Adhikarana bAlopacaraNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō bālōpacaraṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2|
अथातो बालोपचरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya ulbAdviSodhanam bAlasya balAtailena secanam bAlasya karNamUle~aSmanorvdanam (1-2) · Śloka 2
jātamātraṁ viśōdhyōlbādbālaṁ saindhavasarpiṣā| prasūtiklēśitaṁ cānu balātailēna sēcayēt||1|| aśmanōrvādanaṁ cāsya karṇamūlē samācarēt| athāsya dakṣiṇē karṇē mantramuccārayēdimam||2||
जातमात्रं विशोध्योल्बाद्बालं सैन्धवसर्पिषा| प्रसूतिक्लेशितं चानु बलातैलेन सेचयेत्||१|| अश्मनोर्वादनं चास्य कर्णमूले समाचरेत्| अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रमुच्चारयेदिमम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya dakShiNe karNe mantroccAraNam (3-4) · Śloka 4
tamēva mantramāha "aṅgādaṅgātsambhavasi hr̥dayādabhijāyasē| ātmā vai putranāmāsi sañjīva śaradāṁ śatam||3|| śatāyuḥ śatavarṣō'si dīrghamāyuravāpnuhi| nakṣatrāṇi diśō rātrirahaśca tvā'bhirakṣatu"||4||
तमेव मन्त्रमाह "अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादभिजायसे| आत्मा वै पुत्रनामासि सञ्जीव शरदां शतम्||३|| शतायुः शतवर्षोऽसि दीर्घमायुरवाप्नुहि| नक्षत्राणि दिशो रात्रिरहश्च त्वाऽभिरक्षतु"||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya nAbhyaa bandhanaM cCedanaM grIvAvasa~jjanaM kuShThatailasecanaM ca bAlasya kShIrivRukShakaShAyaadinA snApanam (5-7) · Śloka 7
svasthībhūtasya nābhiṁ ca sūtrēṇa caturaṅgulāt| badhdvōrdhvaṁ vardhayitvā ca grīvāyāmavasañjayēt||5|| nābhiṁ ca kuṣṭatailēna sēcayētsnāpayēdanu| kṣīrivr̥kṣakaṣāyēṇa sarvagandhōdakēna vā||6|| kōṣṇēna taptarajatatapanīyanimajjanaiḥ| |7|
स्वस्थीभूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुरङ्गुलात्| बध्द्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायामवसञ्जयेत्||५|| नाभिं च कुष्टतैलेन सेचयेत्स्नापयेदनु| क्षीरिवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा||६|| कोष्णेन तप्तरजततपनीयनिमज्जनैः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya tAlUnnamanAdi bAlasya lehaprASanam (7-9) · Śloka 9
| tatō dakṣiṇatarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayēt||7|| śirasi snēhapicunā, prāśyaṁ cāsya prayōjayēt| harēṇumātraṁ mēdhāyurbalārthamabhimantritam||8|| aindrībrāhmīvacāśaṅkhapuṣpīkalkaṁ ghr̥taṁ madhu| |9|
| ततो दक्षिणतर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत्||७|| शिरसि स्नेहपिचुना, प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत्| हरेणुमात्रं मेधायुर्बलार्थमभिमन्त्रितम्||८|| ऐन्द्रीब्राह्मीवचाशङ्खपुष्पीकल्कं घृतं मधु| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya cAmIkarAdi lehAntaram (9-10) · Śloka 10
| cāmīkaravacābrāhmītāpyapathyā rajīkr̥tāḥ||9|| lihyānmadhughr̥tōpētā hēmadhātrīrajō'thavā| |10|
| चामीकरवचाब्राह्मीताप्यपथ्या रजीकृताः||९|| लिह्यान्मधुघृतोपेता हेमधात्रीरजोऽथवा| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya garbhAmbhovamanam (10) · Śloka 10
| garbhāmbhaḥ saindhavavatā sarpiṣā vāmayēttataḥ||10||
| गर्भाम्भः सैन्धववता सर्पिषा वामयेत्ततः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya jAtakarmANi (11) · Śloka 11
prājāpatyēna vidhinā jātakarmāṇi kārayēt| |11|
प्राजापत्येन विधिना जातकर्माणि कारयेत्| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strINAM stanyapravartanadivasaH (11-12) · Śloka 12
stanyapravartanahētumāha | sirāṇāṁ hr̥dayasthānāṁ vivr̥tatvāt prasūtitaḥ||11|| tr̥tīyē'hni caturthē vā strīṇāṁ stanyaṁ pravartatē| |12|
स्तन्यप्रवर्तनहेतुमाह | सिराणां हृदयस्थानां विवृतत्वात् प्रसूतितः||११|| तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya prathame divase madhusarpiHprASanam (12-13) · Śloka 13
| prathamē divasē tasmāttrikālaṁ madhusarpiṣī||12|| anantāmiśritē mantrapāvitē prāśayēcchiśum| |13|
| प्रथमे दिवसे तस्मात्त्रिकालं मधुसर्पिषी||१२|| अनन्तामिश्रिते मन्त्रपाविते प्राशयेच्छिशुम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya dvitIyAdidivase ghRutAdiprASanam (13-14) · Śloka 14
| dvitīyē lakṣmaṇāsiddhaṁ tr̥tīyē ca ghr̥taṁ, tataḥ||13|| prāṅniṣiddhastanasyāsya tatpāṇitalasammitam| stanyānupānaṁ dvau kālau navanītaṁ prayōjayēt||14||
| द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं तृतीये च घृतं, ततः||१३|| प्राङ्निषिद्धस्तनस्यास्य तत्पाणितलसम्मितम्| स्तन्यानुपानं द्वौ कालौ नवनीतं प्रयोजयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya mAtureva stanyaM varam mAtRustanyAbhAve vatsalAdiguNayukte dve stanyadhAtryau (15-17) · Śloka 17
māturēva pibētstanyaṁ tadhdyalaṁ dēhavr̥ddhayē| stanyadhātryāvubhē kāryē tadasampadi vatsalē||15|| avyaṅgē brahmacāriṇyau varṇaprakr̥titaḥ samē| nīrujē madhyavayasau jīvadvatsē na lōlupē||16|| hitāhāravihārēṇa yatnādupacarēcca tē| |17|
मातुरेव पिबेत्स्तन्यं तध्द्यलं देहवृद्धये| स्तन्यधात्र्यावुभे कार्ये तदसम्पदि वत्सले||१५|| अव्यङ्गे ब्रह्मचारिण्यौ वर्णप्रकृतितः समे| नीरुजे मध्यवयसौ जीवद्वत्से न लोलुपे||१६|| हिताहारविहारेण यत्नादुपचरेच्च ते| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyanASahetavaH stanyavardhanahetavaH (17-18) · Śloka 18
| śukkrōdhalaṅghanāyāsāḥ stanyanāśasya hētavaḥ||17|| stanyasya sīdhuvarjyāni madyānyānūpajā rasāḥ| kṣīraṁ kṣīriṇya ōṣadhyaḥ śōkādēśca viparyayaḥ||18||
| शुक्क्रोधलङ्घनायासाः स्तन्यनाशस्य हेतवः||१७|| स्तन्यस्य सीधुवर्ज्यानि मद्यान्यानूपजा रसाः| क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश्च विपर्ययः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogakaraM stanyam (19) · Śloka 19
viruddhāhārabhuktāyāḥ kṣudhitāyā vicētasaḥ| praduṣṭadhātōrgarbhiṇyāḥ stanyaṁ rōgakaraṁ śiśōḥ||19||
विरुद्धाहारभुक्तायाः क्षुधिताया विचेतसः| प्रदुष्टधातोर्गर्भिण्याः स्तन्यं रोगकरं शिशोः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyAbhAve CAgAdipayaH (20) · Śloka 20
stanyābhāvē payaśchāgaṁ gavyaṁ vā tadguṇaṁ pibēt| hrasvēna pañcamūlēna sthirābhyāṁ vā sitāyutam||20||
स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत्| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन स्थिराभ्यां वा सितायुतम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaShThyAM rAtrau jAgarAdividhiH (21) · Śloka 21
ṣaṣṭhīṁ niśāṁ viśēṣēṇa kr̥tarakṣābalikriyāḥ| jāgr̥yurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṁ mudam||21||
षष्ठीं निशां विशेषेण कृतरक्षाबलिक्रियाः| जागृयुर्बान्धवास्तस्य दधतः परमां मुदम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekAdaSe divase sUtikotthAnam bAlasya nAmakaraNam (22-23) · Śloka 23
daśamē divasē pūrṇē vidhibhiḥ svakulōcitaiḥ| kārayētsūtikōtthānaṁ nāma bālasya cārcitam||22|| bibhratō'ṅgairmanōhlālarōcanāgurucandanam| nakṣatradēvatāyuktaṁ bāndhavaṁ vā samākṣaram||23||
दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्वकुलोचितैः| कारयेत्सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम्||२२|| बिभ्रतोऽङ्गैर्मनोह्लालरोचनागुरुचन्दनम्| नक्षत्रदेवतायुक्तं बान्धवं वा समाक्षरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya AyuHparIkShaNam bAlasya SayyAstaraNavAsAMsi (24-25) · Śloka 25
tataḥ prakr̥tibhēdōktarūpairāyuḥparīkṣaṇam| prāgudakśirasaḥ kuryāt bālasya jñānavān bhiṣak||24|| śucidhautōpadhānāni nirvalīni mr̥dūni ca| śayyāstaraṇavāsāṁsi rakṣōghnairdhūpitāni ca||25||
ततः प्रकृतिभेदोक्तरूपैरायुःपरीक्षणम्| प्रागुदक्शिरसः कुर्यात् बालस्य ज्ञानवान् भिषक्||२४|| शुचिधौतोपधानानि निर्वलीनि मृदूनि च| शय्यास्तरणवासांसि रक्षोघ्नैर्धूपितानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya vastrAdidhUpane kAkaH SastaH (26) · Śloka 26
kākō viśastaḥ śastaśca dhūpanē trivr̥tānvitaḥ| |26|
काको विशस्तः शस्तश्च धूपने त्रिवृतान्वितः| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya maNyauShadhyAdidhAraNam (26-28) · Śloka 28
| jīvatkhaṅgādiśr̥ṅgōtthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn||26|| dhārayēdauṣadhīḥ śrēṣṭhā brāhmayaindrījīvakādikāḥ| hastābhyāṁ grīvayā mūrdhnā viśēṣātsatataṁ vacām||27|| āyurmēdhāsmr̥tisvāsthyakarīṁ rakṣōbhirakṣiṇīm| |28|
| जीवत्खङ्गादिशृङ्गोत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन्||२६|| धारयेदौषधीः श्रेष्ठा ब्राह्मयैन्द्रीजीवकादिकाः| हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात्सततं वचाम्||२७|| आयुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरीं रक्षोभिरक्षिणीम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya karNavedhanamAsAH (28-29) · Śloka 29
| ṣaṭsaptāṣṭamamāsēṣu nīrujasya śubhē'hani||28|| karṇau himāgamē vidhyēddhātryaṅkasthasya sāntvayan| |29|
| षट्सप्ताष्टममासेषु नीरुजस्य शुभेऽहनि||२८|| कर्णौ हिमागमे विध्येद्धात्र्यङ्कस्थस्य सान्त्वयन्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya karNavedhanavidhiH (29-32) · Śloka 32
kuta ityāha | prāgdakṣiṇaṁ kumārasya bhiṣagvāmaṁ tu yōṣitaḥ||29|| dakṣiṇēna dadhatsūcīṁ pālimanyēna pāṇinā| madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcidgaṇḍāśrayaṁ prati||30|| jarāyumātrapracchannē raviraśmyavabhāsitē| dhr̥tasya niścalaṁ samyagalaktakarasāṅkitē||31|| vidhyēddaivakr̥tē chidrē sakr̥dēvarju lāghavāt| nōrdhvaṁ na pārśvatō nādhaḥ|32|
कुत इत्याह | प्राग्दक्षिणं कुमारस्य भिषग्वामं तु योषितः||२९|| दक्षिणेन दधत्सूचीं पालिमन्येन पाणिना| मध्यतः कर्णपीठस्य किञ्चिद्गण्डाश्रयं प्रति||३०|| जरायुमात्रप्रच्छन्ने रविरश्म्यवभासिते| धृतस्य निश्चलं सम्यगलक्तकरसाङ्किते||३१|| विध्येद्दैवकृते छिद्रे सकृदेवर्जु लाघवात्| नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya karNasirAvyadhAdrAgAdayaH (32-33) · Śloka 33
| śirāstatra hi saṁśritāḥ||32|| kālikāmarmarīraktāḥ tadvyadhādrāgarugjvarāḥ| saśōphadāhasaṁrambhamanyāstambhāpatānakāḥ||33||
| शिरास्तत्र हि संश्रिताः||३२|| कालिकामर्मरीरक्ताः तद्व्यधाद्रागरुग्ज्वराः| सशोफदाहसंरम्भमन्यास्तम्भापतानकाः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya rAgAdInAM cikitsitam (34) · Śloka 34
tēṣāṁ yathāmayaṁ kuryādvibhajyāśu cikitsitam| |34|
तेषां यथामयं कुर्याद्विभज्याशु चिकित्सितम्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya uktasthAnavyadhe phalam (34) · Śloka 34
| sthānē vyadhānna rudhiraṁ na rugrāgādisambhavaḥ||34||
| स्थाने व्यधान्न रुधिरं न रुग्रागादिसम्भवः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya karNacCidre sUtrasthApanAdi (35-36) · Śloka 36
snēhāktaṁ sūcyanusyūtaṁ sūtraṁ cānu nidhāpayēt| āmatailēna siñcēcca bahalāṁ tadvadārayā||35|| vidhyētpālīṁ hitabhujaḥ sañcāryā'tha sthavīyasī| vartistryahāttatō rūḍhaṁ vardhayēta śanaiḥ śanaiḥ||36||
स्नेहाक्तं सूच्यनुस्यूतं सूत्रं चानु निधापयेत्| आमतैलेन सिञ्चेच्च बहलां तद्वदारया||३५|| विध्येत्पालीं हितभुजः सञ्चार्याऽथ स्थवीयसी| वर्तिस्त्र्यहात्ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya jAtadantasya stanAdapasAraNam bAlasya annam (37) · Śloka 37
athainaṁ jātadaśanaṁ kramēṇāpanayētstanāt| pūrvōktaṁ yōjayētkṣīramannaṁ ca laghu br̥ṁhaṇam||37||
अथैनं जातदशनं क्रमेणापनयेत्स्तनात्| पूर्वोक्तं योजयेत्क्षीरमन्नं च लग़ु बृंहणम्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya apastanasya prINano modakaH (38-39) · Śloka 39
priyālamajjamadhukamadhulājasitōpalaiḥ| apastanasya saṁyōjyaḥ prīṇanō mōdakaḥ śiśōḥ||38|| dīpanō bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ| saṅgrāhī dhātukīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ||39||
प्रियालमज्जमधुकमधुलाजसितोपलैः| अपस्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः||३८|| दीपनो बालबिल्वैलाशर्करालाजसक्तुभिः| सङ्ग्राही धातुकीपुष्पशर्करालाजतर्पणैः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya rogajayArthaM saumyauShadhopacAra (40) · Śloka 40
rōgāṁścāsya jayētsōmyairbhēṣajairaviṣādakaiḥ| anyatrātyayikādvyāghērvirēkaṁ sutarāṁ tyajēt||40||
रोगांश्चास्य जयेत्सोम्यैर्भेषजैरविषादकैः| अन्यत्रात्ययिकाद्व्याघेर्विरेकं सुतरां त्यजेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlaM na trAsayet (41) · Śloka 41
trāsayēnnāvidhēyaṁ taṁ trastaṁ gr̥hṇanti hi grahāḥ| |41|
त्रासयेन्नाविधेयं तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlaM vastravAtAdibhyo rakShet (41) · Śloka 41
| vastravātāt parasparśāt pālayēllaṅghanācca tam||41||
| वस्त्रवातात् परस्पर्शात् पालयेल्लङ्घनाच्च तम्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana brAhyAdi ghRutam (42-43) · Śloka 43
brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ| sakaṇaiḥ sādhitaṁ pītaṁ vāṅmēdhāsmr̥tikr̥d ghr̥tam||42|| āyuṣyaṁ pāpmarakṣōghnaṁ bhūtōnmādanibarhaṇam| |43|
ब्राह्मीसिद्धार्थकवचासारिवाकुष्ठसैन्धवैः| सकणैः साधितं पीतं वाङ्मेधास्मृतिकृद् घृतम्||४२|| आयुष्यं पाप्मरक्षोघ्नं भूतोन्मादनिबर्हणम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTA~ggaM ghRutam (43-45) · Śloka 45
| vacēndulēkhāmaṇḍūkīśaṅkhapuṣpīśatāvarīḥ||43|| brahmasōmāmr̥tābrāhmīḥ kalkīkr̥tya palāṁśikāḥ| aṣṭāṅgaṁ vipacētsarpiḥ prasthaṁ kṣīracaturguṇam||44|| tatpītaṁ dhanyamāyuṣyaṁ vāṅmēdhāsmr̥tibuddhikr̥t| |45|
| वचेन्दुलेखामण्डूकीशङ्खपुष्पीशतावरीः||४३|| ब्रह्मसोमामृताब्राह्मीः कल्कीकृत्य पलांशिकाः| अष्टाङ्गं विपचेत्सर्पिः प्रस्थं क्षीरचतुर्गुणम्||४४|| तत्पीतं धन्यमायुष्यं वाङ्मेधास्मृतिबुद्धिकृत्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sArasvataM ghRutam (45-46) · Śloka 46
| ajākṣīrābhayāvyōṣapāṭhōgrāśigrusaindhavaiḥ||45|| siddhaṁ sārasvataṁ sarpirvāṅmōdhāsmr̥tivahnikr̥t| |46|
| अजाक्षीराभयाव्योषपाठोग्राशिग्रुसैन्धवैः||४५|| सिद्धं सारस्वतं सर्पिर्वाङ्मोधास्मृतिवह्निकृत्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vacAdighRutam (46-47) · Śloka 47
| vacāmr̥tāśaṭhīpathyāśaṅkhinīvēllanāgaraiḥ||46|| apāmārgēṇa ca ghrutaṁ sādhitaṁ pūrvavadguṇaiḥ| |47|
| वचामृताशठीपथ्याशङ्खिनीवेल्लनागरैः||४६|| अपामार्गेण च घ्रुतं साधितं पूर्ववद्गुणैः| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hemAdayaScatvAraH prASAH (47-49) · Śloka 49
| hēma śvētavacā kuṣṭhamarkapuṣpī sakāñcanā||47|| hēma matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṁ vacā| catvāra ētē pādōktāḥ prāśā madhughr̥taplutāḥ||48|| varṣaṁ līḍhā vapurmēdhābalavarṇakarāḥ śubhāḥ| |49|
| हेम श्वेतवचा कुष्ठमर्कपुष्पी सकाञ्चना||४७|| हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा| चत्वार एते पादोक्ताः प्राशा मधुघृतप्लुताः||४८|| वर्षं लीढा वपुर्मेधाबलवर्णकराः शुभाः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vacAdicUrNaM vAkSuddhikaram (1) · Śloka 1
| vacāyaṣṭyāhvasindhūtthapathyānāgaradīpyakaiḥ||49|| śudhdyatē vāgghavirlīḍhaiḥ sakuṣṭhakaṇajīrakaiḥ| 49 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē bālō- pacaraṇīyō nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
| वचायष्ट्याह्वसिन्धूत्थपथ्यानागरदीप्यकैः||४९|| शुध्द्यते वाग्घविर्लीढैः सकुष्ठकणजीरकैः| ४९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने बालो- पचरणीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon