16. sarvākṣirōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogapratiShedhAdhyAyaH||16|| abhiShyandeShu prAgrUpe tIkShNagaNDUShAdi (2-1) · Śloka 1

अधुना सर्वाक्षिरोगप्रतिषेध उपक्रम्यते अथातः सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२| प्राग्रूप एव स्यन्देषु तीक्ष्णं गण्डूषनावनम्| कारयेदुपवासं च कोपादन्यत्र वातजात्||१||

Adhikarana abhiShyandeShu dAhAdishAntyarthaM patrAdibiDAlakaH (2-3) · Śloka 3

दाहोपदेहरागाश्रुशोफशान्त्यै बिडालकम्| कुर्यात्सर्वत्र पत्रैलामरिचस्वर्णगैरिकैः||२|| सरसाञ्जनयष्ट्याह्वनतचन्दनसैन्धवैः| |३|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande saindhavAdi pittaraktaje~abhiShyande mAMsyAdilepaH kaphaje~abhiShyande manohvAdilepaH sarvaje~abhiShyande pUrvoktaH sarvalepaH (3-5) · Śloka 5

| सैन्धवं नागरं तार्क्ष्यं भृष्टं मण्डेन सर्पिषः||३|| वातजे घृतभृष्टं वा योज्यं शबरदेशजम्| मांसीपद्मककालीययष्ट्याह्वैः पित्तरक्तयोः||४|| मनोह्वाफलिनीक्षौद्रैः कफे, सर्वैस्तु सर्वजे| |५|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre sitamaricAdyavaguNThanam (5) · Śloka 5

सितमरिचभागमेकं चतुर्मनोह्वं द्विरष्टशाबर्कम्| सञ्चूर्ण्य वस्त्रबद्धं प्रकुपितमात्रेऽवगुण्ठनं नेत्रे||५||

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kulatthacUrNAvacUrNanam (6) · Śloka 6

आरण्याश्छगणरसे पटावबद्धाः सुस्विन्ना नखवितुषीकृताः कुलत्थाः| तच्चूर्णं सकृदवचूर्णनान्निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम्||६||

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre ghoShAdipoTalI (7) · Śloka 7

घोषाभयातुत्थकयष्टिरोध्रै- र्मूती सुसूक्ष्मैः श्लथवस्त्रबद्धैः| ताम्रस्थधान्याम्लनिमग्नमूर्ति- रर्तिं जयत्यक्षिणि नैकरूपाम्||७||

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kaTa~gkaTerIkvAthasekaH (8) · Śloka 8

षोडशभिः सलिलपलैः पलं तथैकं कटङ्कटेर्याः सिद्धम्| सेकोऽष्टभागशिष्टः क्षौद्रयुतः सर्वदोषकुपिते नेत्रे||८||

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre shigrupallavarasaH (9) · Śloka 9

वातपित्तकफसन्निपातजां नेत्रयोर्बहुविधामपि व्यथाम्| शीघ्रमेव जयति प्रयोजितः शिग्रुपल्लवरसः समाक्षिकः||९||

Adhikarana vAtaje~abhiShyande eraNDamUlasiddhakShIram vAtaje~abhiShyande saktupiNDikA (10) · Śloka 10

तरुणमुरुबूकपत्रं मूलं च विभिद्य सिद्धमाजे क्षीरे| वाताभिष्यन्दरुजं सद्यो विनिहन्ति सक्तुपिण्डिका चोष्णा||१०||

Adhikarana vAtaje~abhiShyande bilvAdikvAthaH Ashcyotane vAtaje~abhiShyande hrIberAdi shUlAshcyotanam raktapittaje~abhiShyande ma~jjiShThAdikvAthasekaH (11-13) · Śloka 13

आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः| कोष्णः सहैरण्डजटाबृहतीमधुशिग्रुभिः||११|| ह्रीबेरवक्रशार्ङ्गेष्टोदुम्बरत्वक्षु साधितम्| साम्भसा पयसाऽऽजेन शूलाश्च्योतनमुत्तमम्||१२|| मञ्जिष्ठारजनीलाक्षाद्राक्षर्द्धिमधुकोत्पलैः| क्वाथः सशर्करः शीतः सेचनं रक्तपित्तजित्||१३||

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande kaserukAdirajaHpAnIyam (14) · Śloka 14

कसेरुयष्ट्याह्वरजस्तान्तवे शिथिलं स्थितम्| अप्सु दिव्यासु निहितं हितं स्यन्देऽस्रपित्तजे||१४||

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande puNDrAdipoTalI (15) · Śloka 15

पुण्ड्रयष्टीनिशामूती प्लुता स्तन्ये सशर्करे| छागदुग्धेऽथवा दाहरुग्रागाश्रुनिवर्तनी||१५||

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande shvetarodhrAdipoTalI (16) · Śloka 16

श्वेतरोध्रं समधुकं घृतभृष्टं सुचूर्णितं| वस्त्रस्थं स्तन्यमृदितं पित्तरक्ताभिघातजित्||१६||

Adhikarana kaphaje~abhiShyande nAgarAdikvAthaH Ashcyotane sarvaje~abhiShyande mishrairetairAshcotanam (17) · Śloka 17

नागरत्रिफलानिम्बवासरोध्ररसः कफे| कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैर्भेषजैः सान्निपातिके||१७||

Adhikarana vAtAdyabhiShyande susnigdhaM kRutvArudhirasrAvaH vAtAdyabhiShyande punaH snigdhaM kRutvA virekaH (18-19) · Śloka 19

सर्पिः पुराणं पवने, पित्ते शर्करयाऽन्वितम्| व्योषसिद्धं कफे पीत्वा यवक्षारावचूर्णितम्||१८|| स्रावयेद्रुधिरं भूयस्ततः स्निग्धं विरेचयेत्| |१९|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande shUladAhayorAnUpavesavAralepaH (19-20) · Śloka 20

| आनूपवेसवारेण शिरोवदनलेपनम्||१९|| उष्णेन शूले, दाहे तु पयःसर्पिर्युतैर्हिमैः| |२०|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande timirapratiShedhavatpratIkAraH (20) · Śloka 20

| तिमिरप्रतिषेधं च वीक्ष्य युञ्ज्याद्यथायथम्||२०||

Adhikarana adhimanthAdhiShu ayameva vidhiH adhimanthe~ashAntau bhruvorupari dAhaH (21) · Śloka 21

अयमेव विधिः सर्वो मन्थादिष्वपि शस्यते| अशान्तौ सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत्||२१||

Adhikarana vAtaje~adhimanthe godadhivartiH (22) · Śloka 22

रूप्यं रूक्षेण गोदध्ना लिम्पेन्नीलत्वमागते| शुष्के तु मस्तुना वर्तिर्वाताक्ष्यामयनाशिनी||२२||

Adhikarana pittaraktaje~adhimanthe sumanaHkorakAdivartiH (23) · Śloka 23

सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला| पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा||२३||

Adhikarana kaphaje~adhimanthe saindhavAdivartiH (24) · Śloka 24

सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः| फेन ऐलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्||२४||

Adhikarana sarvaje~adhimanthe pAshupato yogaH (25-27) · Śloka 27

प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी चाष्टपलं पचेत्| जलद्रोणे रसे पूते पुनः पक्वे घने क्षिपेत्||२५|| पुष्पाञ्जनाद्दशपलं कर्षं च मरिचात्ततः| कृतश्चूर्णोऽथवा वर्तिः सर्वाभिष्यन्दसम्भवान्||२६|| हन्ति रागरुजाघर्षान् सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत्| अयं पाशुपतो योगो रहस्यं भिषजां परम्||२७||

Adhikarana shuShkAkShipAke ghRutapAnatarpaNAdi (28-29) · Śloka 29

शुष्काक्षिपाके हविषः पानमक्ष्णोश्च तर्पणम्| घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन वाऽणुना||२८|| परिषेको हितश्चात्र पयः कोष्णं ससैन्धवम्| |२९|

Adhikarana shuShkAkShipAke mahauShadhA~jjanam shuShkAkShipAke AnUpasattvotthA vasA~a~jjanam (29-30) · Śloka 30

| सर्पिर्युक्तं स्तन्यपिष्टमञ्जनं च महौषधम्||२९|| वसा वाऽऽनूपसत्त्वोत्था किञ्चित्सैन्धवनागरा| |३०|

Adhikarana shuShkAkShipAke keshamaShI a~jjanam (30-31) · Śloka 31

| घृताक्तान् दर्पणे घृष्टान् केशान् मल्लकसम्पुटे||३०|| दग्ध्वाऽऽज्यपिष्टा लोहस्था सा मषी श्रेष्ठमञ्जनम्| |३१|

Adhikarana sashophe alpashophe ca snigdhasya sirAvyadhaH sashophe alpashophe punaHsnigdhaM kRutvA virekaH (31-32) · Śloka 32

| सशोफेवाऽल्पशोफे च स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||३१|| रेकः स्निग्धे पुनर्द्राक्षापथ्याक्वाथत्रिवृद्घृतैः| |३२|

Adhikarana saSoPe alpaSoPe SUlaharaH SvetarodhrapoTalIsekaH (32-33) · Śloka 33

| श्वेतरोध्रं घृते भृष्टं चूर्णितं तान्तवस्थितम्||३२|| उष्णाम्बुना विमृदितं सेकः शूलहरः परम्| |३३|

Adhikarana sashophe alpashophe dArvyAdikvAthaH Ashcyotane (33) · Śloka 33

| दार्वीप्रपौण्डरीकस्य क्वाथो वाऽऽश्च्योतने हितः|३३|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA vakShyamANAH sandhAvAH (33) · Śloka 33

सन्धवांश्च प्रयुञ्जीत घर्षरागाश्रुरुग्घरान्| ||३३||

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAmraghRuShTAdiH sandhAvaH sashophe alpashophe gharShAdiharA gavyadadhisarAdiH sandhAvaH (34.5) · Śloka

ताम्रं लोहे मूत्रघृष्टं प्रयुक्तं नेत्रे सर्पिर्धूपितं वेदनाघ्नम्| ताम्रे घृष्टो गव्यदध्नः सरो वा युक्तः कृष्णासैन्धवाभ्यां वरिष्ठः||३४.५||

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA sha~gkhaghRuShTAdiH sandhAvaH (35.5) · Śloka

शङ्खं ताम्रे स्तन्यघृष्टं घृताक्तैः शम्याः पत्रैर्धूपितं तद्यवैश्च| नेत्रे युक्तं हन्ति सन्धावसंज्ञं क्षिप्रं घर्षं वेदनां चातितीव्राम्||३५.५||

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA udumbaraphalAdiH sandhAvaH (36-37) · Śloka 37

| उदुम्बरफलं लोहे घृष्टं स्तन्येन धूपितम्||३६|| साज्यैः शमीच्छदैर्दाहशूलरागाश्रुहर्षजित्| |३७|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA shigrupallavaniryAsAdiH sandhAvaH (37-38) · Śloka 38

| शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसम्पुटे||३७|| घृतेन धूपितो हन्ति शोफघर्षाश्रुवेदनाः| |३८|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA mRutkapAlAdiH sandhAvaH (38-39) · Śloka 39

| तिलाम्भसा मृत्कपालं कांस्ये घृष्टं सुधूपितम्||३८|| निम्बपत्रैर्घृताभ्यक्तैर्घर्षशूलाश्रुरागजित्| |३९|

Adhikarana sandhAvenA~jjite netre stanyAshcyotanam (39-40) · Śloka 40

| सन्धावेनाञ्जिते नेत्रे विगतौषधवेदने||३९|| स्तन्येनाश्च्योतनं कार्यं त्रिः परं नाञ्जयेच्च तैः| |४०|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAlIsapatrAdiguTikA sandhAvaH (40-42) · Śloka 42

| तालीसपत्रचपलानतलोहरजोञ्जनैः||४०|| जातीमुकुलकासीससैन्धवैर्मूत्रपेषितैः| ताम्रमालिप्य सप्ताहं धारयेत्पेषयेत्ततः||४१|| मूत्रेणैवानु गुटिकाः कार्याश्छायविशोषिताः| ताः स्तन्यघृष्टा घर्षाश्रुशोफकण्डूविनाशनाः||४२||

Adhikarana sashophe alpashophe vyAghryAdikaH sandhAvaH (43) · Śloka 43

व्याघ्रीत्वङ्ऽऽमधुकं ताम्ररजोऽजाक्षीरकल्कितम्| शम्यामलकपत्राज्यधूपितं शोफरुक्प्रणुत्||४३||

Adhikarana amloShite pittAbhiShyandacikitsA (44) · Śloka 44

अम्लोषिते प्रयुञ्जीत पित्ताभिष्यन्दसाधनम्| |४४|

Adhikarana dIrghakAlAnubandhitvAdukliShTAdayo~aShTAdasha rogAH pillasaMj~jAH (44-46) · Śloka 46

| उत्क्लिष्टाः कफपित्तास्रनिचयोत्थाः कुकूणकः||४४|| पक्ष्मोपरोधः शुष्काक्षिपाकः पूयालसो बिसः| पोथक्यम्लोषितोऽल्पाख्यः स्यन्दमन्था विनाऽनिलात्||४५|| एतेऽष्टादश पिल्लाख्या दीर्घकालानुबन्धिनः| |४६|

Adhikarana pilleShu vakShyamANA sAmAnyacikitsA pilleShu vartmanirlekhanam (46-48) · Śloka 48

| चिकित्सा पृथगेतेषां स्वंस्वमुक्ता अथ वक्ष्यते||४६|| पिल्लीभूतेषु सामान्यात् अथ पिल्लाख्यरोगिणः| स्निग्धस्य छर्दितवतः सिराव्यधहृतासृजः||४७|| विरिक्तस्य च वर्त्मानु निर्लिखेदाविशुद्धितः| |४८|

Adhikarana pilleShu tutthakAdinA sekaH (48-50) · Śloka 50

| तुत्थकस्य पलं श्वेतमरिचानि च विंशतिः||४८|| त्रिंशता काञ्जिकपलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत्| पिल्लानपिल्लान् कुरुते बहुवर्षोत्थितानपि||४९|| तत्सेकेनोपदेहाश्रुकण्डूशोफांश्च नाशयेत्| |५०|

Adhikarana pilleShu kara~jjabIjAdirasakriyA~a~jjanam (50-51) · Śloka 51

| करञ्जबीजं सुरसं सुमनःकोरकाणि च||५०|| संक्षुद्य साधयेत्क्वाथे पूते तत्र रसक्रिया| अञ्जनं पिल्लभैषज्यं पक्ष्मणां च प्ररोहणम्||५१||

Adhikarana pilleShu rasA~jjanAdi a~jjanam (52-53) · Śloka 53

रसाञ्जनं सर्जरसो रीतिपुष्पं मनःशिला| समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च||५२|| अञ्जनं मधुना पिष्टं क्लेदकण्डूघ्नमुत्तमम्| |५३|

Adhikarana pilleShu tagarAdi a~jjanam pilleShu devadArvAdi a~jjanam (53-54) · Śloka 54

| अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम्||५३|| भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च| |५४|

Adhikarana pilleShu saindhavAdivartiH (54-55) · Śloka 55

| सैन्धवत्रिफलाकृष्णाकटुकाशङ्ख्नाभयः||५४|| सताम्ररजसो वर्तिः पिल्लशुक्रकनाशिनी| |५५|

Adhikarana pilleShu puShpakAsIsAdi a~jjanam (55-56) · Śloka 56

| पुष्पकासीसचूर्णो वा सुरसारसभावितः||५५|| ताम्रे दशाहं तत् पैल्ल्यपक्ष्मशातजिदञ्जनम्| |५६|

Adhikarana pilleShu alAdicUrNaH (56) · Śloka 56

अलं च सौवीरकमञ्जनं च ताभ्यां समं ताम्ररजः सुसूक्ष्मम्| पिल्लेषु रोमाणि निषेवितोऽसौ चूर्णः करोत्येकशलाकयाऽपि||५६||

Adhikarana pilleShu lAkShAdimaShI (57) · Śloka 57

लाक्षानिर्गुण्डीभृङ्गदार्वीरसेन श्रेष्ठं कार्पासं भावितं सप्तकृत्वः| दीपः प्रज्वाल्यः सर्पिषा तत्समुत्था श्रेष्ठा पिल्लानां रोपणार्थे मषी सा||५७||

Adhikarana pilleShu punaHpunarvartmAvalekhanAdi (58-59) · Śloka 59

| वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्||५८|| पुनःपुनर्विरेकं च नित्यमाश्च्योतनाञ्जनम्| नावनं धूमपानं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||५९||

Adhikarana pilleShu pUyAlase~ashAnte dAhaH (60) · Śloka 60

पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया| |६०|

Adhikarana iti caturNavatirnetrarogAH (60-61) · Śloka 61

| चतुर्णवतिरित्यक्ष्णो हेतुलक्षणसाधनैः||६०|| परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदाः| |६१|

Adhikarana svasthasyApi nayanapriyasya sadA purANayavAdisevanam (61-65) · Śloka 65

| सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः||६१|| पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्| मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिःपरिप्लुतान्||६२|| शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्| सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्||६३|| आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्| वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च||६४|| क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्| विदाहि विष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||६५||

Adhikarana svasthasyApi pAdamrakShaNAdi (66) · Śloka 66

द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे शिरे गते ते बहुधा च नेत्रे ता म्रक्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयने नयन्ति||६६||

Adhikarana svasthasyApi upAnadAdisevanam (16) · Śloka 16

मलौष्ण्यसङ्घट्टनपीडनाद्यै- स्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः| भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मा- दुपानदभ्यञ्जनधावनानि||६७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधो नाम षोडशोऽध्यायः||१६||