Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1
athātō bālāmayapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2| trividhaḥ kathitō bālaḥ kṣīrānnōbhayavartanaḥ| svāsthyaṁ tābhyāmaduṣṭābhyāṁ duṣṭābhyāṁ rōgasambhavaḥ|1|
अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1
śuddhaṁ kṣīraṁ lakṣayati athātō bālāmayapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2| trividhaḥ kathitō bālaḥ kṣīrānnōbhayavartanaḥ| svāsthyaṁ tābhyāmaduṣṭābhyāṁ duṣṭābhyāṁ rōgasambhavaḥ||1||
शुद्धं क्षीरं लक्षयति अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaduShTastanyasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3
| vātādduṣṭaṁ tu plavatē'mbhasi||2|| kaṣāyaṁ phēnilaṁ rūkṣaṁ varcōmūtravibandhakr̥t| |3|
| वाताद्दुष्टं तु प्लवतेऽम्भसि||२|| कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चोमूत्रविबन्धकृत्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaduShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3
| pittāduṣṇāmlakaṭukaṁ pītarājyapsu dāhakr̥t||3||
| पित्तादुष्णाम्लकटुकं पीतराज्यप्सु दाहकृत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphaduShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4
kaphātsalavaṇaṁ sāndraṁ jalē majjati picchilam| |4|
कफात्सलवणं सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvidoShaduShTasya lakShaNam tridoShaduShTasya lakShaNam tattadduShTaM stanyaM yathAsvaM vyAdhijanakam (4-5) · Śloka 5
| saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam||4|| yathāsvaliṅgāṁstadvyādhīn janayatyupayōjitam| |5|
| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||४|| यथास्वलिङ्गांस्तद्व्याधीन् जनयत्युपयोजितम्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rodanAt pIDAj~jAnam (5) · Śloka 5
| śiśōstīkṣṇamabhīkṣṇaṁ ca rōdanāllakṣayēdrujam||5||
| शिशोस्तीक्ष्णमभीक्ष्णं च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pIDAsthAnaj~jAnam (6) · Śloka 6
sa yaṁ spr̥śēdbhr̥śaṁ dēśaṁ yatra ca sparśanākṣamaḥ| tatra vidyādrujaṁ|6|
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः| तत्र विद्याद्रुजं|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhAdau pIDAj~jAnam (6-8) · Śloka 8
| mūrdhni rujaṁ cākṣinimīlanāt||6|| hr̥di jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ| kōṣṭhē vibandhavamathustanadaṁśāntrakūjanaiḥ||7|| ādhmānapr̥ṣṭhanamanajaṭharōnnamanairapi| bastau guhyē ca viṇmūtrasaṅgōttrāsadigīkṣaṇaiḥ||8||
| मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात्||६|| हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः| कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः||७|| आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि| बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गोत्त्रासदिगीक्षणैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtryAScikitsitam (9) · Śloka 9
atha dhātryāḥ kriyāṁ kuryādyathādōṣaṁ yathāmayam| |9|
अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद्यथादोषं यथामयम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaduShTe stanye daSamUlAdi (9-10) · Śloka 10
| tatra vātātmakē stanyē daśamūlaṁ tryahaṁ pibēt||9|| athavā'gnivacāpāṭhākaṭukākuṣṭhadīpyakam| sabhārgīdārusaralavr̥ścikālīkaṇōṣaṇam||10||
| तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलं त्र्यहं पिबेत्||९|| अथवाऽग्निवचापाठाकटुकाकुष्ठदीप्यकम्| सभार्गीदारुसरलवृश्चिकालीकणोषणम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaduShTe vAtavyAdhiharaM ghRutAdi (11-12) · Śloka 12
tataḥ pibēdanyatamaṁ vātavyādhiharaṁ ghr̥tam| anu cācchasurāmēvaṁ snigdhāṁ mr̥du virēcayēt||11|| bastikarma tataḥ kuryātsvēdādīṁścānilāpahān| |12|
ततः पिबेदन्यतमं वातव्याधिहरं घृतम्| अनु चाच्छसुरामेवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत्||११|| बस्तिकर्म ततः कुर्यात्स्वेदादींश्चानिलापहान्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaduShTe bAlArthaM rAsnAdighRutam (12-13) · Śloka 13
| rāsnājamōdāsaraladēvadārurajōnvitam||12|| bālō lihyād ghr̥taṁ tairvā vipakvaṁ sasitōpalam| |13|
| रास्नाजमोदासरलदेवदारुरजोन्वितम्||१२|| बालो लिह्याद् घृतं तैर्वा विपक्वं ससितोपलम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaduShTe stanye bAladhAtryoramRutAdikvAthAH ghRutAdIni ca (13-16) · Śloka 16
| pittaduṣṭē'mr̥tābhīrupaṭōlīnimbacandanam||13|| dhātrī kumāraśca pibēt kvāthayitvā sasārivam| athavā triphalāmustabhūnimbakaṭurōhiṇīḥ||14|| sārivādiṁ paṭōlādiṁ padmakādiṁ tathā gaṇam| ghr̥tānyēbhiśca siddhāni pittaghnaṁ ca virēcanam||15|| śītāṁścābhyaṅgalēpādīn yuñjyāt| |16|
| पित्तदुष्टेऽमृताभीरुपटोलीनिम्बचन्दनम्||१३|| धात्री कुमारश्च पिबेत् क्वाथयित्वा ससारिवम्| अथवा त्रिफलामुस्तभूनिम्बकटुरोहिणीः||१४|| सारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम्| घृतान्येभिश्च सिद्धानि पित्तघ्नं च विरेचनम्||१५|| शीतांश्चाभ्यङ्गलेपादीन् युञ्ज्यात्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaduShTe stanye yaShTyAdi ghRutam SleShmaduShTe stanayorubhayoroShThayoScalepaH (16-18) · Śloka 18
ślēṣmātmakē punaḥ| yaṣṭyāhvasaindhavayutaṁ kumāraṁ pāyayēd ghr̥tam||16|| sindhūtthapippalīmadvā, piṣṭaiḥ, kṣaudrayutairatha| rāṭhapuṣpaiḥ stanau limpēcchiśōśca daśanacchadau||17|| sukhamēvaṁ vamēdbālaḥ| |18|
श्लेष्मात्मके पुनः| यष्ट्याह्वसैन्धवयुतं कुमारं पाययेद् घृतम्||१६|| सिन्धूत्थपिप्पलीमद्वा, पिष्टैः, क्षौद्रयुतैरथ| राठपुष्पैः स्तनौ लिम्पेच्छिशोश्च दशनच्छदौ||१७|| सुखमेवं वमेद्बालः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaduShTe dhAtryA vamanAdi (18) · Śloka 18
tīkṣṇairdhātrīṁ tu vāmayēt| |18|
तीक्ष्णैर्धात्रीं तु वामयेत्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShaduShTe stanye kShIrAlasakarogotpattiH (18-19) · Śloka 19
| athācaritasaṁsargī mustādiṁ kvathitaṁ pibēt||18|| tadvattagarapr̥thvīkāsuradārukaliṅgakān| athavā'tiviṣāmustaṣaḍgranthāpañcakōlakam||19||
| अथाचरितसंसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत्||१८|| तद्वत्तगरपृथ्वीकासुरदारुकलिङ्गकान्| अथवाऽतिविषामुस्तषड्ग्रन्थापञ्चकोलकम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShaduShTe dhAtrIbAlayorvamanam (20-23) · Śloka 23
stanyē tridōṣamalinē durgandhyāmaṁ jalōpamam| vibaddhamacchaṁ vicchinnaṁ phēnilaṁ cōpavēśyatē||20|| śakr̥nnānāvyathāvarṇaṁ, mūtraṁ pītaṁ sitaṁ ghanam| jvarārōcakatr̥ṭchardiśuṣkōdgāravijr̥mbhikāḥ||21|| aṅgabhaṅgō'ṅgavikṣēpaḥ kūjanaṁ vēpathurbhramaḥ| ghrāṇākṣimukhapākādyā jāyantē'nyē'pi taṁ gadam||22|| kṣīrālasakamityāhuratyayaṁ cātidāruṇam tatrāśu dhātrīṁ bālaṁ ca vamanēnōpapādayēt||23||
स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम्| विबद्धमच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते||२०|| शकृन्नानाव्यथावर्णं, मूत्रं पीतं सितं घनम्| ज्वरारोचकतृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः||२१|| अङ्गभङ्गोऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर्भ्रमः| घ्राणाक्षिमुखपाकाद्या जायन्तेऽन्येऽपि तं गदम्||२२|| क्षीरालसकमित्याहुरत्ययं चातिदारुणम् तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShaduShTe tato vacAdigaNAdyauShadham (24) · Śloka 24
vihitāyāṁ ca saṁsargyāṁ vacādiṁ yōjayēdgaṇam| niśādiṁ vā'thavā mādrīpāṭhātiktāghanāmayān||24||
विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद्गणम्| निशादिं वाऽथवा माद्रीपाठातिक्ताघनामयान्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyadoShaharAH pATAdayaH (25) · Śloka 25
pāṭhāśuṇṭhyamr̥tātiktatiktādēvāhvasārivāḥ| samustamūrvēndrayavāḥ stanyadōṣaharāḥ param||25||
पाठाशुण्ठ्यमृतातिक्ततिक्तादेवाह्वसारिवाः| समुस्तमूर्वेन्द्रयवाः स्तन्यदोषहराः परम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubandhe yathArogaM cikitsitam (26) · Śloka 26
anubandhē yathāvyādhi pratikurvīta kālavit| |26|
अनुबन्धे यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत कालवित्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantodbhedo sarvarogANAM hetuH (26-27) · Śloka 27
| dantōdbhēdaśca rōgāṇāṁ sarvēṣāmapi kāraṇam||26|| viśēṣājjavaraviḍbhēdakāsacchardiśirōrujām| abhiṣyandasya pōthakyā visarpasya ca jāyatē||27||
| दन्तोद्भेदश्च रोगाणां सर्वेषामपि कारणम्||२६|| विशेषाज्जवरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम्| अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra yathAdoShaM cikitsitam (28-29) · Śloka 29
pr̥ṣṭhabhaṅgē biḍālānāṁ barhiṇāṁ ca śikhōdgamē| dantōdbhēdē ca bālānāṁ na hi kiñcinna dūyatē||28|| yathādōṣaṁ yathārōgaṁ yathōdrēkaṁ yathābhayam| vibhajya dēśakālādīṁstatra yōjyaṁ bhiṣagjitam||29||
पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्गमे| दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्चिन्न दूयते||२८|| यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाभयम्| विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAle~alpA bheShajamAtrA (30-31) · Śloka 31
ta ēva dōṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat| atastadēva bhaiṣajyaṁ mātrā tvasya kanīyasī||30|| saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasēvanāt| |31|
त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्| अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी||३०|| सौकुमार्याल्पकायत्वात् सर्वान्नानुपसेवनात्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAle mRuduvamanam (31-32) · Śloka 32
| snigdhā ēva sadā bālā ghr̥takṣīraniṣēvaṇāt||31|| sadyastān vamanaṁ tasmāt pāyayēnmatimān mr̥du| |32|
| स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात्||३१|| सद्यस्तान् वमनं तस्मात् पाययेन्मतिमान् मृदु| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAle vamanApUrvaM stanyAdinA tRuptiH (32-33) · Śloka 33
| stanyasya tr̥ptaṁ vamayēt kṣīrakṣīrānnasēvinam||32|| pītavantaṁ tanuṁ pēyāmannādaṁ ghr̥tasaṁyutām| |33|
| स्तन्यस्य तृप्तं वमयेत् क्षीरक्षीरान्नसेविनम्||३२|| पीतवन्तं तनुं पेयामन्नादं घृतसंयुताम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAle virekAdisAdhye bastyAdi (33-34) · Śloka 34
| bastiṁ sādhyē virēkēṇa, marśēna pratimarśanam||33|| yuñjayādvirēcanādīṁstu dhātryā ēva yathōditān| |34|
| बस्तिं साध्ये विरेकेण, मर्शेन प्रतिमर्शनम्||३३|| युञ्जयाद्विरेचनादींस्तु धात्र्या एव यथोदितान्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyadoShaharA mUrvAdayaH (34-35) · Śloka 35
| mūrvāvyōṣavarākōlajambūtvakdārusarṣapāḥ||34|| sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadōṣaharāḥ param| |35|
| मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वक्दारुसर्षपाः||३४|| सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantapAlyAH pippalyAdi pratisAraNam (35-36) · Śloka 36
| dantapālīṁ samadhunā cūrṇēna pratisārayēt||35|| pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakr̥tēna vā| |36|
| दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्||३५|| पिप्पल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantodbhave lAvAdirajaH (36-37) · Śloka 37
| lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam||36|| drutaṁ karōti bālānāṁ dantakēsaravanmukham| |37|
| लावतित्तिरिवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम्||३६|| द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantodbhave vacAdighRutam (37-38) · Śloka 38
| vacādvibr̥hatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ||37|| madhuraiśca ghr̥taṁ siddhaṁ siddhaṁ daśanajanmani| |38|
| वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाघनैः||३७|| मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantodbhave bAlasarvaroge rajanyAdicUrNam (38-40) · Śloka 40
| rajanīdārusaralaśrēyasībr̥hatīdvayam||38|| pr̥śniparṇī śatāhvā ca līḍhaṁ mākṣikasarpiṣā| grahaṇīdīpanaṁ śrēṣṭhaṁ mārutasyānulōmanam||39|| atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsanut| bālasya sarvarōgēṣu pūjitaṁ balavarṇadaṁ||40||
| रजनीदारुसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम्||३८|| पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा| ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्||३९|| अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासनुत्| बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदं||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantodbhave sama~ggAdighRutam (41-43) · Śloka 43
samaṅgādhātakīrōdhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ| mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ||41|| sakārpāsīphalaistōyē sādhitaiḥ sādhitaṁ ghr̥tam| kṣīramastuyutaṁ hanti śīghraṁ dantōdbhavōdbhavān||42|| vividhānāmayānētadvr̥ddhakāśyapanirmitam| |43|
समङ्गाधातकीरोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः| महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः||४१|| सकार्पासीफलैस्तोये साधितैः साधितं घृतम्| क्षीरमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्||४२|| विविधानामयानेतद्वृद्धकाश्यपनिर्मितम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantodbhave nAtiyantraNam (43-44) · Śloka 44
| dantōdbhavēṣu rōgēṣu na bālamatiyantrayēt||43|| svayamapyupaśāmyanti jātadantasya yadgadāḥ| |44|
| दन्तोद्भवेषु रोगेषु न बालमतियन्त्रयेत्||४३|| स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यद्गदाः| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SiSorarocakAdayo rogAH SuShkatvaM ca (44-46) · Śloka 46
| atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasēvinaḥ||44|| śiśōḥ kaphēna ruddhēṣu srōtaḥsu rasavāhiṣu| arōcakaḥ pratiśyāyō jvaraḥ kāsaśca jāyatē||45|| kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhēkṣaṇaḥ| |46|
| अत्यहःस्वप्नशीताम्बुश्लैष्मिकस्तन्यसेविनः||४४|| शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतःसु रसवाहिषु| अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते||४५|| कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra saindhavAdicUrNam (46-47) · Śloka 47
| saindhavavyōṣaśārṅgēṣṭāpāṭhāgirikadambakān||46|| śuṣyatō madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yōjayēt| ||47||
| सैन्धवव्योषशार्ङ्गेष्टापाठागिरिकदम्बकान्||४६|| शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्यामरुच्यादिषु योजयेत्| ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra pa~jcakolAdicUrNam (47-48) · Śloka 48
| aśōkarōhiṇīyuktaṁ pañcakōlaṁ ca cūrṇitam||47|| badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṁ vā sarpiṣā drutam| |48|
| अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम्||४७|| बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra badaryAdicUrNam tatra sthirAdighRutaM srotaHSodhanam (48-50) · Śloka 50
| sthirāvacādvibr̥hatīkākōlīpippalīnataiḥ||48|| niculōtpalavarṣābhūbhārgīmustaiśca kārṣikaiḥ| siddhaṁ prasthārdhamājyasya srōtasāṁ śōdhanaṁ param||49|| simhyaśvagandhāsurasākaṇāgarbhaṁ ca tadguṇam| |50|
| स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः||४८|| निचुलोत्पलवर्षाभूभार्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः| सिद्धं प्रस्थार्धमाज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्||४९|| सिम्ह्यश्वगन्धासुरसाकणागर्भं च तद्गुणम्| |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra yaShTyAdighRutaM shoShajit (50-51) · Śloka 51
| yaṣṭyāhvapippalīrōdhrapadmakōtpalacandanaiḥ||50|| tālīsasārivābhyāṁ ca sādhitaṁ śōṣajidghr̥tam| |51|
| यष्ट्याह्वपिप्पलीरोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः||५०|| तालीससारिवाभ्यां च साधितं शोषजिद्घृतम्| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra SRu~ggyAdighRutaM puShTikRut (51-53) · Śloka 53
| śr̥ṅgīmadhūlikābhārgīpippalīdēvadārubhiḥ||51|| aśvagandhādvikākōlīrāsnarṣabhakajīvakaiḥ| śūrpaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṁ ghr̥tam||52|| śaśōttamāṅganiryūhē śuṣyataḥ puṣṭikr̥tparam| |53|
| शृङ्गीमधूलिकाभार्गीपिप्पलीदेवदारुभिः||५१|| अश्वगन्धाद्विकाकोलीरास्नर्षभकजीवकैः| शूर्पपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम्||५२|| शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत्परम्| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra abhya~jjane vacAditailam (53-54) · Śloka 54
| vacāvayaḥsthātagarakāyasthācōrakaiḥ śr̥tam||53|| bastamūtrasurābhyāṁ ca tailamabhyañjanē hitam| |54|
| वचावयःस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम्||५३|| बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलमभ्यञ्जने हितम्| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra lAkShAditailam (54-57) · Śloka 57
| lākṣārasasamaṁ tailaprasthaṁ mastu caturguṇam||54|| aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ| samūrvārōhiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ samaiḥ||55|| siddhaṁ lākṣādikaṁ nāma tailamabhyañjanādidam| balyaṁ jvarakṣayōnmādaśvāsāpasmāravātanut||56|| yakṣarākṣasabhūtaghnaṁ garbhiṇīnāṁ ca śasyatē| |57|
| लाक्षारससमं तैलप्रस्थं मस्तु चतुर्गुणम्||५४|| अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः| समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः||५५|| सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिदम्| बल्यं ज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत्||५६|| यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsajvarAdAvativiShAdilehaH (57-58) · Śloka 58
| madhunā'tiviṣāśr̥ṅgīpippalīrlēhayēcchiśum||57|| ēkāṁ vā'tiviṣāṁ kāsajvaracchardirupadrutam| |58|
| मधुनाऽतिविषाशृङ्गीपिप्पलीर्लेहयेच्छिशुम्||५७|| एकां वाऽतिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्रुतम्| |५८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyavaminAshakA lehAH (58-60) · Śloka 60
| pītaṁ pītaṁ vamati yaḥ stanyaṁ taṁ madhusarpiṣā||58|| dvivārtākīphalarasaṁ pañcakōlaṁ ca lēhayēt| pippalīpañcalavaṇaṁ kr̥mijitpāribhadrakam||59|| tadvallihyāttathā vyōṣaṁ maṣīṁ vā rōmacarmaṇām| lābhataḥ śalyakaśvāvidgōdharkṣaśikhijanmanām||60||
| पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा||५८|| द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत्| पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित्पारिभद्रकम्||५९|| तद्वल्लिह्यात्तथा व्योषं मषीं वा रोमचर्मणाम्| लाभतः शल्यकश्वाविद्गोधर्क्षशिखिजन्मनाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyavaminAshakaM ghRutam (61) · Śloka 61
khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanajē rasē| sakṣīraṁ sādhitaṁ sarpirvamathuṁ viniyacchati||61||
खदिरार्जुनतालीसकुष्ठचन्दनजे रसे| सक्षीरं साधितं सर्पिर्वमथुं विनियच्छति||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlukaNTakasya lakShaNam (63-65) · Śloka 65
| tālumāṁsē kaphaḥ kruddhaḥ kurutē tālukaṇṭakam||63|| tēna tālupradēśasya nimnatā mūrdhni jāyatē| tālupātaḥ stanadvēṣaḥ kr̥cchrātpānaṁ śakr̥ddravam||64|| tr̥ḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ| |65|
| तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम्||६३|| तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते| तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद्द्रवम्||६४|| तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlukaNTakasya cikitsA (65-66) · Śloka 66
| tatrōtkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṁ pratisārayēt||65|| tālu tadvatkaṇāśuṇṭhīgōśakr̥drasasaindhavaiḥ| |66|
| तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्||६५|| तालु तद्वत्कणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlukaNTakasya SRu~ggaberAdipuTapAkarasaH (66-67) · Śloka 67
| śr̥ṅgavēraniśābhr̥ṅgaṁ kalkitaṁ vaṭapallavaiḥ||66|| badhvā gōśakr̥tā liptaṁ kukūlē svēdayēttataḥ| rasēna limpēttālvāsyaṁ nētrē ca pariṣēcayēt||67||
| शृङ्गवेरनिशाभृङ्गं कल्कितं वटपल्लवैः||६६|| बध्वा गोशकृता लिप्तं कुकूले स्वेदयेत्ततः| रसेन लिम्पेत्ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत्||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlukaNTakasya harItakyAdikalkaH (68) · Śloka 68
harītakīvacākuṣṭhakalkaṁ mākṣikasaṁyutam| pītvā kumāraḥ stanyēna mucyatē tālukaṇṭakāt||68||
हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम्| पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ahipUtanasya lakShaNam ahipUtanasya cikitsA (69-70) · Śloka 70
malōpalēpātsvēdādvā gudē raktakaphōdbhavaḥ| tāmrō vraṇō'ntaḥ kaṇḍūmān jāyatē bhūryupadravaḥ||69|| kēcittaṁ mātr̥kādōṣaṁ vadantyanyē'hipūtanam| pr̥ṣṭārurgudakuṭṭaṁ ca kēcicca tamanāmikam||70||
मलोपलेपात्स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः| ताम्रो व्रणोऽन्तः कण्डूमान् जायते भूर्युपद्रवः||६९|| केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्येऽहिपूतनम्| पृष्टारुर्गुदकुट्टं च केचिच्च तमनामिकम्||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ahipUtanasya dhAttryAH kShIraM Sodhyam (71) · Śloka 71
tatra dhātryāḥ payaḥ śōdhyaṁ pittaślēṣmaharauṣadhaiḥ| |71|
तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः| |७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ahipUtanasya antarapAnakam ahipUtanasya vraNe lepAdi (71-75) · Śloka 75
| śr̥taśītaṁ ca śītāmbuyuktamantarapānakam||71|| sakṣaudratārkṣyaśailēna vraṇaṁ tēna ca lēpayēt| triphalābadarīplakṣatvakkvāthapariṣēcitam||72|| kāsīsarōcanātutthamanōhvālarasāñjanaiḥ| lēpayēdamlapiṣṭairvā cūrṇitairvā'vacūrṇayēt||73|| suślakṣṇairathavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ| sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacā'thavā||74|| rāgakaṇḍūtkaṭē kuryādraktasrāvaṁ jalaukasā| sarvaṁ ca pittavraṇajicchasyatē gudakuṭṭakē||75||
| शृतशीतं च शीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम्||७१|| सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत्| त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्क्वाथपरिषेचितम्||७२|| कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनैः| लेपयेदम्लपिष्टैर्वा चूर्णितैर्वाऽवचूर्णयेत्||७३|| सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः| सारिवाशङ्खनाभिभ्यामसनस्य त्वचाऽथवा||७४|| रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रावं जलौकसा| सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRuttikodbhave roge pAThAdighRutam (76-77) · Śloka 77
pāṭhāvēlladvirajanīmustabhārgīpunarnavaiḥ| sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpivr̥ścikālīyutaiḥ śr̥tam||76|| lihānō mātrayā rōgairmucyatē mr̥ttikōdbhavaiḥ| |77|
पाठावेल्लद्विरजनीमुस्तभार्गीपुनर्नवैः| सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिवृश्चिकालीयुतैः शृतम्||७६|| लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः| |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tattadvyAdhinAshakaH stanapralepaH (2) · Śloka 2
vyādhēryadyasya bhaiṣajyaṁ stanastēna pralēpitaḥ| sthitō muhūrtaṁ dhautō'nu pītastaṁ taṁ jayēdgadam||77|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē bālā- mayapratiṣēdhō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
व्याधेर्यद्यस्य भैषज्यं स्तनस्तेन प्रलेपितः| स्थितो मुहूर्तं धौतोऽनु पीतस्तं तं जयेद्गदम्||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने बाला- मयप्रतिषेधो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon