Adhikarana sarvAkShirogavij~jAnIyAdhyAyaH||15|| (2) · Śloka 2
ਅਧੁਨਾ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਕ੍ਤਿ ਅਥਾਤਃ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨|
अधुना क्रमप्राप्तं सर्वाक्षिरोगविज्ञानं वक्ति अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 1 vAtAbhiShyandasya lakShaNam (1-3) · Śloka 3
ਵਾਤੇਨ ਨੇਤ੍ਰੇਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣੇ ਨਾਸਾਨਾਹੋਲ੍ਪਸ਼ੋਫਤਾ| ਸ਼ਙ੍ਖਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਲਲਾਟਸ੍ਯ ਤੋਦਸ੍ਫੁਰਣਭੇਦਨਮ੍||੧|| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਲ੍ਪਾ ਦੂਸਿਕਾ ਸ਼ੀਤਮਚ੍ਛਂ ਚਾਸ਼੍ਰੁ ਚਲਾ ਰੁਜਃ| ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਣਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਜ੍ਜਨ੍ਤੂਨਾਮਿਵ ਸਰ੍ਪਣਮ੍||੨|| ਅਕ੍ਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਤਮਿਵਾਭਾਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਃ ਸ਼ਲ੍ਯੈਰਿਵਾਚਿਤਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਃ|੩|
वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम्||१|| शुष्काल्पा दूषिका शीतमच्छं चाश्रु चला रुजः| निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्||२|| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सोऽभिष्यन्दः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 vAtAdimanthasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4
| ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਃ||੩|| ਅਧਿਮਨ੍ਥੋ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਨਦਨਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਅਰਣ੍ਯੇਵ ਚ ਮਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਲਲਾਟਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਾਦਯਃ||੪||
| उपेक्षितः||३|| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 hatAdhimanthasya lakShaNam (5) · Śloka 5
ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਃ ਸੋਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ਤੇਨ ਵੇਦਨਾਃ| ਅਨੇਕਰੂਪਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਰਣੋ ਦਸ੍ਟੌ ਚ ਦਸ੍ਟਿਹਾ||੫||
हताधिमन्थः सोऽपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4anyatovAtasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
ਮਨ੍ਯਾਕ੍ਸਿਸ਼ਙ੍ਖ਼ਤੋ ਵਾਯੁਰਨ੍ਯਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍| ਵ੍ਯਥਾਂ ਤੀਵ੍ਰਾਮਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਰਾਗਸ਼ੋਫਂ ਵਿਲੋਚਨਮ੍||੬|| ਸਙ੍ਕੋਚਯਤਿ ਪਰ੍ਯਸ਼੍ਰੁ ਸੋਨ੍ਯਤੋਵਾਤਸਂਜ੍ਞਿਤਃ| |੭|
मन्याक्षिशङ्ख़तो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्||६|| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतोवातसंज्ञितः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 vAtaparyayasya lakShaNam (7) · Śloka 7
| ਤਦ੍ਵਜ੍ਜਿਹ੍ਮਂ ਭਵੇਨ੍ਨੇਤ੍ਰਮੂਨਂ ਵਾ ਵਾਤਪਰ੍ਯਯੇ||੭||
| तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 pittAbhiShyandasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
ਦਾਹੋ ਧੂਮਾਯਨਂ ਸ਼ੋਫਃ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋ ਬਹਿਃ| ਅਨ੍ਤਃ ਕ੍ਲੇਦੋਸ਼੍ਰੁ ਪੀਤੋਸ੍ਣਂ ਰਾਗਃ ਪੀਤਾਭਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੮|| ਕ੍ਸਾਰੋਕ੍ਸਿਤਕ੍ਸਤਾਕ੍ਸਿਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮ੍| |੯|
दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः| अन्तः क्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्||८|| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7pittAdhimanthasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
| ਜ੍ਵਲਦਙ੍ਗਾਰਕੀਰ੍ਣਾਭਂ ਯਕਤ੍ਪਿਣ੍ਡਸਮਪ੍ਰਭਮ੍||੯|| ਅਧਿਮਨ੍ਥੇ ਭਵੇਨ੍ਨੇਤ੍ਰਂ| |੧੦|
| ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्||९|| अधिमन्थे भवेन्नेत्रं| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 kaphAbhiShyandasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
ਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਤੁ ਕਫਸਮ੍ਭਵੇ| ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ੋਫੋ ਮਹਾਨ੍ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਨਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍||੧੦|| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਬਹੁਸ਼੍ਵੇਤਪਿਚ੍ਛਾਵਦ੍ਦੂਸਿਕਾਸ਼੍ਰੁਤਾ| |੧੧|
स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्राऽन्नानभिनन्दनम्||१०|| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 kaphAdhimanthasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
| ਅਧਿਮਨ੍ਥੇ ਨਤਂ ਕਸ੍ਣਮੁਨ੍ਨਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲਮ੍||੧੧|| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਨਾਸਿਕਾਧ੍ਮਾਨਂ ਪਾਂਸ਼ੁਪੂਰ੍ਣਮਿਵੇਕ੍ਸਣਮ੍| |੧੨|
| अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्||११|| प्रसेको नासिकाध्मानं पांशुपूर्णमिवेक्षणम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 raktAbhiShyandasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
| ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰੁਰਾਜੀਦੂਸੀਕਾਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੨|| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਨ੍ਦੇਨ ਨਯਨਂ ਸਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮ੍| |੧੩|
| रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम्||१२|| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 raktAdhimanthasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
| ਮਨ੍ਥੇਕ੍ਸਿ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੁਤ੍ਪਾਟਨਸਮਾਨਰੁਕ੍||੧੩|| ਰੋਗੇਣ ਬਨ੍ਧੂਕਨਿਭਂ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਅਸਙ੍ਨਿਮਗ੍ਨਾਰਿਸ੍ਟਾਭਂ ਕਸ੍ਣਮਗ੍ਨ੍ਯਾਭਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੪||
| मन्थेऽक्षि ताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्||१३|| रोगेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvAdhimanthAnAM sAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15
ਅਧਿਮਨ੍ਥਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਯਾਨ੍ਦਾਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ| ਸ਼ਙ੍ਕਦਨ੍ਤਕਪੋਲੇਸ਼ੁ ਕਪਾਲੇ ਚਾਤਿਰੁਕ੍ਕਰਾਃ||੧੫||
अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यान्दाधिकव्यथाः| शङ्कदन्तकपोलेशु कपाले चातिरुक्कराः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 shuShkAkShipAkasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤੁਰਂ ਘਾਰ੍ਸਤੋਦਭੇਦੋਪਦੇਹਵਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਦਾਰੁਣਵਰ੍ਤ੍ਮਾਕ੍ਸਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਿਮੀਲਨਮ੍||੧੬|| ਵਿਕੂਣਨਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਤ੍ਵਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾਸ਼ੂਲਪਾਕਵਤ੍| ਉਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸਿਪਾਕੋਯਂ|੧੭|
वातपित्तातुरं घार्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्||१६|| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयं|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 sashophasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19
| ਸਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਮਲੈਃ||੧੭|| ਸਰਕ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫੋਤਿਰੁਗ੍ਦਾਹਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿਮਾਨ੍| ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲਮ੍||੧੮|| ਅਸ਼੍ਰੂਸ੍ਣਸ਼ੀਤਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਾਚ੍ਛਘਨਂ ਮੁਹੁਃ| |੧੯|
| सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः||१७|| सरक्तैस्तत्र शोफोऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्||१८|| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 alpashophasya lakShaNam 15akShipAkAtyayasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21
| ਅਲ੍ਪਸ਼ੋਫੇਲ੍ਪਸ਼ੋਫਸ੍ਤੁ ਪਾਕੋਨ੍ਯੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਸ੍ਤਥਾ||੧੯|| ਅਕ੍ਸਿਪਾਕਾਤ੍ਯਯੇ ਸ਼ੋਫਃ ਸਂਰਮ੍ਭਃ ਕਲੁਸਾਸ਼੍ਰੁਤਾ| ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧਮਸਿਤਂ ਸਿਤਂ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਰਾਗਵਤ੍||੨੦|| ਦਾਹੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਂਰੋਧੋ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚਾਨਵਸ੍ਥਿਤਾਃ| |੨੧|
| अल्पशोफेऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१९|| अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्||२०|| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 amloShitasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23
| ਅਨ੍ਨਸਾਰੋਮ੍ਲਤਾਂ ਨੀਤਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਰ੍ਮਲੈਃ||੨੧|| ਸ਼ਿਰਾਭਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਮਾਰੂਢਃ ਕਰੋਤਿ ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਮ੍| ਸਸ਼ੋਫਦਾਹਪਾਕਾਸ਼੍ਰੁ ਭਸ਼ਂ ਚਾਵਿਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੨੨|| ਅਮ੍ਲੋਸਿਤੋਯਮ੍| |੨੩|
| अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः||२१|| शिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्||२२|| अम्लोषितोऽयम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iti sarvagAH ShoDasharogAH (23) · Śloka 23
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਗਦਾਃ ਸੋਡਸ਼ ਸਰ੍ਵਗਾਃ| |੨੩|
इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (23) · Śloka 23
| ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਮੇਤੇਸੁ ਸਾਕ੍ਸਿਪਾਕਾਤ੍ਯਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੨੩||
| हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eteShAM dRuShTihanane kAlamaryAdA (15) · Śloka 25
ਵਾਤੋਦ੍ਭੂਤਃ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੇਣ ਦਸ੍ਟਿਂ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਤੋਧਿਮਨ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਹਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਾਤ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ||੨੪|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰ- ਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰ- ਸ੍ਥਾਨੇ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੫||
वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रात् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon