13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

यतो यथैवोदरं दोषसङ्घातजं तथैतेऽपि, इत्याह - - - - अथातः पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः| तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्||१|| धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्| श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्||२|| त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्| पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्||३|| यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः| |४|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

तेन गौरवम्| धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्च गुणक्षयः||४|| ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः| मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च||५|| शूनाक्षिकूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्| अन्नद्विट् शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः||६|| सन्नसक्थो ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी भ्रमी श्रमी| |७|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||७||

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि| अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता||८|| सादः श्रमो| |९|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्| कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता||९|| शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्| |१०|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः||१०|| तृट्स्वेदमूर्च्छाशीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्क्रता| वर्चोभेदोऽम्लको दाहः|११|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| कफाच्छुक्लसिरादिता||११|| तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः कासश्चछर्दिश्च| |१२|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| निचयान्मिश्रलिङ्गोऽतिदुःसहः||१२||

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्| दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च||१३|| स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य कुर्याद्रुद्ध्वा च पूर्ववत्| पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः||१४|| पुरीषं कृमिमन्मुञ्चेद्भिन्नं सासृक्कफं नरः| |१५|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

अथ प्रतिज्ञावाक्येऽनुक्तामपि कामलां तुल्यहेत्वादिकत्वात् प्रदर्शयन्नाह - - - - | यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्||१५|| कोष्ठशाखाश्रयां पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्| हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तया||१६|| दाहाविपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः||१७|| किं पाण्डुरोगिण एव पित्तलान्यासेवमानस्य कामला भवेत्, उतापाण्डुरोगिणोऽपि ? इत्याह - - - - भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेऽपि च||१७||

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामला| |१८|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

हलीमकं लक्षयति - - - - | हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्||१८|| वातपित्ताद्भ्रमस्तृष्णा स्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः| तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्||१९|| अलसं चेति शंसन्ति| |२०|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

तेषां पूर्वमुपद्रवाः| शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||२०|| इति पाण्डुरोगनिदानम्| अथ शोफनिदानम्| पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः| नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्||२१|| उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः| सर्वं|२२|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

ननु, एवं सतीदं विरुध्यते "दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वै" इति| अत आह - - - - | हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्||२२|| दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि| |२३|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजं च तम्||२३|| पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः| |२४|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः||२४|| व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्| अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्||२५|| लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बु स्वप्नजागरम्| मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्||२६|| पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणाऽपि वा| श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः||२७|| विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः| अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः||२८|| ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः| सर्वाङ्गगाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||२९||

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्| |३०|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| वाताच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमाऽरुणासितः||३०|| सङ्कोचस्पन्दहर्षार्तितोदभेदप्रसुप्तिमान्| क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः||३१|| स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्| त्वक् च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||३२||

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोमकृत्| शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्जायते तनुः||३३|| सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः| शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||३४||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक्कठिनः शीतलो गुरुः| स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्||३५|| आक्रान्तो नोन्नमेत्कृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः| स्रवेन्नासृक् चिरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः||३६|| स्पर्शोष्णकाङ्क्षी च कफात्| |३७|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः| सङ्कराद्धेतुलिङ्गानाम्|३७|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| निचयान्निचयात्मकः||३७||

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः| हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः||३८|| रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान्| भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||३९||

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्| दंष्ट्रादन्तनखापातादविषप्राणिनामपि||४०|| विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्| विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्||४१|| मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः| |४२|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||४२|| इति शोफनिदानम्||४||

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

श्वयथुवद्दोषैर्दूष्यैश्च यतो विसर्पो भवति,अतस्तन्निदानं प्रकम्यते - - - - अथ विसर्पनिदानम्| स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्| |४३|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| त्र्यधिष्ठानं च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्||४३|| यथोत्तरं च दुःसाध्याः| |४४|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

तत्र दोषा यथायथम्| प्रकोपणैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः||४४|| देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः| बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः|४५|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्||४५|| मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमं च प्रवर्तनात्||४६|| आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्ययात्| |४७|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| तत्र वातात्परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः||४७|| शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्तिहर्षवान्| |४८|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः||४८||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्| |४९|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः||४९|| ते पक्वभिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रणलक्षणम्| |५०|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

अधुना द्वन्द्वजं लक्षयति - - - - | वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः||५०|| अस्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः| करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्||५१|| यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः| शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते||५२|| अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतं च सः| मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः||५३|| व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत्| हिध्मां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना||५४|| क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु| चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्||५५|| दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते| |५६|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम्||५६|| रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्| दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्||५७|| ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्| श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः||५८|| मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम्| इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||५९||

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रातन्द्राशिरोरुजः| अङ्गावसादविक्षेपप्रलापारोचकभ्रमाः||६०|| मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्| आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति||६१|| प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्| पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः||६२|| मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान् गुरुः| गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते||६३|| पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः| शवगन्धिश्च वीसर्पं कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||६४||

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वतिसर्पणः| |६५|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्||६५|| विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम्| स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||६६||

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः| असाध्यो क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः||६७|| शीर्णस्नायुसिरामांसाः प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः| ६७ १/२| इति विसर्पनिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||