12. dr̥ṣṭirōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyAdhyAyaH timiraroge prathamapaTalAshritasya doShasya lakShaNam (2-1) · Śloka 1

अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते| अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||१||

Adhikarana timiraroge dvitIyapaTalASritasya doShasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति| भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते||२|| दूरान्तिकस्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते| दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति||३|| द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते| दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्नस्ववृद्धविपर्ययम्||४|| मान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरि स्थिते| पार्श्वे पश्येन्नपार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||५||

Adhikarana timiraroge tRutIyApaTalASritasya doShasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते| तेनोर्ध्वमीक्षते नाधस्तनुचैलावृतोपमम्||६|| यथा वर्णं च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्| |७|

Adhikarana timiraroge caturthapaTalASritasya doShasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः||७|| लिङ्गनाशं मलः कुर्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम्| |८|

Adhikarana 1vAtajasya timirasya lakShaNam 2vAtajasya kAcasya lakShaNam 3 vAtajasya li~gganASasya lakShaNam (8-12) · Śloka 12

इति सामान्यलक्षणमुक्त्व विशेषमाह | तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति||८|| चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः| जलानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च||९|| काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्| चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते||१०|| वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजोधूमावृतामिव| स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्||११|| स लिङ्गनाशो| |१२|

Adhikarana 4 gambhIrAyA dRushaH lakShaNam (12) · Śloka 12

अधुना वायुसामान्यां गम्भीरां दृष्टिं व्याचष्टे वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः| दृग्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसोउ स्मृता||१२||

Adhikarana 5pittajasya timirasya lakShaNam 6pittajasya kAcasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतद्योतदीपितम्| शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलं च पश्यति||१३|| काचे दृक् काचनीलाभा तादृगेव च पश्यति| अर्केन्दुपतिवेषाग्निमरिचीन्द्रधनूंषि च||१४||

Adhikarana 7 pittajasya li~gganAshasya lakShaNam 8hrasvAkhyAyA dRushaH lakShaNam (15) · Śloka 15

भृङ्गनीला निरालोका दृक् स्निग्धा लिङ्गनाशतः| दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा हृस्व ह्रस्वदर्शिनी||१५||

Adhikarana 9 pittavidagdhAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

भवेत्पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना| |१६|

Adhikarana 10 kaphajasya timirasya lakShaNam 11kaphajasya kAcasya lakShaNam 12kaphajasya li~gganAshasya lakShaNam (16-20) · Śloka 20

| कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति||१६|| शङ्खेदुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्| काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्||१७|| सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते| मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः||१८|| बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः| उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति||१९|| शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा| |२०|

Adhikarana 13 raktajasya timirasya lakShaNam 14 raktajasya kAcasya lakShaNam 15raktajasya li~gganAshasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतं च पश्यति||२०|| काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तदृक् च पश्यति| लिङ्गनाशेऽपि तादृग् दृङ् निष्प्रभा हतदर्शना||२१||

Adhikarana 16 saMsargajasya timirasya lakShaNam 17saMsargajasya kAcasya lakShaNam 18saMsargajasya li~gganAshasya lakShaNam 19sannipAtajasya timirasya lakShaNam 20sannipAtajasya kAcasya lakShaNam 21sannipAtajasya li~gganAshasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

संसर्गसन्निपातेषु विद्यात्सङ्कीर्णलक्षणान्| तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः||२२|| तिमिरे, शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते| |२३|

Adhikarana 22 nakulAndhasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः||२३|| नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि| |२४|

Adhikarana 23 doShAndhasya atra divAdarshane yuktiH (24-26) · Śloka 26

| अर्केऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः||२४|| स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदोऽपरः| दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः||२५|| विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्नि दर्शनम्| |२६|

Adhikarana 24 uShNavidagdhAyAH lakShaNam (26-28) · Śloka 28

| उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्||२६|| त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणि| दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्||२७|| रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता| |२८|

Adhikarana 25 amlavidagdhAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्रैर्या दृष्टिराचिता||२८|| सक्लेदकण्डूकलुषा विदग्धाऽम्लेन सा स्मृता| |२९|

Adhikarana 26 dhUmarasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः||२९|| धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः| |३०|

Adhikarana 27 aupasargikali~gganAshasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्||३०|| भास्वरं भाश्करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः| कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्||३१|| वैदूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थामिवाव्यथाम्| ओउपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशो|३२|

Adhikarana saptaviMshatirogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (12) · Śloka 12

| ऽत्र वर्जयेत्||३२|| विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्ऱस्वजामपि| षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः, शेषांस्तु साधयेत्||३३|| द्वादशेति गदा दृष्टोउ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः| ३३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||