Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

ক্ষুদ্ররোগবিজ্ঞানং ক্রমপ্রাপ্তমাচিখ্যাসুরাহ অথাতঃ ক্ষুদ্ররোগবিজ্ঞানীযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে)|২| স্নিগ্ধা সবর্ণা গ্রথিতা নীরুজা মুদ্গসন্নিভা| পিটিকা কফবাতাভ্যাং বালানামজগল্লিকা||১||

View original

क्षुद्ररोगविज्ञानं क्रमप्राप्तमाचिख्यासुराह अथातः क्षुद्ररोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२| स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा| पिटिका कफवाताभ्यां बालानामजगल्लिका||१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

যবপ্রখ্যা যবপ্রখ্যা তাভ্যাং মাংসাশ্রিতা ঘনা| |২|

View original

यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना| |२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| অবক্ত্রা চালজী বৃত্তা স্তোকপূযা ঘনোন্নতা||২|| গ্রন্থযঃ পঞ্চ বা ষড্বা কচ্ছপী কচ্ছপোন্নতাঃ| |৩|

View original

| अवक्त्रा चालजी वृत्ता स्तोकपूया घनोन्नता||२|| ग्रन्थयः पञ्च वा षड्वा कच्छपी कच्छपोन्नताः| |३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| কর্ণস্যোর্ধ্বং সমন্তাদ্বা পিটিকা কঠিনোগ্ররুক্||৩|| শালূকাভা পনসিকা| |৪|

View original

| कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद्वा पिटिका कठिनोग्ररुक्||३|| शालूकाभा पनसिका| |४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

শোফস্ত্বল্পরুজঃ স্থিরঃ| হনুসন্ধিসমুদ্ভূতস্তাভ্যাং পাষাণগর্দভঃ||৪||

View original

शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः| हनुसन्धिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्दभः||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

শাল্মলীকণ্টকাকারাঃ পিটিকাঃ সরুজো ঘনাঃ| মেদোগর্ভা মুখে যূনাং তাভ্যাং চ মুখদূষিকাঃ||৫||

View original

शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटिकाः सरुजो घनाः| मेदोगर्भा मुखे यूनां ताभ्यां च मुखदूषिकाः||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

তে পদ্মকণ্টকা জ্ঞেযা যৈঃ পদ্মমিব কণ্টকৈঃ| চীযতে নীরুজৈঃ শ্বেতৈঃ শরীরং কফবাতজৈঃ||৬||

View original

ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्ममिव कण्टकैः| चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफवातजैः||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

পিত্তেন পিটিকা বৃত্তা পক্বোদুম্বরসন্নিভা| মহাদাহজ্বরকরী বিবৃতা বিবৃতাননা||৭||

View original

पित्तेन पिटिका वृत्ता पक्वोदुम्बरसन्निभा| महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

গাত্রেষ্বন্তশ্চ বক্ত্রস্য দাহজ্বররুজান্বিতাঃ| মসূরমাত্রাস্তদ্বর্ণাস্তত্সংজ্ঞাঃ পিটিকা ঘনাঃ||৮||

View original

गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः| मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटिका घनाः||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

ততঃ কষ্টতরাঃ স্ফোটা বিস্ফোটাখ্যা মহারুজাঃ| |৯|

View original

ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः| |९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| যা পদ্মকর্ণিকাকারা পিটিকা পিটিকাচিতা||৯|| সা বিদ্ধা বাতপিত্তাভ্যাং| |১০|

View original

| या पद्मकर्णिकाकारा पिटिका पिटिकाचिता||९|| सा विद्धा वातपित्ताभ्यां| |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

তাভ্যামেব চ গর্দভী| মণ্ডলা বিপুলোত্সন্না সরাগপিটিকাচিতা||১০||

View original

ताभ्यामेव च गर्दभी| मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटिकाचिता||१०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

কক্ষেতি কক্ষাসন্নেষু প্রাযো দেশেষু সাঽনিলাত্| পিত্তাদ্ভবন্তি পিটিকাঃ সূক্ষ্মা লাজোপমা ঘনাঃ||১১||

View original

कक्षेति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु साऽनिलात्| पित्ताद्भवन्ति पिटिकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

তাদৃশী মহতী ত্বেকা গন্ধনামেতি কীর্তিতা| |১২|

View original

तादृशी महती त्वेका गन्धनामेति कीर्तिता| |१२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ঘর্মস্বেদপরীতেঽঙ্গে পিটিকাঃ সরুজো ঘনাঃ||১২|| রাজিকাবর্ণসংস্থানপ্রমাণা রাজিকাহ্বযাঃ| |১৩|

View original

| घर्मस्वेदपरीतेऽङ्गे पिटिकाः सरुजो घनाः||१२|| राजिकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः| |१३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| দোষৈঃ পিত্তোল্বণৈর্মন্দৈর্বিসর্পিতি বিসর্পবত্||১৩|| শোফোঽপাকস্তনুস্তাম্রো জ্বরকৃজ্জালগর্দভঃ| |১৪|

View original

| दोषैः पित्तोल्बणैर्मन्दैर्विसर्पिति विसर्पवत्||१३|| शोफोऽपाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्दभः| |१४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| মলৈঃ পিত্তোল্বণৈঃ স্ফোটা জ্বরিণো মাংসদারণাঃ||১৪|| কক্ষাভাগেষু জাযন্তে যেঽগ্ন্যাভাঃ সাঽগ্নিরোহিণী| পঞ্চাহাত্সপ্তরাত্রাদ্বা পক্ষাদ্বা হন্তিজীবিতম্||১৫||

View original

| मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारणाः||१४|| कक्षाभागेषु जायन्ते येऽग्न्याभाः साऽग्निरोहिणी| पञ्चाहात्सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्तिजीवितम्||१५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ত্রিলিঙ্গা পিটিকা বৃত্তা জত্রূর্ধ্বমিরিবেল্লিকা| |১৬|

View original

त्रिलिङ्गा पिटिका वृत्ता जत्रूर्ध्वमिरिवेल्लिका| |१६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| বিদারীকন্দকঠিনা বিদারী কক্ষবঙ্ক্ষণে||১৬||

View original

| विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे||१६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

মেদোনিলকফৈর্গ্রন্থিঃ স্নাযুমাংসসিরাশ্রযৈঃ| ভিন্নো বসাজ্যমধ্বাভং স্রবেত্তত্রোল্বণোঽনিলঃ||১৭|| মাংসং বিশোষ্য গ্রথিতাং শর্করামুপপাদযেত্| দুর্গন্ধং রুধিরং ক্লিন্নং নানাবর্ণং ততো মলাঃ||১৮|| তাং স্রাবযন্তি নিচিতাং বিদ্যাত্তচ্ছর্করার্বুদম্| |১৯|

View original

मेदोनिलकफैर्ग्रन्थिः स्नायुमांससिराश्रयैः| भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्बणोऽनिलः||१७|| मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करामुपपादयेत्| दुर्गन्धं रुधिरं क्लिन्नं नानावर्णं ततो मलाः||१८|| तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात्तच्छर्करार्बुदम्| |१९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| পাণিপাদতলে সন্ধৌ জত্রূর্ধ্বং বোপচীযতে||১৯|| বল্মীকবচ্ছনৈর্গ্রন্থিস্তদ্বদ্বহ্বণুভির্মুখৈঃ| রুগ্দাহকণ্ডূক্লেদাঢ্যৈর্বল্মীকোঽসৌ সমস্তজঃ||২০||

View original

| पाणिपादतले सन्धौ जत्रूर्ध्वं वोपचीयते||१९|| वल्मीकवच्छनैर्ग्रन्थिस्तद्वद्बह्वणुभिर्मुखैः| रुग्दाहकण्डूक्लेदाढ्यैर्वल्मीकोऽसौ समस्तजः||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

শর্করোন্মথিতে পাদে ক্ষতে বা কণ্টকাদিভিঃ| গ্রন্থিঃ কীলবদুত্সন্নো জাযতে কদরং তু তত্||২১||

View original

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः| ग्रन्थिः कीलवदुत्सन्नो जायते कदरं तु तत्||२१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

বেগসন্ধারণাদ্বাযুরপানোঽপানসংশ্রযম্| অণূকরোতি বাহ্যান্তর্মার্গস্য ততঃ শকৃত্||২২|| কৃচ্ছ্রান্নির্গচ্ছতি ব্যাধিরযং রুদ্ধগুদো মতঃ| |২৩|

View original

वेगसन्धारणाद्वायुरपानोऽपानसंश्रयम्| अणूकरोति बाह्यान्तर्मार्गस्य ततः शकृत्||२२|| कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदो मतः| |२३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| কুর্যাত্পিত্তানিলং পাকং নখমাংসে সরুগ্জ্বরম্||২৩|| চিপ্যমক্ষতরোগং চ বিদ্যাদুপনখং চ তম্| |২৪|

View original

| कुर्यात्पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम्||२३|| चिप्यमक्षतरोगं च विद्यादुपनखं च तम्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| কৃষ্ণোঽভিঘাতাদ্রূক্ষশ্চ খরশ্চ কুনখো নখঃ||২৪||

View original

| कृष्णोऽभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

দুষ্টকর্দমসংস্পর্শাত্ কণ্ডূক্লেদান্বিতান্তরাঃ| অঙ্গুল্যোঽলসমিত্যাহুঃ|২৫|

View original

दुष्टकर्दमसंस्पर्शात् कण्डूक्लेदान्वितान्तराः| अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः|२५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| তিলাভাংস্তিলকালকান্||২৫|| কৃষ্ণানবেদনাংস্ত্বক্স্থান্| |২৬|

View original

| तिलाभांस्तिलकालकान्||२५|| कृष्णानवेदनांस्त्वक्स्थान्| |२६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

মষাংস্তানেব চোন্নতান্| |২৬|

View original

मषांस्तानेव चोन्नतान्| |२६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| মষেভ্যস্তূন্নততরাংশ্চর্মকীলান্ সিতাসিতান্||২৬||

View original

| मषेभ्यस्तून्नततरांश्चर्मकीलान् सितासितान्||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

তথাবিধো জতুমণিঃ সহজো লোহিতস্তু সঃ| |২৭|

View original

तथाविधो जतुमणिः सहजो लोहितस्तु सः| |२७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| কৃষ্ণং সিতং বা সহজং মণ্ডলং লাঞ্ছনং সমম্||২৭||

View original

| कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम्||२७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

শোকক্রোধাদিকুপিতাদ্বাতপিত্তান্মুখে তনু| শ্যামলং মণ্ডলং ব্যঙ্গং, বক্ত্রাদন্যত্র নীলিকা||২৮|| পরুষং পরুষস্পর্শং ব্যঙ্গং শ্যাবং চ মারুতাত্| পিত্তাত্তাম্রান্তমানীলং, শ্বেতান্তং কণ্ডুমত্কফাত্||২৯|| রক্তাদ্রক্তান্তমাতাম্র সৌষং চিমিচিমাযতে| |৩০|

View original

शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु| श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं, वक्त्रादन्यत्र नीलिका||२८|| परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्| पित्तात्ताम्रान्तमानीलं, श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात्||२९|| रक्ताद्रक्तान्तमाताम्र सौषं चिमिचिमायते| |३०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| বাযুনোদীরিতঃ শ্লেষ্মা ত্বচং প্রাপ্য বিশুষ্যতি||৩০|| ততস্ত্বগ্জাযতে পাণ্ডুঃ ক্রমেণ চ বিচেতনা| অল্পকণ্ডূরবিক্লেদা সা প্রসুপ্তিঃ প্রসুপ্তিতঃ||৩১||

View original

| वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति||३०|| ततस्त्वग्जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना| अल्पकण्डूरविक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः||३१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

অসম্যগ্বমনোদীর্ণপিত্তশ্লেষ্মান্ননিগ্রহৈঃ| মণ্ডলান্যতিকণ্ডূনি রাগবন্তি বহূনি চ||৩২|| উত্কোঠঃ| |৩৩|

View original

असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः| मण्डलान्यतिकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च||३२|| उत्कोठः| |३३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

সোঽনুবদ্ধস্তু কোঠ ইত্যভিধীযতে| |৩৩|

View original

सोऽनुबद्धस्तु कोठ इत्यभिधीयते| |३३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| প্রোক্তাঃ ষট্ত্রিংশদিত্যেতে ক্ষুদ্ররোগা বিভাগশঃ||৩৩|| |যানবিজ্ঞায মুহ্যেত চিকিত্সাযাং চিকিত্সকঃ| ] ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং ষষ্ঠে উত্তরস্থানে ক্ষুদ্ররোগবিজ্ঞানীযং নামৈকত্রিংশোঽধ্যাযঃ||৩১||

View original

| प्रोक्ताः षट्त्रिंशदित्येते क्षुद्ररोगा विभागशः||३३|| |यानविज्ञाय मुह्येत चिकित्सायां चिकित्सकः| ] इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने क्षुद्ररोगविज्ञानीयं नामैकत्रिंशोऽध्यायः||३१||

🔊 Audio coming soon

31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ — Ashtanga Hrudayam | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi