Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyAdhyAyaH timiraroge prathamapaTalAshritasya doShasya lakShaNam (2-1) · Śloka 1
athātō dr̥ṣṭirōgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) sirānusāriṇi malē prathamaṁ paṭalaṁ śritē|
avyaktamīkṣatē rūpaṁ vyaktamapyanimittataḥ||1||
View original
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते|
अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||१||
Adhikarana timiraroge dvitIyapaTalASritasya doShasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5
prāptē dvitīyaṁ paṭalamabhūtamapi paśyati|
bhūtaṁ tu yatnādāsannaṁ dūrē sūkṣmaṁ ca nēkṣatē||2||
dūrāntikasthaṁ rūpaṁ ca viparyāsēna manyatē|
dōṣē maṇḍalasaṁsthānē maṇḍalānīva paśyati||3||
dvidhaikaṁ dr̥ṣṭimadhyasthē bahudhā bahudhāsthitē|
dr̥ṣṭērabhyantaragatē hnasvavr̥ddhaviparyayam||4||
māntikasthamadhaḥsaṁsthē dūragaṁ nōpari sthitē|
pārśvē paśyēnnapārśvasthē timirākhyō'yamāmayaḥ||5||
View original
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति|
भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते||२||
दूरान्तिकस्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते|
दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति||३||
द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते|
दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्नस्ववृद्धविपर्ययम्||४||
मान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरि स्थिते|
पार्श्वे पश्येन्नपार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||५||
Adhikarana timiraroge tRutIyApaTalASritasya doShasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
prāpnōti kācatāṁ dōṣē tr̥tīyapaṭalāśritē|
tēnōrdhvamīkṣatē nādhastanucailāvr̥tōpamam||6||
yathā varṇaṁ ca rajyēta dr̥ṣṭirhīyēta ca kramāt|
|7|
View original
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते|
तेनोर्ध्वमीक्षते नाधस्तनुचैलावृतोपमम्||६||
यथा वर्णं च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्|
|७|
Adhikarana timiraroge caturthapaTalASritasya doShasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
tathā'pyupēkṣamāṇasya caturthaṁ paṭalaṁ gataḥ||7||
liṅganāśaṁ malaḥ kurvan chādayēddr̥ṣṭimaṇḍalam|
|8|
View original
|
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः||७||
लिङ्गनाशं मलः कुर्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम्|
|८|
Adhikarana 1vAtajasya timirasya lakShaNam 2vAtajasya kAcasya lakShaNam 3 vAtajasya li~gganASasya lakShaNam (8-12) · Śloka 12
iti sāmānyalakṣaṇamuktva viśēṣamāha |
tatra vātēna timirē vyāviddhamiva paśyati||8||
calāvilāruṇābhāsaṁ prasannaṁ cēkṣatē muhuḥ|
jalāni kēśān maśakān raśmīṁścōpēkṣitē'tra ca||9||
kācībhūtē dr̥garuṇā paśyatyāsyamanāsikam|
candradīpādyanēkatvaṁ vakramr̥jvapi manyatē||10||
vr̥ddhaḥ kācō dr̥śaṁ kuryādrajōdhūmāvr̥tāmiva|
spaṣṭāruṇābhāṁ vistīrṇāṁ sūkṣmāṁ vā hatadarśanām||11||
sa liṅganāśō|
|12|
View original
इति सामान्यलक्षणमुक्त्व विशेषमाह |
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति||८||
चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः|
जलानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च||९||
काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्|
चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते||१०||
वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजोधूमावृतामिव|
स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्||११||
स लिङ्गनाशो|
|१२|
Adhikarana 4 gambhIrAyA dRushaH lakShaNam (12) · Śloka 12
adhunā vāyusāmānyāṁ gambhīrāṁ dr̥ṣṭiṁ vyācaṣṭē vātē tu saṅkōcayati dr̥ksirāḥ|
dr̥gmaṇḍalaṁ viśatyantargambhīrā dr̥gasōu smr̥tā||12||
View original
अधुना वायुसामान्यां गम्भीरां दृष्टिं व्याचष्टे वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः|
दृग्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसोउ स्मृता||१२||
Adhikarana 5pittajasya timirasya lakShaNam 6pittajasya kAcasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
pittajē timirē vidyutkhadyōtadyōtadīpitam|
śikhitittiripatrābhaṁ prāyō nīlaṁ ca paśyati||13||
kācē dr̥k kācanīlābhā tādr̥gēva ca paśyati|
arkēndupativēṣāgnimaricīndradhanūṁṣi ca||14||
View original
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतद्योतदीपितम्|
शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलं च पश्यति||१३||
काचे दृक् काचनीलाभा तादृगेव च पश्यति|
अर्केन्दुपतिवेषाग्निमरिचीन्द्रधनूंषि च||१४||
Adhikarana 7 pittajasya li~gganAshasya lakShaNam 8hrasvAkhyAyA dRushaH lakShaNam (15) · Śloka 15
bhr̥ṅganīlā nirālōkā dr̥k snigdhā liṅganāśataḥ|
dr̥ṣṭiḥ pittēna hrasvākhyā sā hr̥sva hrasvadarśinī||15||
View original
भृङ्गनीला निरालोका दृक् स्निग्धा लिङ्गनाशतः|
दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा हृस्व ह्रस्वदर्शिनी||१५||
Adhikarana 9 pittavidagdhAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16
bhavētpittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā|
|16|
View original
भवेत्पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना|
|१६|
Adhikarana 10 kaphajasya timirasya lakShaNam 11kaphajasya kAcasya lakShaNam 12kaphajasya li~gganAshasya lakShaNam (16-20) · Śloka 20
|
kaphēna timirē prāyaḥ snigdhaṁ śvētaṁ ca paśyati||16||
śaṅkhēdukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam|
kācē tu niṣprabhēndvarkapradīpādyairivācitam||17||
sitābhā sā ca dr̥ṣṭiḥ syālliṅganāśē tu lakṣyatē|
mūrtaḥ kaphō dr̥ṣṭigataḥ snigdhō darśananāśanaḥ||18||
bindurjalasyēva calaḥ padminīpuṭasaṁsthitaḥ|
uṣṇē saṅkōcamāyāti chāyāyāṁ parisarpati||19||
śaṅkhakundēndukumudasphaṭikōpamaśuklimā|
|20|
View original
|
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति||१६||
शङ्खेदुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्|
काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्||१७||
सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते|
मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः||१८||
बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः|
उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति||१९||
शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा|
|२०|
Adhikarana 13 raktajasya timirasya lakShaNam 14 raktajasya kAcasya lakShaNam 15raktajasya li~gganAshasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
|
raktēna timirē raktaṁ tamōbhūtaṁ ca paśyati||20||
kācēna raktā kr̥ṣṇā vā dr̥ṣṭistadr̥k ca paśyati|
liṅganāśē'pi tādr̥g dr̥ṅ niṣprabhā hatadarśanā||21||
View original
|
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतं च पश्यति||२०||
काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तदृक् च पश्यति|
लिङ्गनाशेऽपि तादृग् दृङ् निष्प्रभा हतदर्शना||२१||
Adhikarana 16 saMsargajasya timirasya lakShaNam 17saMsargajasya kAcasya lakShaNam 18saMsargajasya li~gganAshasya lakShaNam 19sannipAtajasya timirasya lakShaNam 20sannipAtajasya kAcasya lakShaNam 21sannipAtajasya li~gganAshasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23
saṁsargasannipātēṣu vidyātsaṅkīrṇalakṣaṇān|
timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulēkṣaṇaḥ||22||
timirē, śēṣayōrdr̥ṣṭau citrō rāgaḥ prajāyatē|
|23|
View original
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात्सङ्कीर्णलक्षणान्|
तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः||२२||
तिमिरे, शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते|
|२३|
Adhikarana 22 nakulAndhasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24
|
dyōtyatē nakulasyēva yasya dr̥ṅ nicitā malaiḥ||23||
nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṁ paśyati nō niśi|
|24|
View original
|
द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः||२३||
नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि|
|२४|
Adhikarana 23 doShAndhasya atra divAdarshane yuktiH (24-26) · Śloka 26
|
arkē'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ||24||
sthagayanti dr̥śaṁ dōṣā dōṣāndhaḥ sa gadō'paraḥ|
divākarakaraspr̥ṣṭā bhraṣṭā dr̥ṣṭipathānmalāḥ||25||
vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam|
|26|
View original
|
अर्केऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः||२४||
स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदोऽपरः|
दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः||२५||
विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्नि दर्शनम्|
|२६|
Adhikarana 24 uShNavidagdhAyAH lakShaNam (26-28) · Śloka 28
|
uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt||26||
tridōṣaraktasaṁpr̥ktō yātyūṣmōrdhvaṁ tatō'kṣiṇi|
dāhōṣē malinaṁ śuklamahanyāviladarśanam||27||
rātrāvāndhyaṁ ca jāyēta vidagdhōṣṇēna sā smr̥tā|
|28|
View original
|
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्||२६||
त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणि|
दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्||२७||
रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता|
|२८|
Adhikarana 25 amlavidagdhAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
|
bhr̥śamamlāśanāddōṣaiḥ sāsrairyā dr̥ṣṭirācitā||28||
saklēdakaṇḍūkaluṣā vidagdhā'mlēna sā smr̥tā|
|29|
View original
|
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्रैर्या दृष्टिराचिता||२८||
सक्लेदकण्डूकलुषा विदग्धाऽम्लेन सा स्मृता|
|२९|
Adhikarana 26 dhUmarasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30
|
śōkajvaraśirōrōgasantaptasyānilādayaḥ||29||
dhūmāvilāṁ dhūmadr̥śaṁ dr̥śaṁ kuryuḥ sa dhūmaraḥ|
|30|
View original
|
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः||२९||
धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः|
|३०|
Adhikarana 27 aupasargikali~gganAshasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32
|
sahasaivālpasattvasya paśyatō rūpamadbhutam||30||
bhāsvaraṁ bhāśkarādiṁ vā vātādyā nayanāśritāḥ|
kurvanti tējaḥ saṁśōṣya dr̥ṣṭiṁ muṣitadarśanām||31||
vaidūryavarṇāṁ stimitāṁ prakr̥tisthāmivāvyathām|
ōupasargika ityēṣa liṅganāśō|32|
View original
|
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्||३०||
भास्वरं भाश्करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः|
कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्||३१||
वैदूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थामिवाव्यथाम्|
ओउपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशो|३२|
Adhikarana saptaviMshatirogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (12) · Śloka 12
|
'tra varjayēt||32||
vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṁ hRasvajāmapi|
ṣaṭ kācā nakulāndhaśca yāpyāḥ, śēṣāṁstu sādhayēt||33||
dvādaśēti gadā dr̥ṣṭōu nirdiṣṭāḥ saptaviṁśatiḥ|
33 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē dr̥ṣṭirōgavijñānīyō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||
View original
|
ऽत्र वर्जयेत्||३२||
विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्ऱस्वजामपि|
षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः, शेषांस्तु साधयेत्||३३||
द्वादशेति गदा दृष्टोउ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः|
३३ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||