1. vamanakalpādhyāyah

Adhikarana vamanakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

તસ્માત્ કલ્પસ્થાનમુચ્યત ઇત્યાહ અથાતો વમનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

Adhikarana madanakalpaH,vamane madanaM shreShTham virecane trivRunmUlaM shreShTham,vyAdhivashAjjImUtAdervishiShTatA (1) · Śloka 1

પ્રાધાન્યાચ્ચ વમનકલ્પે મદનમેવ શસ્યત ઇત્યાહ અથ મદનકલ્પઃ| વમને મદનં શ્રેષ્ઠં, ત્રિવૃન્મૂલં વિરેચને| નિત્યમન્યસ્ય તુ વ્યાધિવિશેષેણ વિશિષ્ટતા||૧||

Adhikarana madanaphalAnAM saMskAraH (2-6) · Śloka 6

ફલાનિ નાતિપાણ્ડૂનિ ન ચાતિહરિતાન્યપિ| આદાયાહ્નિ પ્રશસ્તર્ક્ષે મધ્યે ગ્રીષ્મવસન્તયોઃ||૨|| પ્રમૃજ્ય કુશમુત્તોલ્યાં ક્ષિપ્ત્વા બધ્વા પ્રલેપયેત્| ગોમયેનાનુ મુત્તોલીં ધાન્યમધ્યે નિધાપયેત્||૩|| મૃદુભૂતાનિ મધ્વિષ્ટગન્ધાનિ કુશવેષ્ટનાત્| નિષ્કૃષ્ટાનિ ગતેઽષ્ટાહે શોષયેત્તાન્યથાતપે||૪|| તેષાં તતઃ સુશુષ્કાણામુદ્ધૃત્ય ફલપિપ્પલીઃ| દધિમધ્વાજ્યપલલૈર્મૃદિત્વા શોષયેત્પુનઃ||૫|| તતઃ સુગુપ્તં સંસ્થાપ્ય ર્કાયકાલે પ્રયોજયેત્| |૬|

Adhikarana madanaprayogaH (6-9) · Śloka 9

| અથાદાય તતો માત્રાં જર્જરીકૃત્ય વાસયેત્||૬|| શર્વરીં મધુયષ્ટ્યા વા કોવિદારસ્ય વા જલે| કર્બુદારસ્ય બિમ્બ્યા વા નીપસ્ય વિદુલસ્ય વા||૭|| શણપુષ્પ્યાઃ સદાપુષ્પ્યાઃ પ્રત્યક્પુષ્પ્યુદકેઽથવા| તતઃ પિબેત્કષાયં તં પ્રાતર્મૃદિતગાલિતમ્||૮|| સૂત્રોદિતેન વિધિના સાધુ તેન તથા વમેત્| |૯|

Adhikarana shleShmajvarAdau visheShaH (9-10) · Śloka 10

| શ્લેષ્મજ્વરપ્રતિશ્યાયગુલ્માન્તર્વિદ્રધીષુ ચ||૯|| પ્રચ્છર્દયેદ્વિશેષેણ યાવત્પિત્તસ્ય દર્શનમ્| |૧૦|

Adhikarana jvarArucyAdiShu vamanayogaH (10-11) · Śloka 11

| ફલપિપ્પલિચૂર્ણં વા ક્વાથેન સ્વેન ભાવિતમ્||૧૦|| ત્રિભાગત્રિફલાચૂર્ણં કોવિદારાદિવારિણા| પિબેજ્જ્વરારુચિષ્ઠેવગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદોદરી||૧૧||

Adhikarana kaphasthAnage pitte (12) · Śloka 12

પિત્તે કફસ્થાનગતે જીમૂતાદિજલેન તત્| |૧૨|

Adhikarana hRuddAhAdau vamanayogaH (12-13) · Śloka 13

| હૃદ્દાહેઽધોસ્ત્રપિત્તે ચ ક્ષીરં તત્પિપ્પલીશૃતમ્||૧૨|| ક્ષૈરેયીં વા| |૧૩|

Adhikarana kaphacchardyAdau vamanayogaH (13) · Śloka 13

કફચ્છર્દિપ્રસેકતમકેષુ તુ| દધ્યુત્તરં વા દધિ વા તચ્છૃતક્ષીરસમ્ભવમ્||૧૩||

Adhikarana sukhakArako vamanayogaH (14) · Śloka 14

ફલાદિક્વાથકલ્કાભ્યાં સિદ્ધં તત્સિદ્ધદુગ્ધજમ્| સર્પિઃ કફાભિભૂતેઽગ્નૌ શુષ્યદ્દેહે ચ વામનમ્||૧૪||

Adhikarana bhakShyabhojyeShu vamanayogaH (15-16) · Śloka 16

સ્વરસં ફલમજ્જ્ઞો વા ભલ્લાતકવિધિશૃતમ્| આદર્વીલેપનાત્સિદ્ધં લીઢ્વા પ્રચ્છર્દયેત્સુખમ્||૧૫|| તં લેહં ભક્ષ્યભોજ્યેષુ તત્કષાયાંશ્ચ યોજયેત્| |૧૬|

Adhikarana santarpaNavyAdhiShu vamanayogaH (16-17) · Śloka 17

| વત્સકાદિપ્રતીવાપઃ કષાયઃ ફલમજ્જજઃ||૧૬|| નિમ્બાર્કાન્યતરક્વાથસમાયુક્તો નિયચ્છતિ| બદ્ધમૂલાનપિ વ્યાધીન્ સર્વાન્ સન્તર્પણોદ્ભવાન્||૧૭||

Adhikarana phalAbhAve puShpaM shalATu vA (18-2) · Śloka 2

રાઠપુષ્પફલશ્લક્ષ્ણચૂર્ણૈર્માલ્યં સુરૂક્ષિતમ્| વમેન્મણ્ડરસાદીનાં તૃપ્તો જિઘ્રન્ સુખં સુખી||૧૮|| એવમેવ ફલાભાવે કલ્પ્યં પુષ્પં શલાટુ વા| |૧૯| ઇતિ મદનકલ્પઃ||૨||

Adhikarana jImUtakalpaH (19) · Śloka 19

અથ જીમૂતકલ્પ:| | જીમૂતાદ્યાશ્ચ ફલવત્|૧૯|

Adhikarana jvarashvAsAdau jImUto yojyaH (19-20) · Śloka 20

| જીમૂતં તુ વિશેષતઃ||૧૯|| પ્રયોક્તવ્યં જ્વરશ્વાસકાસહિધ્માદિરોગિણામ્| |૨૦|

Adhikarana tumbIkoshAtakIShvapIyaM kalpanA (20-22) · Śloka 22

| પયઃ પુષ્પેઽસ્ય નિર્વૃત્તે, ફલે પેયા પયસ્કૃતા||૨૦|| લોમશે ક્ષીરસન્તાનં, દધ્યુત્તરમલોમશે| શૄતે પયસિ દધ્યમ્લં જાતં હરિતપાણ્ડુકે||૨૧|| આસુત્ય વારુણીમણ્ડં પિબેન્મૃદિતગાલિતમ્| કફાદરોચકે કાસે પાણ્ડુત્વે રાજયક્ષ્મણિ||૨૨||

Adhikarana vAtapittArdite vamanayogaH (23) · Śloka 23

ઇયં ચ કલ્પના કાર્યા તુમ્બીકોશાતકીષ્વપિ| |૨૩|

Adhikarana pittashleShmajvare vamanayogaH (23-25) · Śloka 25

| પર્યાગતાનાં શુષ્કાણાં ફલાનાં વેણિજન્મનામ્||૨૩|| ચૂર્ણસ્ય પયસા શુક્તિં વાતપિત્તાર્દિતઃ પિબેત્| દ્વે વા ત્રીણ્યપિ વાઽઽપોથ્ય ક્વાથે તિક્તોત્તમસ્ય વા||૨૪|| આરગ્વધાદિનવકાદાસુત્યાન્યતમસ્ય વા| વિમૃદ્ય પૂતં તં ક્વાથં પિત્તશ્લેષ્મજ્વરી પિબેત્||૨૫||

Adhikarana pittjvarAdau vamanayogaH (26-2) · Śloka 2

જીમૂતકલ્કં ચૂર્ણં વા પિબેચ્છીતેન વારિણા| જ્વરે પૈત્તે, કવોષ્ણેન કફવાતાત્કફાદપિ||૨૬|| ઇતિ જિમૂતકલ્પઃ||૨||

Adhikarana kAsashvAsAdau ikShvAkuHshastaH (27) · Śloka 27

અથેક્ષ્વાકુકલ્પઃ| કાસશ્વાસવિષચ્છર્દિજ્વરાર્તે કફકર્શિતે| ઇક્ષ્વાકુર્વમને શસ્તઃ પ્રતામ્યતિ ચ માનવે||૨૭||

Adhikarana pittashleShmajvarAdou ikShvAku prayogaH (28) · Śloka 28

ફલપુષ્પવિહીનસ્ય પ્રવાલૈસ્તસ્ય સાધિતમ્| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરે ક્ષીરં પિત્તોદ્રિક્તે પ્રયોજયેત્||૨૮||

Adhikarana kaphakAsAdau vamanayogaH (29) · Śloka 29

હૄતમધ્યે ફલે જીર્ણે સ્થિતં ક્ષીરં યદા દધિ| સ્યાત્તદા કફજે કાસે શ્વાસે વમ્યં ચ પાયયેત્||૨૯||

Adhikarana pANDukuShThAdau vamanayogaH (30) · Śloka 30

મસ્તુના વા ફલાન્મધ્યં પાણ્ડુકુષ્ઠવિષાર્દિતઃ| તેન તક્રં વિપક્વં વા પિબેતત્સમધુસૈન્ધવમ્||૩૦||

Adhikarana viShagulmAdau vamanayogaH (31) · Śloka 31

ભાવયિત્વાઽઽજદુગ્ધેન બીજં તેનૈવ વા પિબેત્| વિષગુલ્મૌદરગ્રન્થિગણ્ડેષુ શ્લીપદેષુ ચ||૩૧||

Adhikarana kaphajvarAdau vamanayogaH (32) · Śloka 32

સક્તુભિર્વા પિબેન્મન્થં તુમ્બીસ્વરસભાવિતૈઃ| કફોદ્ભવે જ્વરે કાસે ગલરોગેષ્વરોચકે||૩૨||

Adhikarana gulmajvarAdau vamanayogaH (33) · Śloka 33

ગુલ્મે જ્વરે પ્રસક્તે ચ કલ્કં માંસરસૈઃ પિબેત્| નરઃ સાધુ વમત્યેવં ન ચ દૌર્બલ્યમશ્નુતે||૩૩||

Adhikarana sukhiShu AdhrApako vamanayogaH (34-3) · Śloka 3

તુમ્બ્યાઃ ફલરસૈઃ શુષ્કૈઃ સપુષ્પૈરવચૂર્ણિતમ્| છર્દયેન્માલ્યમાઘ્રાય ગન્ધસમ્પત્સુખોચિતઃ||૩૪|| ઇતીક્ષ્વાકુકલ્પઃ||૩||

Adhikarana kAsagulmAdau dhAmArgavaH iShTaH (35-36) · Śloka 36

અથ ધામાર્ગવકલ્પઃ| કાસગુલ્મોદરગરે વાતે શ્લેષ્માશયસ્થિતે| કફે ચ કણ્ઠવક્ત્રસ્થે કફસઞ્ચયજેષુ ચ||૩૫|| ધામાર્ગવો ગદેષ્વિષ્ટઃ સ્થિરેષુ ચ મહત્સુ ચ| |૩૬|

Adhikarana kAsAdau dhAmArgavaprayogaH (36-38) · Śloka 38

| જીવકર્ષભકૌ વીરા કપિકચ્છૂઃ શતાવરી||૩૬|| કાકોલી શ્રાવાણી મેદા મહામેદા મધૂલિકા| તદ્રજોભિઃ પૃથગ્લેહા ધમાર્ગવરજોન્વિતાઃ||૩૭|| કાસે હૃદયદાહે ચ શસ્તા મધુસિતાદ્રુતાઃ| |૩૮|

Adhikarana sapittoShme kaPe prayogaH (38) · Śloka 38

| તે સુખામ્ભોનુપાનાઃ સ્યુઃ પિત્તોષ્મસહિતે કફે||૩૮||

Adhikarana viShApahaH prayogaH (39) · Śloka 39

ધાન્યતુમ્બરુયૂષેણ કલ્કસ્તસ્ય વિષાપહઃ| |૩૯|

Adhikarana mAnasaroge prayogaH (39-4) · Śloka 4

| બિમ્યાઃ પુનર્નવાયા વા કાસમર્દસ્ય વા રસે||૩૯|| એકં ધામાર્ગવં દ્વે વા માનસે મૃદિતં પિબેત્| તચ્છૃતક્ષીરજં સર્પિઃ સાધિતં વા ફલાદિભિઃ||૪૦|| ઇતિ ધામાર્ગવકલ્પઃ||૪||

Adhikarana kuShThAdau kShveDaH shasyate (41) · Śloka 41

અથ ક્ષ્વેડકલ્પઃ| ક્ષ્વેડોઽતિકટુતીક્ષ્ણોષ્ણઃ પ્રગાઢેષુ પ્રશસ્યતે| કુષ્ઠપાણ્ડ્વામયપ્લીહશોફગુલ્મગરાદિષુ||૪૧||

Adhikarana kShveDasya vamanaprayogaH (42) · Śloka 42

પૃથક્ ફલાદિષટ્કસ્ય ક્વાથે માંસમનૂપજમ્| કોશાતક્યા સમં સિદ્ધં તદ્રસં લવણં પિબેત્||૪૨||

Adhikarana kShveDasya anyaH prayogaH (43) · Śloka 43

ફલાદિપિપ્પલીતુલ્યં સિદ્ધં ક્ષ્વેડરસેઽથવા| |૪૩|

Adhikarana kShveDasya anyaH prayogaH (43-4) · Śloka 4

| ક્ષ્વેડક્વાથં પિબેતત્સિદ્ધં મિશ્રમિક્ષુરસેન વા||૪૩|| ઇતિ ક્ષ્વેડકલ્પઃ||૪||

Adhikarana sukumArAdiShu kauTajaM shreShTham (44) · Śloka 44

અથ કુટજફલકલ્પઃ| કૌટજં સુકુમારેષુ પિત્તરક્તકફોદયે| જ્વરે વિસર્પે હૃદ્રોગે ખુડે કુષ્ઠે ચ પૂજિતમ્||૪૪||

Adhikarana kauTajasya vamanaprayogaH (45-5) · Śloka 5

સર્ષપાણાં મધૂકાનાં તોયેન લવણસ્ય વા| પાયયેત્કૌટજં બીજં યુક્તં કૃશરયાઽથવા||૪૫|| સપ્તાહં વાઽર્કદુગ્ધાક્તં તચ્ચૂર્ણં પાયયેત્પૃથક્| ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુજીવન્તીજીવકોદકૈઃ||૪૬|| ઇતિ કુટજફલકલ્પઃ||૫||

Adhikarana vamanayogAnAmupasaMhAraH (1) · Śloka 1

વમનૌષધમુખ્યાનામિતિ કલ્પદિગીરિતા| બીજેનાનેન મતિમાનન્યાન્યપિ ચ કલ્પયેત્||૪૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને વમનકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||