્તાન્વિતં છાગમીષન્મારુતકોપનમ્ ||૨૨૩||

Adhikarana 185 (224) · Śloka 224

કાસપ્લીહોદરશ્વાસશોષવર્ચોગ્રહે હિતમ્ | સક્ષારં તિક્તકટુકમુષ્ણં વાતઘ્નમાવિકમ્ ||૨૨૪||

Adhikarana 186 (225) · Śloka 225

દીપનં કટુ તીક્ષ્ણોષ્ણં વાતચેતોવિકારનુત્ | આશ્વં કફહરં મૂત્રં કૃમિદદ્રુષુ શસ્યતે ||૨૨૫||

Adhikarana 187 (226) · Śloka 226

સતિક્તં લવણં ભેદિ વાતઘ્નં પિત્તકોપનમ્ | તીક્ષ્ણં ક્ષારે કિલાસે ચ નાગં મૂત્રં પ્રયોજયેત્ ||૨૨૬||

Adhikarana 188 (227) · Śloka 227

ગરચેતોવિકારઘ્નં તીક્ષ્ણં ગ્રહણિરોગનુત્ | દીપનં ગાર્દભં મૂત્રં કૃમિવાતકફાપહમ્ ||૨૨૭||

Adhikarana 189 (228) · Śloka 228

શોફકુષ્ઠોદરોન્માદમારુતક્રિમિનાશનમ્ | અર્શોઘ્નં કારભં મૂત્રં... |૨૨૮|

Adhikarana 190 (228) · Śloka 228

... માનુષં ચ વિષાપહમ્ ||૨૨૮||

Adhikarana 191 (229) · Śloka 229

દ્રવદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ સમાસાત્ કીર્તિતાનિ તુ | કાલદેશવિભાગજ્ઞો નૃપતેર્દાતુમર્હતિ ||૨૨૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 45

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૫||