26. sadyōvranapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sadyovraNapratiShedhAdhyAyaH,sadyovraNAnAM kAraNam (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) સદ્યોવ્રણા યે સહસા સમ્ભવન્ત્યભિઘાતતઃ| અનન્તૈરપિ તૈરઙ્ગમુચ્યતે જુષ્ટમષ્ટધા||૧||

Adhikarana sadyo aShTau bhedA dhRuShTAdayaH (2) · Śloka 2

તાનેવાષ્ટૌ પ્રકારાનાહ ઘૃષ્ટાવકૃત્તવિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિતપાતિતમ્| વિદ્ધં ભિન્નં વિદલિતં|૨|

Adhikarana 1 dhRuShTasya lakShaNam 2 avakRuttasya lakShaNam 3 vicchinnasya lakShaNam 4 pravilambitasya lakShaNam 5 pAtitasya lakShaNam 6 viddhasya lakShaNam 7 bhinnasya lakShaNam 8 vidalitasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

અથૈષામેવ લક્ષણાન્યાહ | તત્ર ઘૃષ્ટં લસીકયા||૨|| રક્તલેશેન વા યુક્તં સપ્લોષં છેદનાત્ સ્રવેત્| અવગાઢં તતઃ કૃત્તં, વિચ્છિન્નં સ્યાત્તતોઽપિ ચ||૩|| પ્રવિલમ્બિ સશેષેઽસ્થ્નિ, પતિતં પાતિતં તનોઃ| સૂક્ષ્માસ્યશલ્યવિદ્ધં તુ વિદ્ધં કોષ્ઠવિવર્જિતમ્||૪|| ભિન્નમન્યદ્વિદલિતં મજ્જરક્તપરિપ્લુતમ્| પ્રહારપીડનોત્પેષાત્ સહાસ્થ્ના પૃથુતાં ગતમ્||૫||

Adhikarana sadyovraNacikitsA sadyovraNe tIvramyahe yaShTIShTa tena secanam sadyo balAtailena vA punaH punaH secanam (6) · Śloka 6

સદ્યઃ સદ્યોવ્રણં સિઞ્ચેદથ યષ્ટ્યાહ્વસર્પિષા| તીવ્રવ્યથં કવોષ્ણેન બલાતૈલેન વા પુનઃ||૬||

Adhikarana sadyo kShatoShmaNaH shAntaye kaShAyAdayolepAdayaH (7) · Śloka 7

ક્ષતોષ્મણો નિગ્રહાર્થં તત્કાલં વિસૃતસ્ય ચ| કષાયશીતમધુરસ્નિગ્ધા લેપાદયો હેતાઃ||૭||

Adhikarana sadyo Ayate sandhAnArthaM madhusarpiH,sadyo Ayate pittandhIshcha shItAH kriyAH (8) · Śloka 8

સદ્યોવ્રણેષ્વાયતેષુ સન્ધાનાર્થં વિશેષતઃ| મધુસર્પિશ્ચ યુઞ્જીત પિત્તઘ્નીશ્ચ હિમાઃ ક્રિયાઃ||૮||

Adhikarana sadyo sasaMramme shodhanAdi dhRuShTe (9) · Śloka 9

સસંરમ્ભેષુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્| ઉપવાસો હિતં ભુક્તં પ્રતતં રક્તમોક્ષણમ્||૯||

Adhikarana eSha vidhiH (10) · Śloka 10

ઘૃષ્ટે વિદલિતે ચૈષ સુતરામિષ્યતે વિધિઃ| તયોર્હ્યલ્પં સ્રવત્યસ્રં પાકસ્તેનાશુ જાયતે||૧૦||

Adhikarana anyatra vikShate snehapAnAdi (11-12) · Śloka 12

અત્યર્થમસ્રં સ્રવતિ પ્રાયશોઽન્યત્ર વિક્ષતે| તતો રક્તક્ષયાદ્વાયૌ કુપિતેઽતિરુજાકરે||૧૧|| સ્નેહપાનપરીષેકસ્વેદલેપોપનાહનમ્| સ્નેહબસ્તિં ચ કુર્વીત વાતઘ્નૌષધસાધિતમ્||૧૨||

Adhikarana sadyovraNe iti sAptAhikovidhiH ,sadyo anantaraM pUrvoktovidhiH (13) · Śloka 13

ઇતિ સાપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ સદ્યોવ્રણહિતો વિધિઃ| સપ્તાહાદ્ગતવેગે તુ પૂર્વોક્તં વિધિમાચરેત્||૧૩||

Adhikarana sadyo idaM sAmAnyakarmaM (14) · Śloka 14

પ્રાયઃ સામાન્યકર્મેદં વક્ષ્યતે તુ પૃથક્પૃથક્| |૧૪|

Adhikarana dhRuShTe vraNe cUrNAni (14) · Śloka 14

| ઘૃષ્ટે રુજં નિગૃહ્યાશુ વ્રણે ચૂર્ણાનિ યોજયેત્||૧૪||

Adhikarana avakRutte vraNe kalkAdIni (15) · Śloka 15

કલ્કાદિન્યવકૃત્તે તુ| |૧૫|

Adhikarana vicchinne pravilambini casIvanaMbandhanaMpIDanaM ca (15) · Śloka 15

વિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિનોઃ| સીવનં વિધિનોક્તેન બન્ધનં ચાનુ પીડનમ્||૧૫||

Adhikarana sphuTitanetrasyAsAdhyatvam,asphuTitalambini netre yathA sthAnAniveshanAdi asphutisarvanetrAbhidhAtajit yaShTacAdivkamAjaM dhRutam (16-18) · Śloka 18

અસાધ્યં સ્ફુટિતં નેત્રમદીર્ણં લમ્બતે તુ યત્| સન્નિવેશ્ય યથાસ્થાનમવ્યાવિદ્ધસિરં ભિષક્||૧૬|| પીડયેત્ પાણિના પદ્મપલાશાન્તરિતેન તત્| તતોઽસ્ય સેચને નસ્યે તર્પણે ચ હિતં હવિઃ||૧૭|| વિપક્વમાજં યષ્ટ્યાહ્વજીવકર્ષભકોત્પલૈઃ| સપયસ્કૈઃ પરં તદ્વિ સર્વનેત્રાભિઘાતજિત્||૧૮||

Adhikarana avasanne netre galapIDAdi,avasanne kShatanetrava~jja kriyA (19) · Śloka 19

ગલપીડાઽવસન્નેઽક્ષ્ણિ વમનોત્કાસનક્ષવાઃ| પ્રાણાયમોઽથવા કાર્યઃ ક્રિયા ચ ક્ષતનેત્રવત્||૧૯||

Adhikarana karNe sthAnAccyute tailena pUraNam (20) · Śloka 20

કર્ણે સ્થાનાચ્ચ્યુતે સ્યૂતે શ્રોતસ્તૈલેન પૂરયેત્| |૨૦|

Adhikarana kRukATiyAM chinnAyAM sIvanAdi,kRukA Ajena sarpiShA pariShekaHkRukA uShNAno~annAni bhu~jjItakRukA tuyantritaH svapyAt (20-22) · Śloka 22

| કૃકાટિકાયાં છિન્નાયાં નિર્ગચ્છત્યપિ મારુતે||૨૦|| સમં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ સ્યૂત્વા શીઘ્રં નિરન્તરમ્| આજેન સર્પિષા ચાત્ર પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે||૨૧|| ઉત્તાનોઽન્નાનિ ભુઞ્જીત, શયીત ચ સુયન્ત્રિતઃ| |૨૨|

Adhikarana shAkAsu tiryaksthe dhAte sIvanAdi (22-23) · Śloka 23

| ઘાતં શાખાસુ તિર્યક્સ્થં ગાત્રે સમ્યઙ્નિવેશિતે||૨૨|| સ્યૂત્વા વેલ્લિતબન્ધેન બધ્નીયાદ્ધનવાસસા| ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધઃ કાર્યશ્ચાસઙ્ગતે વ્રણે||૨૩||

Adhikarana vilambimuShkasya sIvanAdi (24-25) · Śloka 25

પાદૌ વિલમ્બિમુષ્કસ્ય પ્રોક્ષ્ય નેત્રે ચ વારિણા| પ્રવેશ્ય વૃષણૌ સીવ્યેત્ સેવન્યા તુન્નસંજ્ઞયા||૨૪|| કાર્યશ્ચ ગોષ્ફણાબન્ધઃ કટ્યામાવેશ્ય પટ્ટકમ્| સ્નેહસેકં ન કુર્વીત તત્ર ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ||૨૫||

Adhikarana vilambi kAlAnusAryAditailenaropaNam (26) · Śloka 26

કાલાનુસાર્યગુર્વેલાજાતીચન્દનપર્પટૈઃ| શિલાદાર્વ્યમૃતાતુત્થૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ રોપણમ્||૨૬||

Adhikarana niHsheShataH cchinnAyAM shAkhAyAM tailAna dgdhvA koshabandhanAdi (27) · Śloka 27

છિન્નાં નિઃશેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તૈલેન યુક્તિતઃ| બધ્નીયાત્ કોશબન્ધેન તતો વ્રણવદાચરેત્||૨૭||

Adhikarana viddhe shalyAhrate vraNavat kriyA (28) · Śloka 28

કાર્યા શલ્યાહૃતે વિદ્ધે ભઙ્ગાદ્વિદલિતે ક્રિયા| |૨૮|

Adhikarana vidalite shalye~apahrate vraNavat kriyA,vidalite bha~ggavat kriyA shirasaH shalye~aparate bAlavartipraveshanAdi (28-29) · Śloka 29

| શિરસોઽપહૃતે શલ્યે વાલવર્તિં પ્રવેશયેત્||૨૮|| મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતેઃ ક્રુદ્ધો હન્યાદેનં ચલોઽન્યથા| વ્રણે રોહતિ ચૈકૈકં શનૈરપનયેત્કચમ્||૨૯||

Adhikarana mastulu~ggastrutou mastiShkabhakShaNam (30) · Śloka 30

આચરમોચ્છ્વાસાદાતુરં સમુપાચરેદિતિ વચનાન્મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતાવપ્યુપક્રમમાહ મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતૌ ખાદેન્મસ્તિષ્કાનન્યજીવજાન્| |૩૦|

Adhikarana hratashalye~a~gge snehavartiH (30) · Śloka 30

| શલ્યે હૃતેઽઙ્ગાદન્યસ્માત્સ્નેહવર્તિં નિધાપયેત્||૩૦||

Adhikarana vraNe dUrAvagADhAdau cakratai lena secanam (31) · Śloka 31

દૂરાવગાઢાઃ સૂક્ષ્માસ્યા યે વ્રણાઃ સ્રુતશોણિતાઃ| સેચયેચ્ચક્રતૈલેન સૂક્ષ્મનેત્રાર્પિતેન તાન્||૩૧||

Adhikarana bhinnakoShThasya raktapUrNasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

ભિન્ને કોષ્ઠેઽસૃજા પૂર્ણે મૂર્ચ્છાહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| જ્વરો દાહસ્તૃડાધ્માનં ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્||૩૨|| સઙ્ગો વિણ્મૂત્રમરુતાં શ્વાસઃ સ્વેદોઽક્ષિરક્તતા| લોહગન્ધિત્વમાસ્યસ્ય સ્યાદ્ ગાત્રે ચ વિગન્ધતા||૩૩||

Adhikarana bhinnakoShThasya AmAshayastharudhirasya (34) · Śloka 34

આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ| આધ્માનેનાતિમાત્રેણ શૂલેન ચ વિશસ્યતે||૩૪||

Adhikarana bhinnakoShThasya pakvAshayastha rudhirasya lakShaNam (35) · Śloka 35

પક્વાશયસ્થે રુધિરે સશૂલં ગૌરવં ભવેત્| નાભેરધસ્તાચ્છીતત્વં ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ||૩૫||

Adhikarana abhinnAshayasyApi raktena pUrNatvam (36) · Śloka 36

અભિન્નોઽપ્યાશયઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્રોતોભિરભિપૂર્યતે| અસૃજા સ્યન્દમાનેન પાર્શ્વે મૂત્રેણ બસ્તિવત્||૩૬||

Adhikarana tatrAntarlohitAderasAdhyatvam (37) · Śloka 37

તત્રાન્તર્લોહિતં શીતપાદોચ્છ્વાસકરાનનમ્| રક્તાક્ષં પાણ્ડુવદનમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્||૩૭||

Adhikarana AmAshayasthe rakte vamanam,pavkAshayasthe rakte vireko nirUhashcha (38) · Śloka 38

અમાશયસ્થે વમનં હિતં, પક્વાશયાશ્રિતે| વિરેચનં નિરૂહં ચ નિઃસ્નેહોષ્ણૈર્વિશોધનૈઃ||૩૮||

Adhikarana pakvAshaya annabhakShaNaprakAraH (39) · Śloka 39

યવકોલકુલત્થાનાં રસૈઃ સ્નેહવિવર્જિતૈઃ| ભુઞ્જીતાન્નં યવાગૂં વા પિબેત્સૈન્ધવસંયુતામ્||૩૯||

Adhikarana atiniH strutarakte rudhirapAnam (40) · Śloka 40

અતિનિઃસ્રુતરક્તસ્તુ ભિન્નકોષ્ઠઃ પિબેદસૃક્| |૪૦|

Adhikarana koShThabhedanasya dvaividhyam kliShTAntre mUrcchAdayo~alpAH chinnAntre mUrcchAatibAdhakAH kliShTacchinnAntrayoH saMshayAsAdhyatvam (40-41) · Śloka 41

| ક્લિષ્ટચ્છિન્નાન્ત્રભેદેન કોષ્ઠભેદો દ્વિધા સ્મૃતઃ||૪૦|| મૂર્ચ્છાદયોઽલ્પાઃ પ્રથમેદ્વિતીયે ત્વતિ બાધકાઃ| ક્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયી દેહી છિન્નાન્ત્રો નૈવ જીવતિ||૪૧||

Adhikarana bhinnakoShTasya sAdhyalakShaNam (42) · Śloka 42

યથાસ્વં માર્ગમાપન્ના યસ્ય વિણ્મૂત્રમારુતાઃ| વ્યુપદ્રવઃ સ ભિન્નેઽપિ કોષ્ઠે જીવત્યસંશયમ્||૪૨||

Adhikarana antrakoShThasya matadvayam (43-44) · Śloka 44

અભિન્નમન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં ન ત્વતોઽન્યથા| ઉત્પઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તં તદપ્યેકે વદન્તિ તુ||૪૩|| પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણશોણિતપાંસુભિઃ| પ્રવેશયેત્ક્લૃપ્તનખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ||૪૪||

Adhikarana annapravEshavidhiH (45-46) · Śloka 46

ક્ષીરેણાર્દ્રીકૃતં શુષ્કં ભૂરિસર્પિઃપરિપ્લુતમ્| અઙ્ગુલ્યા પ્રમૃશેત્કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેદપિ||૪૫|| તથાઽન્ત્રાણિ વિશન્ત્યન્તસ્તત્કાલં પીડયન્તિ ચ| |૪૬|

Adhikarana yathAsthAnaM syite~antre vraNaM sIvyet ,sthAnAcyute~antre maraNam kupite~antre paTTena veShTayetvA dhRutena paripecayet kupite tatashchitrAtailapayasA pAnam kupite vraNayantraNAM varShamanuvarteta (46-50) · Śloka 50

| વ્રણસૌક્ષ્મ્યાદ્બહુત્વાદ્વા કોષ્ઠમન્ત્રમનાવિશત્||૪૬|| તત્પ્રમાણેન જઠરં પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્| યથાસ્થાનં સ્થિતે સમ્યગન્ત્રે સીવ્યેદનુ વ્રણમ્||૪૭|| સ્થાનાદપેતમાદત્તે જીવિતં કુપિતં ચ તત્| વેષ્ટયિત્વાઽનુ પટ્ટેન ઘૃતેન પરિષેચયેત્||૪૮|| પાયયેત તતઃ કોષ્ણં ચિત્રાતૈલયુતં પયઃ| મૃદુક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ચાધઃપ્રવૃત્તયે||૪૯|| અનુવર્તેત વર્ષં ચ યથોક્તાં વ્રણયન્ત્રણામ્| |૫૦|

Adhikarana udarAnmedovartinirgamane cikitsA (50-54) · Śloka 54

| ઉદરાન્મેદસો વર્તિં નિર્ગતાં ભસ્મના મૃદા||૫૦|| અવકીર્ય કષાયૈર્વા શ્લક્ષ્ણૈર્મૂલૈસ્તતઃ સમમ્| દૃઢં બધ્વા ચ સૂત્રેણ વર્દ્ધયેત્કુશલો ભિષક્||૫૧|| તીક્ષ્ણેનાગ્નિપ્રતપ્તેન શસ્ત્રેણ સકૃદેવ તુ| સ્યાન્દન્યથા રુગાટોપો મૃત્યુર્વા છિદ્યમાનયા||૫૨|| સક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુજીર્ણેઽન્ને ઘૃતં પિબેત્| ક્ષીરં વા શર્કરાચિત્રાલાક્ષાગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્||૫૩|| રુગ્દાહજિત્સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ| મેદોગ્રન્થ્યુદિતં તત્ર તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્||૫૪||

Adhikarana sadyovraNeShu tAlIsAditailaM ropaNam (55-56) · Śloka 56

તાલીસં પદ્મકં માંસીહરેણ્વગુરુચન્દનમ્| હરિદ્રે પદ્મબીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ||૫૫|| પક્વં સદ્યોવ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમુત્તમમ્| |૫૬|

Adhikarana gUDhaprahArAbhihatAdau vAtAstrajit karma (56-57) · Śloka 57

| ગૂઢપ્રહારાભિહતે પતિતે વિષમોચ્ચકૈઃ||૫૬|| કાર્યં વાતાસ્રજિત્ તૃપ્તિમર્દનાભ્યઞ્જનાદિકમ્| |૫૭|

Adhikarana vishliShTadehAdau tailadroNyAM vAsayet (26) · Śloka 26

| વિશ્લિષ્ટદેહં મથિતં ક્ષીણં મર્માહતં હતમ્||૫૭|| વાસયેત્તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસરસાશિનમ્| ૫૭ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનૂશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધો નામ ષ- ડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||