26. sadyōvranapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sadyovraNapratiShedhAdhyAyaH,sadyovraNAnAM kAraNam (2-1) · Śloka 1

अथातः सद्योव्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) सद्योव्रणा ये सहसा सम्भवन्त्यभिघाततः| अनन्तैरपि तैरङ्गमुच्यते जुष्टमष्टधा||१||

Adhikarana sadyo aShTau bhedA dhRuShTAdayaH (2) · Śloka 2

तानेवाष्टौ प्रकारानाह घृष्टावकृत्तविच्छिन्नप्रविलम्बितपातितम्| विद्धं भिन्नं विदलितं|२|

Adhikarana 1 dhRuShTasya lakShaNam 2 avakRuttasya lakShaNam 3 vicchinnasya lakShaNam 4 pravilambitasya lakShaNam 5 pAtitasya lakShaNam 6 viddhasya lakShaNam 7 bhinnasya lakShaNam 8 vidalitasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

अथैषामेव लक्षणान्याह | तत्र घृष्टं लसीकया||२|| रक्तलेशेन वा युक्तं सप्लोषं छेदनात् स्रवेत्| अवगाढं ततः कृत्तं, विच्छिन्नं स्यात्ततोऽपि च||३|| प्रविलम्बि सशेषेऽस्थ्नि, पतितं पातितं तनोः| सूक्ष्मास्यशल्यविद्धं तु विद्धं कोष्ठविवर्जितम्||४|| भिन्नमन्यद्विदलितं मज्जरक्तपरिप्लुतम्| प्रहारपीडनोत्पेषात् सहास्थ्ना पृथुतां गतम्||५||

Adhikarana sadyovraNacikitsA sadyovraNe tIvramyahe yaShTIShTa tena secanam sadyo balAtailena vA punaH punaH secanam (6) · Śloka 6

सद्यः सद्योव्रणं सिञ्चेदथ यष्ट्याह्वसर्पिषा| तीव्रव्यथं कवोष्णेन बलातैलेन वा पुनः||६||

Adhikarana sadyo kShatoShmaNaH shAntaye kaShAyAdayolepAdayaH (7) · Śloka 7

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्कालं विसृतस्य च| कषायशीतमधुरस्निग्धा लेपादयो हेताः||७||

Adhikarana sadyo Ayate sandhAnArthaM madhusarpiH,sadyo Ayate pittandhIshcha shItAH kriyAH (8) · Śloka 8

सद्योव्रणेष्वायतेषु सन्धानार्थं विशेषतः| मधुसर्पिश्च युञ्जीत पित्तघ्नीश्च हिमाः क्रियाः||८||

Adhikarana sadyo sasaMramme shodhanAdi dhRuShTe (9) · Śloka 9

ससंरम्भेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम्| उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्तमोक्षणम्||९||

Adhikarana eSha vidhiH (10) · Śloka 10

घृष्टे विदलिते चैष सुतरामिष्यते विधिः| तयोर्ह्यल्पं स्रवत्यस्रं पाकस्तेनाशु जायते||१०||

Adhikarana anyatra vikShate snehapAnAdi (11-12) · Śloka 12

अत्यर्थमस्रं स्रवति प्रायशोऽन्यत्र विक्षते| ततो रक्तक्षयाद्वायौ कुपितेऽतिरुजाकरे||११|| स्नेहपानपरीषेकस्वेदलेपोपनाहनम्| स्नेहबस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधितम्||१२||

Adhikarana sadyovraNe iti sAptAhikovidhiH ,sadyo anantaraM pUrvoktovidhiH (13) · Śloka 13

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्योव्रणहितो विधिः| सप्ताहाद्गतवेगे तु पूर्वोक्तं विधिमाचरेत्||१३||

Adhikarana sadyo idaM sAmAnyakarmaM (14) · Śloka 14

प्रायः सामान्यकर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक्पृथक्| |१४|

Adhikarana dhRuShTe vraNe cUrNAni (14) · Śloka 14

| घृष्टे रुजं निगृह्याशु व्रणे चूर्णानि योजयेत्||१४||

Adhikarana avakRutte vraNe kalkAdIni (15) · Śloka 15

कल्कादिन्यवकृत्ते तु| |१५|

Adhikarana vicchinne pravilambini casIvanaMbandhanaMpIDanaM ca (15) · Śloka 15

विच्छिन्नप्रविलम्बिनोः| सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानु पीडनम्||१५||

Adhikarana sphuTitanetrasyAsAdhyatvam,asphuTitalambini netre yathA sthAnAniveshanAdi asphutisarvanetrAbhidhAtajit yaShTacAdivkamAjaM dhRutam (16-18) · Śloka 18

असाध्यं स्फुटितं नेत्रमदीर्णं लम्बते तु यत्| सन्निवेश्य यथास्थानमव्याविद्धसिरं भिषक्||१६|| पीडयेत् पाणिना पद्मपलाशान्तरितेन तत्| ततोऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः||१७|| विपक्वमाजं यष्ट्याह्वजीवकर्षभकोत्पलैः| सपयस्कैः परं तद्वि सर्वनेत्राभिघातजित्||१८||

Adhikarana avasanne netre galapIDAdi,avasanne kShatanetrava~jja kriyA (19) · Śloka 19

गलपीडाऽवसन्नेऽक्ष्णि वमनोत्कासनक्षवाः| प्राणायमोऽथवा कार्यः क्रिया च क्षतनेत्रवत्||१९||

Adhikarana karNe sthAnAccyute tailena pUraNam (20) · Śloka 20

कर्णे स्थानाच्च्युते स्यूते श्रोतस्तैलेन पूरयेत्| |२०|

Adhikarana kRukATiyAM chinnAyAM sIvanAdi,kRukA Ajena sarpiShA pariShekaHkRukA uShNAno~annAni bhu~jjItakRukA tuyantritaH svapyAt (20-22) · Śloka 22

| कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्यपि मारुते||२०|| समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्वा शीघ्रं निरन्तरम्| आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते||२१|| उत्तानोऽन्नानि भुञ्जीत, शयीत च सुयन्त्रितः| |२२|

Adhikarana shAkAsu tiryaksthe dhAte sIvanAdi (22-23) · Śloka 23

| घातं शाखासु तिर्यक्स्थं गात्रे सम्यङ्निवेशिते||२२|| स्यूत्वा वेल्लितबन्धेन बध्नीयाद्धनवाससा| चर्मणा गोष्फणाबन्धः कार्यश्चासङ्गते व्रणे||२३||

Adhikarana vilambimuShkasya sIvanAdi (24-25) · Śloka 25

पादौ विलम्बिमुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा| प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सेवन्या तुन्नसंज्ञया||२४|| कार्यश्च गोष्फणाबन्धः कट्यामावेश्य पट्टकम्| स्नेहसेकं न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः||२५||

Adhikarana vilambi kAlAnusAryAditailenaropaNam (26) · Śloka 26

कालानुसार्यगुर्वेलाजातीचन्दनपर्पटैः| शिलादार्व्यमृतातुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम्||२६||

Adhikarana niHsheShataH cchinnAyAM shAkhAyAM tailAna dgdhvA koshabandhanAdi (27) · Śloka 27

छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः| बध्नीयात् कोशबन्धेन ततो व्रणवदाचरेत्||२७||

Adhikarana viddhe shalyAhrate vraNavat kriyA (28) · Śloka 28

कार्या शल्याहृते विद्धे भङ्गाद्विदलिते क्रिया| |२८|

Adhikarana vidalite shalye~apahrate vraNavat kriyA,vidalite bha~ggavat kriyA shirasaH shalye~aparate bAlavartipraveshanAdi (28-29) · Śloka 29

| शिरसोऽपहृते शल्ये वालवर्तिं प्रवेशयेत्||२८|| मस्तुलुङ्गस्रुतेः क्रुद्धो हन्यादेनं चलोऽन्यथा| व्रणे रोहति चैकैकं शनैरपनयेत्कचम्||२९||

Adhikarana mastulu~ggastrutou mastiShkabhakShaNam (30) · Śloka 30

आचरमोच्छ्वासादातुरं समुपाचरेदिति वचनान्मस्तुलुङ्गस्रुतावप्युपक्रममाह मस्तुलुङ्गस्रुतौ खादेन्मस्तिष्कानन्यजीवजान्| |३०|

Adhikarana hratashalye~a~gge snehavartiH (30) · Śloka 30

| शल्ये हृतेऽङ्गादन्यस्मात्स्नेहवर्तिं निधापयेत्||३०||

Adhikarana vraNe dUrAvagADhAdau cakratai lena secanam (31) · Śloka 31

दूरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः स्रुतशोणिताः| सेचयेच्चक्रतैलेन सूक्ष्मनेत्रार्पितेन तान्||३१||

Adhikarana bhinnakoShThasya raktapUrNasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

भिन्ने कोष्ठेऽसृजा पूर्णे मूर्च्छाहृत्पार्श्ववेदनाः| ज्वरो दाहस्तृडाध्मानं भक्तस्यानभिनन्दनम्||३२|| सङ्गो विण्मूत्रमरुतां श्वासः स्वेदोऽक्षिरक्तता| लोहगन्धित्वमास्यस्य स्याद् गात्रे च विगन्धता||३३||

Adhikarana bhinnakoShThasya AmAshayastharudhirasya (34) · Śloka 34

आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि| आध्मानेनातिमात्रेण शूलेन च विशस्यते||३४||

Adhikarana bhinnakoShThasya pakvAshayastha rudhirasya lakShaNam (35) · Śloka 35

पक्वाशयस्थे रुधिरे सशूलं गौरवं भवेत्| नाभेरधस्ताच्छीतत्वं खेभ्यो रक्तस्य चागमः||३५||

Adhikarana abhinnAshayasyApi raktena pUrNatvam (36) · Śloka 36

अभिन्नोऽप्याशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिरभिपूर्यते| असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मूत्रेण बस्तिवत्||३६||

Adhikarana tatrAntarlohitAderasAdhyatvam (37) · Śloka 37

तत्रान्तर्लोहितं शीतपादोच्छ्वासकराननम्| रक्ताक्षं पाण्डुवदनमानद्धं च विवर्जयेत्||३७||

Adhikarana AmAshayasthe rakte vamanam,pavkAshayasthe rakte vireko nirUhashcha (38) · Śloka 38

अमाशयस्थे वमनं हितं, पक्वाशयाश्रिते| विरेचनं निरूहं च निःस्नेहोष्णैर्विशोधनैः||३८||

Adhikarana pakvAshaya annabhakShaNaprakAraH (39) · Śloka 39

यवकोलकुलत्थानां रसैः स्नेहविवर्जितैः| भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत्सैन्धवसंयुताम्||३९||

Adhikarana atiniH strutarakte rudhirapAnam (40) · Śloka 40

अतिनिःस्रुतरक्तस्तु भिन्नकोष्ठः पिबेदसृक्| |४०|

Adhikarana koShThabhedanasya dvaividhyam kliShTAntre mUrcchAdayo~alpAH chinnAntre mUrcchAatibAdhakAH kliShTacchinnAntrayoH saMshayAsAdhyatvam (40-41) · Śloka 41

| क्लिष्टच्छिन्नान्त्रभेदेन कोष्ठभेदो द्विधा स्मृतः||४०|| मूर्च्छादयोऽल्पाः प्रथमेद्वितीये त्वति बाधकाः| क्लिष्टान्त्रः संशयी देही छिन्नान्त्रो नैव जीवति||४१||

Adhikarana bhinnakoShTasya sAdhyalakShaNam (42) · Śloka 42

यथास्वं मार्गमापन्ना यस्य विण्मूत्रमारुताः| व्युपद्रवः स भिन्नेऽपि कोष्ठे जीवत्यसंशयम्||४२||

Adhikarana antrakoShThasya matadvayam (43-44) · Śloka 44

अभिन्नमन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं न त्वतोऽन्यथा| उत्पङ्गिलशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु||४३|| प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृणशोणितपांसुभिः| प्रवेशयेत्क्लृप्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः||४४||

Adhikarana annapravEshavidhiH (45-46) · Śloka 46

क्षीरेणार्द्रीकृतं शुष्कं भूरिसर्पिःपरिप्लुतम्| अङ्गुल्या प्रमृशेत्कण्ठं जलेनोद्वेजयेदपि||४५|| तथाऽन्त्राणि विशन्त्यन्तस्तत्कालं पीडयन्ति च| |४६|

Adhikarana yathAsthAnaM syite~antre vraNaM sIvyet ,sthAnAcyute~antre maraNam kupite~antre paTTena veShTayetvA dhRutena paripecayet kupite tatashchitrAtailapayasA pAnam kupite vraNayantraNAM varShamanuvarteta (46-50) · Śloka 50

| व्रणसौक्ष्म्याद्बहुत्वाद्वा कोष्ठमन्त्रमनाविशत्||४६|| तत्प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत्| यथास्थानं स्थिते सम्यगन्त्रे सीव्येदनु व्रणम्||४७|| स्थानादपेतमादत्ते जीवितं कुपितं च तत्| वेष्टयित्वाऽनु पट्टेन घृतेन परिषेचयेत्||४८|| पाययेत ततः कोष्णं चित्रातैलयुतं पयः| मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधःप्रवृत्तये||४९|| अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तां व्रणयन्त्रणाम्| |५०|

Adhikarana udarAnmedovartinirgamane cikitsA (50-54) · Śloka 54

| उदरान्मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा||५०|| अवकीर्य कषायैर्वा श्लक्ष्णैर्मूलैस्ततः समम्| दृढं बध्वा च सूत्रेण वर्द्धयेत्कुशलो भिषक्||५१|| तीक्ष्णेनाग्निप्रतप्तेन शस्त्रेण सकृदेव तु| स्यान्दन्यथा रुगाटोपो मृत्युर्वा छिद्यमानया||५२|| सक्षौद्रे च व्रणे बद्धे सुजीर्णेऽन्ने घृतं पिबेत्| क्षीरं वा शर्कराचित्रालाक्षागोक्षुरकैः शृतम्||५३|| रुग्दाहजित्सयष्ट्याह्वैः परं पूर्वोदितो विधिः| मेदोग्रन्थ्युदितं तत्र तैलमभ्यञ्जने हितम्||५४||

Adhikarana sadyovraNeShu tAlIsAditailaM ropaNam (55-56) · Śloka 56

तालीसं पद्मकं मांसीहरेण्वगुरुचन्दनम्| हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः||५५|| पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणमुत्तमम्| |५६|

Adhikarana gUDhaprahArAbhihatAdau vAtAstrajit karma (56-57) · Śloka 57

| गूढप्रहाराभिहते पतिते विषमोच्चकैः||५६|| कार्यं वातास्रजित् तृप्तिमर्दनाभ्यञ्जनादिकम्| |५७|

Adhikarana vishliShTadehAdau tailadroNyAM vAsayet (26) · Śloka 26

| विश्लिष्टदेहं मथितं क्षीणं मर्माहतं हतम्||५७|| वासयेत्तैलपूर्णायां द्रोण्यां मांसरसाशिनम्| ५७ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनूश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सद्योव्रणप्रतिषेधो नाम ष- ड्विंशोऽध्यायः||२६||