1. garbhāvakrāntiradhyāyaḥ

Adhikarana garBAvakrAntiradhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो गर्भावक्रान्ति शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||

Adhikarana garBotpattiH (1) · Śloka 1

शुद्धे शुक्रार्तवे सत्वः स्वकर्मक्लेशचोदितः| गर्भः सम्पद्यते युक्तिवशादग्निरिवारणौ||१||

Adhikarana garBasya kukShau vRuddhiprakAraH (2) · Śloka 2

तदेवं गर्भस्य सम्पत्तिमभिधाय यथा तस्य कुक्षौ वृद्धिः स्यात्तथा वक्तिबीजात्मकैर्महाभूतैः सूक्ष्मैः सत्वानुगैश्च सः| मातुश्चाहाररसजैः क्रमात्कुक्षौ विवर्द्धते||२||

Adhikarana garBapraveSopalamBAbhAve~api sthitau dRuShTAntaH (3) · Śloka 3

ननु, सत्वः कुक्षौ प्रविष्टो गर्भस्य वर्द्धने हेतुरुक्तः, न चास्य प्रवेश उपलभ्यते, इत्याह तेजो यथाऽर्करश्मीनां स्फटिकेन तिरस्कृतम्| नेन्धनं दृश्यते गच्छत्सत्वो गर्भाशयं तथा||३||

Adhikarana satvasya narAdirUpatve kAraNam (4) · Śloka 4

ननु, सत्वो भूतानुग एकरूप एव| तत्कथमनेकजात्याकृत्या नरतुरगोरगगजगवयादिमत्याऽऽलिङ्गितः सम्पद्यते ? इत्यस्मिन् पर्यनुयोग इदमाह कारणानुविधायित्वात्कार्याणां तत्स्वभावता| नानायोन्याकृतीः सत्वो धत्तेऽतो द्रुतलोहवत्||४||

Adhikarana strIpunnapuMsakAnAM bhede kAraNam (5) · Śloka 5

तथा अत एव च शुक्रस्य बाहुल्याज्जायते पुमान्| रक्तस्य स्त्री, तयोः साम्ये क्लीबः- |५|

Adhikarana ekadaivAnekagarbhotpattau kAraNam (5-6) · Śloka 6

साम्प्रतं यथाऽनेकगर्भत्वं तुल्यकालं स्यात्तथा प्रतिपादयितुमाह शुक्रार्तवे पुनः||५|| वायुना बहुशो भिन्ने यथास्वं बह्वपत्यता| |६|

Adhikarana viyonivikRutAkArANAmutpattau kAraNam (6) · Śloka 6

ननु, कथं वियोनयो विकृताकाराश्च गर्भाः स्युः ? वियोनिविकृताकारा जायन्ते विकृतैर्मलैः||६||

Adhikarana strINAM rajaHsrAvo mAsimAsi vIryavatputrotpattau kAraNam (7) · Śloka 7

मासि मासि रजः स्त्रीणां रसजं स्त्रवति त्र्यहम्| वत्सराद्वादशादूर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्||७||

Adhikarana garbhasyarogAdiyutatve kAraNam (8-9) · Śloka 9

पूर्णषोडशवर्षा स्त्री पूर्णविंशेन सङ्गता| शुद्धे गर्भाशये मार्गे रक्ते शुक्रेऽनिले हृदि||८|| वीर्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यूनाब्दयोः पुनः| रोग्यल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा||९||

Adhikarana SukrArtavasaMyoge~api garbhAsambhave kAraNam (10) · Śloka 10

ननु, दम्पत्योः शुक्रार्तवसंयोगेऽपि सति क्वचिद्गर्भसम्भूतिर्न दृश्यते| तत्कथमेतत् ? इत्याशङ्क्येदमाह वातादिकुणपग्रन्थिपूयक्षीणमलाह्वयम्| बीजासमर्थं रेतोस्रम्|१०|

Adhikarana svali~ggairvAtAdidoShajaSukraj~jAnam ,kuNapagranthipUyakShINamalAhvayAnAM retosrANAM kAraNAni (10-12) · Śloka 12

| स्वलिङ्गैर्दोषजं वदेत्||१०|| रक्तेन कुणपं, श्लेष्मवाताभ्यां ग्रन्थिसन्निभम्| पूयाभं रक्तपित्ताभ्यां, क्षीणं मारुतपित्ततः||११|| कृच्छ्राण्येतान्यसाध्यं तु त्रिदोषं मूत्रविट्प्रभम्| |१२|

Adhikarana vAtAdijAnAmupakramaH (12) · Śloka 12

इदानीमुपक्रममाह | कुर्याद्वातादिभिर्दुष्टे स्वौषधम्|१२|

Adhikarana kuNape upakramaH (12-13) · Śloka 13

इदानीं कुणपचिकित्सामाह | कुणपे पुनः||१२|| धातकीपुष्पखदिरदाडिमार्जुनसाधितम्| पाययेत्सर्पिरथवा विपक्वमसनादिभिः||१३||

Adhikarana granthisaMj~je retasyupakramaH (14) · Śloka 14

साम्प्रतं ग्रन्थिसंज्ञे रेतस्युपक्रमं ब्रूते पलाशभस्माश्मभिदा ग्रन्थ्याभे| |१४|

Adhikarana pUyaretasyupakramaH (14) · Śloka 14

पूयरेतसि| परुषकवटादिभ्याम्|१४|

Adhikarana kShINAhvayeretasyupakramaH (14) · Śloka 14

| क्षीणे शुक्रकरी क्रिया||१४||

Adhikarana malasadRuSe retasyupakramaH (15) · Śloka 15

संशुद्धो विट्प्रभे सर्पिर्हिङ्गुसेव्यादि(ग्नि)साधितम्| पिबेत्|१५|

Adhikarana granthinAmnyArtave upakrame (15) · Śloka 15

वातद्यार्तवेषु "स्वौषधं कुर्यात्" (श्लो.१२) इत्युक्तम्| कुणपग्रन्थ्यद्यार्तवेषु विशेषेण चिकित्सां वक्ष्यति | ग्रन्थ्यार्तवे पाठाव्योषवृक्षकजं जलम्||१५||

Adhikarana kuNapapUyAstrayorupakramaH SuddhaSukralakShaNam (16) · Śloka 16

पेयं कुणपपूयास्त्रे चन्दनं वक्ष्यते तु यत्| गुह्यरोगे च तत्सर्वं कार्यं सोत्तरबस्तिकम्||१६||

Adhikarana SuddhArtavalakShaNam (17-18) · Śloka 18

बीजासमर्थं रेतोस्त्रमभिधाय साम्प्रतं शुद्धं यच्छुक्रार्तवं बीजसमर्थं तल्लक्षाणार्थमाह शुक्रं शुक्लं गुरु स्निग्धं मधुरं बहलं बहु| घृतमाक्षिकतैलाभं सद्गर्भाय आर्तवं पुनः||१७|| लाक्षारसशशास्त्राभं धौतं यच्च विरज्यते| |१८|

Adhikarana garbhasambhavAtpUrvamitikartavyatA (18-19) · Śloka 19

शुद्धशुक्रार्तवलक्षणमुक्त्वा, इदानीं गर्भसम्भवात्पूर्वमिति कर्तव्यतामाह | शुद्धशुक्रार्तवं स्वस्थं संरक्तं मिथुनं मिथः||१८|| स्नेहैः पुंसवनैः स्निग्धं शुद्धं शीलितबस्तिकम्| |१९|

Adhikarana dampatyoH pRuthagupakramaH ,kShIrAdibhirnarasyopacAraH (19) · Śloka 19

| नरं विशेषात्क्षीराज्यैर्मधुरौषधसंस्कृतैः||१९||

Adhikarana tailAdibhirnAryAH samupacAraH (20) · Śloka 20

नारीं तैलेन माषैश्च पित्तलैः समुपाचरेत्| |२०|

Adhikarana strImadhikRutya garbhagrahaNayogyatA (20-21) · Śloka 21

ऊर्वोक्तसकलसामग्रीयुक्तादपि मिथुनाद्विशिष्टकालमन्तरेण गर्भस्यासम्भव इति स्त्रीमधिकृत्य तद्गर्भग्रहणयोग्यं कालं दर्शयितुमाह | क्षामप्रसन्नवदनां स्फुरच्छ्रोणिपयोधराम्||२०|| स्वस्ताक्षिकुक्षिं पुंस्कामां विद्यादृतुमतीं स्त्रियम्| |२१|

Adhikarana RutAvatIte yonisa~gkocAdi (21-22) · Śloka 22

"सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्" इत्यागमः, अत आह | पद्मं सङ्कोचमायाति दिनेऽतीते यथा, तथा||२१|| ऋतावतीते योनिः, सा शुक्रं नातः प्रतीच्छति| |२२|

Adhikarana mAsenopacitaM raktaM vAyuryonimukhAnnudet (22-23) · Śloka 23

विवृताविवृतमुखत्वं हि योनेर्गर्भग्रहणाग्रहणहेतुः| तच्च वायोः क्रियावतः कालसहायस्यायत्तमित्याह | मासेनोपचितं रक्तं धमनीभ्यामृतौ पुनः||२२|| ईषत्कृष्णं विगन्धं च वायुर्योनिमुखान्नुदेत्| |२३|

Adhikarana rajasvalayA vartanaprakAraH RutumatyAScaturthadinakRutyam (23-26) · Śloka 26

शुद्धं च रक्तं पुष्पसंज्ञम्, गर्भाख्यस्य फलस्य भविष्यतोऽभिव्यञ्जकत्वात्| अत एवाह | ततः पुष्पेक्षणादेव कल्याणध्यायिनी त्र्यहम्||२३|| मृजालङ्काररहिता दर्भसंस्तरशायिनी| क्षैरेयं यावकं स्तोकं कोष्ठशोधनकर्षणम्||२४|| पर्णे शरावे हस्ते वा भुञ्जीत ब्रह्मचारिणी| चतुर्थेऽह्नि ततः स्नाता शुक्लमाल्याम्बरा शुचिः||२५|| इच्छन्ती भर्तृसदृशं पुत्रं पश्येत्पुरः पतिम्| |२६|

Adhikarana Rutusthitau kAlaparimANam same putraH viShame kanyA (26-27) · Śloka 27

तत्किं त्र्यहमेव ऋतुः, अत्रैव पुष्पदर्शनात्| अथोत्तरकालमपि ? इत्याशङ्क्याह | ऋतुस्तु द्वादश निशाः पूर्वास्तिस्रोऽत्र निन्दिताः||२६|| एकादशी च, युग्मासु स्यात्पुत्रोऽन्यासु कन्यका| |२७|

Adhikarana putrIyavidhiH (27-28) · Śloka 28

| उपाध्यायोऽथ पुत्रीयं कुर्वीत विधिवद्विधिम्||२७|| नमस्कारपरायास्तु शूद्राया मन्त्रवर्जितम्| |२८|

Adhikarana evaM dampatyoravaMdhyaHsaMyogaH (28) · Śloka 28

| अवन्ध्य एवं संयोगः स्यादपत्यं च कामतः||२८||

Adhikarana dampatyorekAnte maithunam (29) · Śloka 29

अत एवाह सन्तो ह्याहुरपत्यार्थं दम्पत्योः सङ्गतिं रहः| |२९|

Adhikarana durapatyasya kulA~ggAratvam (29) · Śloka 29

न चापत्यमात्रायेत्याह | दुरपत्यं कुलाङ्गारो गोत्रे जातं महत्यपि||२९||

Adhikarana dampatyoH putracintanaprakAraH (30) · Śloka 30

इच्छेतां यादृशं पुत्रं तद्रूपचरितांश्च तौ| चिन्तयेतां जनपदांस्तदाचारपरिच्छदौ||३०||

Adhikarana dampatyoH shayyArohAdi (31-32) · Śloka 32

कर्मान्ते च पुमान् सर्पिःक्षीरशाल्योदनाशितः| प्राग्दक्षिणेन पादेन शययां मौहूर्तिकाज्ञया||३१|| आरोहेत् स्त्री तु वामेन तस्य दक्षिणपार्श्वतः| तैलमाषोत्तराहारा तत्र मन्त्रं प्रयोजयेत्||३२||

Adhikarana tatramantrapAThaH (33) · Śloka 33

तदेव मन्त्रमाह.... औम् आहिरसि आयुरसि सर्वतः प्रतिष्ठासि धाता त्वां दधातु विधाता त्वां दधातु ब्रह्मवर्चसा भवेति| ब्रह्मा बृहस्पतिर्विष्णुः सोमः सूर्यस्तथाऽश्विनौ| भगोऽथ मित्रावरुणौ वीरं ददतु मे सुतम्||३३||

Adhikarana anyonyaMsAntvanapUrvakaMsaMveSaH (34) · Śloka 34

सान्त्वयित्वा ततोऽन्योन्यं संविशेतां मुदान्वितौ| उत्ताना तन्मना योषित्तिष्ठेदङ्गैः सुसंस्थितैः||३४||

Adhikarana evaM kRute garBadhAraNam (35) · Śloka 35

किमेवंसति भवति ? इत्याह तथा हि बीजं गृह्णाति दोषैः स्वस्थानमास्थितैः| |३५|

Adhikarana sadyogarBayA lakShaNam (35-36) · Śloka 36

| लिङ्गं तु सद्योगर्भाया योन्या बीजस्य सङ्ग्रहः||३५|| तृप्तिर्गुरुत्वं स्फुरणं शुक्रास्राननुबन्धनम्| हृदयस्पन्दनं तन्द्रा त्ऱ्ड्ग्लानिर्लोमहर्षणम्||३६||

Adhikarana garBAvasthAH (37) · Śloka 37

इदानीं गर्भस्यावस्थाः प्रदर्शयितुमाह अव्यक्तः प्रथमे मासि सप्ताहात्कललीभवेत्| गर्भः पुंसवनान्यत्र पूर्वं व्यक्तेः प्रयोजयेत्||३७||

Adhikarana puMsavanasya sArdhakatvam (38) · Śloka 38

ननु, "शुद्धेशुक्रार्तवे सत्वः स्वकर्मक्लेशचोदितः| गर्भः सम्पद्यते"(श्लो.१) इत्युक्तम्| तत्र यदि प्राक्कृतेन कर्मणा स्त्रीगर्भः कुक्षिमाक्षिप्तस्तदा पुरुषप्रयत्ने सत्यपि पुंगर्भः कर्तुं न शक्यते| तस्मात्पुंसवनमनर्थकमेवेत्याशङ्क्याह बली पुरुषकारो हि दैवमप्यतिवर्तते| |३८|

Adhikarana puMsavanaprayogaH (38-39) · Śloka 39

अधुना पुंसवनादिप्रयोगमाह | पुष्ये पुरुषकं हैमं राजतं वाऽथवाऽऽयसम्||३८|| कृत्वाऽग्निवर्णं निर्वाप्य क्षीरे तस्यञ्जलिं पिबेत्| |३९|

Adhikarana puShye gauradaNDAdicaturNAM pAnam (39-40) · Śloka 40

| गौरदण्डमपामार्गं जीवकर्षभसैर्यकान्||३९|| पिबेत्पुष्ये जले पिष्टानेकद्वित्रिसमस्तशः| |४०|

Adhikarana SvetabRuhatImUlasya strInAsApuTe secanam (40-41) · Śloka 41

| क्षीरेण श्वेतबृहतीमूलं नासापुटे स्वयम्||४०|| पुत्रार्थं दक्षिणे सिञ्चेद्वामे दुहितृवाञ्छया| |४१|

Adhikarana putrotpAdasthitipradAnyauShadhAni (41-42) · Śloka 42

| पयसा लक्ष्मणामूलं पुत्रोत्पादस्थितिप्रदम्||४१|| नासयाऽऽस्येन वा पीतं वटशुङ्गाष्टकं तथा| ओषधीर्जीवनीयाश्च बाह्यान्तरुपयोजयेत्||४२||

Adhikarana garBadhAraNe upacAraH (43) · Śloka 43

उपचारः प्रियहितैर्भर्त्रा भृत्यैश्च गर्भधृक्| नवनीतघृतक्षीरैः सदा चैनामुपाचरेत्||४३||

Adhikarana garBiNyA ativyavAyatyAgAdi (44-47) · Śloka 47

अतिव्यवायमायासं भारं प्रावरणं गुरु| अकालजागरस्वप्नं कठिनोत्कटकासनम्||४४|| शोकक्रोधभयोद्वेगवेगश्रद्धाविधारणम्| उपवासाध्वतीक्ष्णोष्णगुरुविष्टम्भिभोजनम्||४५|| रक्तं निवसनं श्वभ्रकूपेक्षां मद्यमामिषम्| उत्तानशयनं यच्च स्त्रियो नेच्छन्ति तत्त्यजेत्||४६|| तथा रक्तस्त्रुतिं शुद्धिं बस्तिमामासतोऽष्टमात्| एभिर्गर्भः स्त्रवेदामः कुक्षौ शुष्येन्म्रियेत वा||४७||

Adhikarana vAtalAdyAhAraiH kubjAdayo garBAH (48) · Śloka 48

वातलैश्च भवेद्गर्भः कुब्जान्धजडवामनः| पित्तलैः ख़लतिः पिङ्गः श्वित्री पाण्डुः कफात्मभिः||४८||

Adhikarana mRudvAdyauShadharvyAdhijayaH (49) · Śloka 49

व्याधींश्चास्या मृदुसुख़ैरतीक्ष्णैरौषधैर्जयेत्| |४९|

Adhikarana dvitIyemAsi garBasya peSyAdyAkRutiH (49-50) · Śloka 50

प्रथमे मास्यव्यक्तलिङ्गः कललावस्थो गर्भो भवेत्| द्वितीये तु मासि गर्भः कीदृशः स्यात् ? इत्याह | द्वितीये मासि कललाद्धनः पेश्यथवाऽर्बुदम्||४९|| पुंस्त्रीक्लीबाः क्रमात्तेभ्यः| |५०|

Adhikarana vyakta garBasya lakShaNam (50-52) · Śloka 52

तत्र व्यक्तस्य लक्षणम्| क्षामता गरिमा कुक्षेर्मूर्च्छा च्छर्दिररोचकः||५०|| जृम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्रकाशनम्| अम्लेष्टता स्तनौ पीनौ सस्तन्यौ कृष्णचूचुकौ||५१|| पादशोफो विदाहोऽन्ये श्रद्धाश्च विविधात्मिकाः| |५२|

Adhikarana garBiNyAH icCitahitAhitasyadeyatve kAraNam (52-53) · Śloka 53

गर्भिण्याश्च श्रद्धासूत्पन्नासु किमपथ्यं तस्यै देयं न वा ? इत्येवं संदेहे तद्युदासार्थमाह | मातृजं ह्यस्य हृदयं मातुश्च हृदयेन तत्||५२|| सम्बद्धं तेन गर्भिण्या नेष्टं श्रद्धाविमाननम्| |५३|

Adhikarana hitena sAkamahitamapyalpaM deyam (53) · Śloka 53

तदर्थमाह | देयमप्यहितं तस्यै हितोपहितमल्पकम्||५३||

Adhikarana ahitadAne kAraNam (54) · Śloka 54

ननु, यद्यहितं तत्कस्माद्दीयते ? इत्याह श्रद्धाविघाताद्गर्भस्य विकृतिश्च्युतिरेव वा| |५४|

Adhikarana tRutIye mAsi gAtrapa~jcakAdervyaktatvam (54-55) · Śloka 55

| व्यक्तीभवति मासेऽस्य तृतीये गात्रपञ्चकम्||५४|| मूर्द्धा द्वे सक्थिनी बाहू सर्वसूक्ष्माङ्गजन्म च| सममेव हि मूर्द्धाद्यैर्ज्ञानं च सुख़दुःख़योः||५५||

Adhikarana mAtrA~abhyavahRutAnnapAnAbhyAMgarbhavardhanaprakAraH (56) · Śloka 56

अत्र मात्राऽभ्यवहृताभ्यामन्नपानाभ्यां कथं गर्भो वर्द्धते ? इत्याह गर्भस्य नाभौ मातुश्च हृदि नाडी निबध्यते| यया स पुष्टिमाप्नोति केदार इव कुल्यया||५६||

Adhikarana caturthapa~jcamayora~ggAnAM cetanAyASca krameNa vyaktiH (57) · Śloka 57

चतुर्थे व्यक्तताऽङ्गानां, चेतनायाश्च पञ्चमे| |५७|

Adhikarana ShaShThesnAyvAdInAM vyaktatA (57) · Śloka 57

| षष्ठे स्नायुसिरारोमबलवर्णनख़त्वचाम्||५७||

Adhikarana saptame sarvA~ggaiH pUrNatA (58) · Śloka 58

सर्वैः सर्वाङ्गसम्पूर्णो भावैः पुष्यति सप्तमे| |५८|

Adhikarana garBotpIDitA vAtAdayaH kaNDvAdikarAH (58) · Śloka 58

गर्भेणोत्पीडिता दोषास्तस्मिन् हृदयमाश्रिताः| कण्डूं विदाहं कुर्वन्ति गर्भिण्याः किक्किसानि च||५८||

Adhikarana tadupaSamArthaM navanItAdi sevanam (59-62) · Śloka 62

नवनीतं हितं तत्र कोलाम्बुमधुरौषधैः| सिद्धमल्पपटुस्नेहं लघु स्वादु च भोजनम्||५९|| चन्दनोशीरकल्केन लिम्पेदूरुस्तनोदरम्| श्रेष्ठया वैणहरिणशशशोणितयुक्तया||६०|| अश्वघ्नपत्रसिद्धेन तैलेनाभ्यज्य मर्दयेत्| पटोलनिम्बमञ्जिष्ठासुरसैः सेचयेत्पुनः||६१|| दार्वीमधुकतोयेन मृजां च परिशीलयेत्| |६२|

Adhikarana aShTame mAtAputrayorojasaH sa~jcArAdi (62-63) · Śloka 63

इदानीमष्टमे मासि गर्भस्वरूपं तत्रेतिकर्तव्यतां चाचष्टे | ओजोऽष्टमे सञ्चरति मातापुत्रौ मुहुः क्रमात्||६२|| तेन तौ म्लानमुदितौ तत्र जातो न जीवति| शिशुरोजोनवस्थानान्नारी संशयिता भवेत्||६३||

Adhikarana aShTame mAsi kShIrapeyAdi sevanam (64-65) · Śloka 65

क्षीरपेया च पेयाऽत्र सघृताऽन्वासनं घृतम्| मधुरैः साधितं शुद्ध्यै पुराणशकृतस्तथा||६४|| शुष्कमूलककोलाम्लकषायेण प्रशस्यते| शताह्वाकल्कितो बस्तिः सतैलघृतसैन्धवः||६५||

Adhikarana prasUtikAlaH (66) · Śloka 66

तस्मिंस्त्वेकाहयातेऽपि कालः सूतेरतः परम्| |६६|

Adhikarana dvAdaSamAsAdUrdhvaM garBo vikArakari (66) · Śloka 66

| वर्षाद्विकारकारी स्यात्कुक्षौ वातेन धारितः||६६||

Adhikarana navame snigdhaudanAdeH Sastatvam (67) · Śloka 67

शस्तश्च नवमे मासि स्निग्धो मांसरसौदनः| बहुस्नेहा यवागूर्वा पूर्वोक्तं चानुवासनम्||६७||

Adhikarana tadA yonau vAtavijayArthaM picusthApanAdi (68) · Śloka 68

तत एव पिचुं चास्या योनौ नित्यं निधापयेत्| वातघ्नपत्रभङ्गाम्भः शीतं स्नानेऽन्वहं हितम्||६८||

Adhikarana garBaprasavaparyantaM garBiNyAH sasnehA~ggatvaM (69) · Śloka 69

निःस्नेहाङ्गी न नवमान्मासात्प्रभृति वासयेत्| |६९|

Adhikarana putrAdyanumApakAni (69-71) · Śloka 71

इदानीं गर्भिण्या यैर्लक्षणैरव्यभिचारिभिः पुत्रदुहितृनपुंसकयमकप्रसवोऽनुमीयते, तान्याह | प्राग्दक्षिणस्तनस्तन्या पूर्वं तत्पार्श्वचेष्टिनी||६९|| पुन्नामदौर्हृदप्रश्नरता पुंस्वप्नदर्शिनी| उन्नते दक्षिणे कुक्षौ गर्भे च परिमण्डले||७०|| पुत्रं सूतेऽन्यथा कन्यां या चेच्छति नृसङ्गतिम्| नृत्यवादित्रगान्धर्वगन्धमाल्यप्रिया च या||७१||

Adhikarana ShaNDaprasavalakShaNaM (72) · Śloka 72

इदानीम् षण्ढप्रसवलक्षणमाह क्लीबं तत्सङ्करे, तत्र मध्यं कुक्षेः समुन्नतम्| |७२|

Adhikarana yamalagarBalakShaNam (72) · Śloka 72

| यमौ पार्श्वद्वयोन्नामात्कुक्षौ द्रोण्यामिव स्थिते||७२||

Adhikarana navamAsAtprAk sUtikAgRuhASrayo garBiNyAH (73) · Śloka 73

प्राक् चैव नवमान्मासात् सा सूतिगृहमाश्रयेत्| देशे प्रशस्ते सम्भारैः सम्पन्नं साधकेऽहनि||७३||

Adhikarana tadgRuhe sUtyudIkShaNam (74) · Śloka 74

तत्रोदीक्षेत सा सूतिं सूतिकापरिवारिता| |७४|

Adhikarana AsannaprasavAyAlakShaNam (74-76) · Śloka 76

इदानीमासन्नप्रसवाया लक्षणमाह | अद्यश्वःप्रसवे ग्लानिः कुक्ष्यक्षिश्लथता क्लमः||७४|| अधोगुरुत्वमरुचिः प्रसेको बहुमूत्रता| वेदनोरूदरकटीपृष्ठहृद्वस्तिवङ्क्षणे||७५|| योनिभेदरुजातोदस्फुरणस्रवणानि च| आवीनामनु जन्मातस्ततो गर्भोदकस्त्रुतिः||७६||

Adhikarana garbhasruteranantaraM saghRutapeyA pAnam (77-78) · Śloka 78

अथोपस्थितगर्भां तां कृतकौतुकमङ्गलाम्| हस्तस्थपुन्नामफलां स्वभ्यक्तोष्णाम्बुसेचिताम्||७७|| पाययेत्सघृतां पेयां| |७८|

Adhikarana BUSayane sthitAyA mardanAdi (78-79) · Śloka 79

तनौ भूशयने स्थिताम्| आभुग्नसक्थिमुत्तानामभ्यक्ताङ्गीं पुनः पुनः||७८|| अधो नाभेर्विमृद्नीयात्कारयेज्जृम्भचङ्क्रमम्| |७९|

Adhikarana evamanuShThite Palam (79-80) · Śloka 80

किमेवमनुष्ठिते सति भवति ? इत्याह | गर्भः प्रयात्यवागेवं, तल्लिङ्गं हृद्विमोक्षतः||७९|| आविश्य जठरं गर्भो बस्तेरुपरि तिष्ठति| |८०|

Adhikarana garBiNyAH KaTvAropAdi (80) · Śloka 80

आव्योऽभित्वरयन्त्येनां खट्वामारोपयेत्ततः| ||८०||

Adhikarana aBya~ggAdinA yonivikAsanam (81) · Śloka 81

अथ सम्पीडिते गर्भे योनिमस्याः प्रसारयेत्| मृदु पूर्वं प्रवाहेत बाढमाप्रसवाच्च सा||८१||

Adhikarana tasyA harShotpAdanam (82) · Śloka 82

हर्षयेत्तां मुहुः पुत्रजन्मशब्दजलानिलैः| |८२|

Adhikarana harShAdyutpAdane Palam (82) · Śloka 82

अथ किं हर्षाद्युत्पादनेन स्यात् ? इत्याह | प्रत्यायान्ति तथा प्राणाः सूतिक्लेशावसादिताः||८२||

Adhikarana garBasya sa~gge kRuShNasarpanirmokena dhUpanAdi (83-87) · Śloka 87

धूपयेद्गर्भसङ्गे तु योनिं कृष्णाहिकञ्चुकैः| हिरण्यपुष्पीमूलं च पाणिपादेन धारयेत्||८३|| सुवर्चलां विशल्यां वा जराय्वपतनेऽपि च| कार्यमेतत्तथोत्क्षिप्य बाह्वोरेनां विकम्पयेत्||८४|| कटीमाकोटयेत्पार्ष्ण्या स्फिजौ गाढं निपीडयेत्| तालुकण्ठं स्पृशेद्वेण्या मूर्ध्नि दद्यात्स्नुहीपयः||८५|| भूर्जलाङ्गलिकीतुम्बीसर्पत्वक्कुष्ठसर्षपैः| पृथग्द्वाभ्यां समस्तैर्वा योनिलेपनधूपनम्||८६|| कुष्ठतालीसकल्कं वा सुरामण्डेन पाययेत्| यूषेण वा कुलत्थानां बाल्वजेनासवेन वा||८७||

Adhikarana tato~anuvAsanam (88-90) · Śloka 90

शताह्वासर्षपाजाजीशिग्रुतीक्ष्णकचित्रकैः| सहिङ्गुकुष्ठमदनैर्मूत्रे क्षीरे च सार्षपम्||८८|| तैलं सिद्धं हितं पायौ योन्यां वाऽप्यनुवासनम्| शतपुष्पावचाकुष्ठकणासर्षकल्कितः||८९|| निरूहः पातयत्याशु सस्नेहलवणोऽपराम्| तत्सङ्गे ह्यनिलो हेतुः सा निर्यात्याशु तज्जयात्||९०||

Adhikarana kuSalayoShitA tasyAharaNam (91) · Śloka 91

कुशला पाणिनाऽक्तेन हरेत्क्लृप्तनख़ेन वा| |९१|

Adhikarana tailena mardanAdi (91) · Śloka 91

| मुक्तगर्भापरां योनिं तैलेनाङ्गं च मर्दयेत्||९१||

Adhikarana makkalAKye roge yavakShArapAnAdi (92-93) · Śloka 93

मक्कल्लाख्ये शिरोबस्तिकोष्ठशूले तु पाययेत्| सुचूर्णितं यवक्षारं घृतेनोष्णजलेन वा||९२|| धान्याम्बु वा गुडव्योषत्रिजातकरजोन्वितम्| |९३|

Adhikarana bAlasyopacAraH (93) · Śloka 93

| अथ बालोपचारेण बालं योषिदुपाचरेत्||९३||

Adhikarana buBukShitAyA tailamAtrAdi pAnam (94-95) · Śloka 95

सूतिका क्षुद्वती तैलाद्धृताद्वा महतीं पिबेत्| पञ्चकोलकिनीं मात्रामनु चोष्णं गुडोदकम्||९४|| वातघ्नौषधतोयं वा, तथा वायुर्न कुप्यति| विशुध्यति च दुष्टास्रं द्वित्रिरात्रमयं क्रमः||९५||

Adhikarana snehAyogyAyAH snehaMvinA pUrvavidhiH (96) · Śloka 96

स्नेहायोग्या तु निःस्नेहममुमेव विधिं भजेत्| पीतवत्याश्च जठरं यमकाक्तं विवेष्टयेत्||९६||

Adhikarana snAtAyAH peyApAnam (97-99) · Śloka 99

जीर्णे स्नाता पिबेत्पेयां पूर्वोक्तौषधसाधिताम्| त्र्यहादूर्ध्वं विदार्यादिवर्गक्वाथेन साधिता||९७|| हिता यवागूः स्नेहाढ्या सात्म्यतः पयसाऽथवा| सप्तरात्रात्परं चास्यै क्रमशो बृंहणं हितम्||९८|| द्वादशाहेऽनतिक्रान्ते पिशितं नोपयोजयेत्| |९९|

Adhikarana sUtAyAH yatnenopacAraH (99-100) · Śloka 100

| यत्नेनोपचरेत्सूतां दुःसाध्यो हि तदामयः||९९|| गर्भवृद्धिप्रसवरुक्क्लेदास्रस्रुतिपीडनैः| |१००|

Adhikarana evaM sArdhamAsavidhiH (1) · Śloka 1

| एवं च मासादध्यर्धान्मुक्ताहारादियन्त्रणा||१००|| गतसूताभिधाना स्यात्पुनरार्तवदर्शनात्| १०० १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने गर्भावक्रान्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः||१||