15. sarvākṣirōgavijñāniyādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogavij~jAnIyAdhyAyaH||15|| (2) · Śloka 2

अधुना क्रमप्राप्तं सर्वाक्षिरोगविज्ञानं वक्ति अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

Adhikarana 1 vAtAbhiShyandasya lakShaNam (1-3) · Śloka 3

वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम्||१|| शुष्काल्पा दूषिका शीतमच्छं चाश्रु चला रुजः| निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्||२|| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सोऽभिष्यन्दः|३|

Adhikarana 2 vAtAdimanthasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| उपेक्षितः||३|| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||४||

Adhikarana 3 hatAdhimanthasya lakShaNam (5) · Śloka 5

हताधिमन्थः सोऽपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||५||

Adhikarana 4anyatovAtasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

मन्याक्षिशङ्ख़तो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्||६|| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतोवातसंज्ञितः| |७|

Adhikarana 5 vAtaparyayasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||७||

Adhikarana 6 pittAbhiShyandasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः| अन्तः क्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्||८|| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्| |९|

Adhikarana 7pittAdhimanthasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्||९|| अधिमन्थे भवेन्नेत्रं| |१०|

Adhikarana 8 kaphAbhiShyandasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्राऽन्नानभिनन्दनम्||१०|| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता| |११|

Adhikarana 9 kaphAdhimanthasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्||११|| प्रसेको नासिकाध्मानं पांशुपूर्णमिवेक्षणम्| |१२|

Adhikarana 10 raktAbhiShyandasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम्||१२|| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्| |१३|

Adhikarana 11 raktAdhimanthasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| मन्थेऽक्षि ताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्||१३|| रोगेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१४||

Adhikarana sarvAdhimanthAnAM sAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यान्दाधिकव्यथाः| शङ्कदन्तकपोलेशु कपाले चातिरुक्कराः||१५||

Adhikarana 12 shuShkAkShipAkasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

वातपित्तातुरं घार्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्||१६|| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयं|१७|

Adhikarana 13 sashophasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

| सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः||१७|| सरक्तैस्तत्र शोफोऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्||१८|| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः| |१९|

Adhikarana 14 alpashophasya lakShaNam 15akShipAkAtyayasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| अल्पशोफेऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१९|| अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्||२०|| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः| |२१|

Adhikarana 16 amloShitasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः||२१|| शिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्||२२|| अम्लोषितोऽयम्| |२३|

Adhikarana iti sarvagAH ShoDasharogAH (23) · Śloka 23

इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः| |२३|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (23) · Śloka 23

| हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्||२३||

Adhikarana eteShAM dRuShTihanane kAlamaryAdA (15) · Śloka 25

वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रात् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||२५||