4. kāsacikitsitam

Adhikarana adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతః కాసచికిత్సితం వ్యాఖ్Yఆస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana vAtajakAsacikitsA tatrAdau kiryAkramaH (2) · Śloka 2

కేవలానిలజం కాసం స్నేహైరాదావుపాచరేత్| వాతఘ్నసిద్ధైః స్నిగ్ధైశ్చ పేయాయూషరసాదిభిః| లేహైర్ధూమైస్తథాభ్యంగస్వేదసేకావగాహనైః| బస్తిభిర్బద్ధవిడ్వాతం సపిత్తం త్వౌర్ధ్వభక్తికైః| ఘృతైః క్షీరైశ్చ సకఫం జయేత్ స్నేహవిరేచనైః||2||

Adhikarana guDUcyAdighRutam (3) · Śloka 3

గుడూచీకంటకారీభ్యాం పృథక్ త్రింశత్పలాద్రసే| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్వాతకాసనుద్విహ్నిదీపనః||3||

Adhikarana kShAraghRutam (4) · Śloka 4

క్షారరాస్నావచాహింగుపాఠాయష్ట్యాహ్వధాన్యకైః| ద్విశణైః సర్పిషః ప్రస్థం పంచకోలయుతైః పచేత్| దశమూలస్య నిర్యూహే పీతో మండానుపాయినా| సకాసశ్వాసహృత్పార్శ్వగ్రహణీరోగగుల్మనుత్||4||

Adhikarana kAshmaryAdighRutam (5) · Śloka 5

కాశ్మర్యత్రిఫలావ్యోషశఠీద్రాక్షాపరూషకం| ద్వే పాఠే దేవదార్వర్ద్ధిస్వగుప్తాగ్నికగోక్షురం| వ్యాఘ్రీతామలకీమేదాకాకనాసాశతావరీః| విదారీ చ ఘృతప్రస్థః కర్షాంశైస్తైర్విపాచితః| క్షీరేణ చ జయత్యాశు జ్వరకాసహలీమకాన్| గుల్మారుచియకృత్ప్లీహశిరోహృత్పార్శ్వవేదనాః| కామిలార్శోనిలాష్ఠీలాక్షతశోఫక్షయాంశ్చ సః||5||

Adhikarana rAsnAdighRutam (6) · Śloka 6

ద్రోణేఽపాం సాధయేద్రాస్నాదశమూలశతావరీః| పలోన్మితా ద్వికుడవం కులత్థం బదరం యవం| తులార్ధం చాజమాంసస్య తేన సాధ్యం ఘృతాఢకం| సమక్షీరం పలాశైశ్చ జీవనీయైః సమీక్ష్య తత్| ప్రయుక్తం వాతరోగేషు పాననావనబస్తిభిః| పంచకాసాన్ శిరః కంపం యోనివంక్షణవేదనాం| సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ సప్లీహోర్ధ్వానిలాంజయేత్||6||

Adhikarana vidAryAdighRutam (7) · Śloka 7

విదార్యాదిగణక్వాథకల్కసిద్ధం చ కాసజిత్||7||

Adhikarana ashokabIjAdighRutam (8) · Śloka 8

అశోకబీజక్షవకజంతుఘ్నాంజనపద్మకైః| సవిడైశ్చ ఘృతం సిద్ధం తచ్చూర్ణం వా ఘృతాద్యుతం| లిహ్యాత్పయశ్చాను పిబేదాజం కాసాభిపీడితః||8||

Adhikarana viDa~ggAdicUrNam (9) · Śloka 9

విడంగం నాగరం రాస్నా పిప్పలీ హింగుసైంధవం| భారంగీక్షారశ్చ తచ్చూర్ణం పిబేద్వా ఘృతమాత్రయా| సకఫేఽనిలజే కాసే శ్వాసహిధ్మాహతాగ్నిషు||9||

Adhikarana avalehacUrNAdikam (10) · Śloka 10

దురాలభాం శృంగివేరం శఠీ రాస్నా సితోపలాం| లిహ్యాత్కర్కటశృంగంచ కాసే తైలేన వాతజే| దుఃస్పర్శాం పిప్పలీం ముస్తం భారంగీ కర్కటకీం శఠీం| పురాణగుడతైలాభ్యాం చూర్ణితాన్యవలేహయేత్| తద్వత్సకృష్ణాం శుంఠీం చ సభారంగీ తద్వదేవ చ| పిబేత్కృష్ణాంచ కోష్ణేన సలిలేన ససైంధవాం| మస్తునా ససితాం శుంఠీం దధ్నా వా కణరేణుకాః| పిబేద్బదరమజ్జ్ఞౌ వా మదిరాదధిమస్తుభిః| అథవా పిప్పలీకల్కం ఘృతభృష్టం ససైంధవం||10||

Adhikarana dhUmapAnam (11) · Śloka 11

కాసీ సపీనసో ధూమం స్నైహికం విధినా పిబేత్| హిధ్మాశ్వాసోక్తధూమాంశ్చ క్షీరమాంసరసాశనః||11||

Adhikarana saMskRutAH rasAH (12) · Śloka 12

గ్రామ్యానూపౌదకైః శాలియవగోధూమషష్టికాన్| రసైర్మాషాత్మగుప్తానాం యూషైర్వా భోజయేద్ధితాన్||12||

Adhikarana saMskRutAH peyAH (13) · Śloka 13

యవానీపిప్పలీబిల్వమధ్యనాగరచిత్రకైః| రాస్నాజాజీపృథక్పర్ణీపలాశశఠిపౌష్కరైః| సిద్ధాం స్నిగ్ధామ్లలవణాం పేయామనిలజే పిబేత్| కటీహృత్పార్శ్వకోష్ఠార్తిశ్వాసహిధ్మాప్రణాశినీం| దశమూలరసే తద్వత్ పంచకోలగుడాన్వితాం| పిబేత్సమతిలాం పేయాం క్షైరేయీం వా ససైంధవాం| మాత్స్యకౌక్కుటవారాహైర్మాంసైర్వా సాజ్యసైంధవాం|13|

Adhikarana pathyam (13) · Śloka 13

వాస్తుకో వాయసీశాకం కాసఘ్నః సునిషణ్ణకః| కంటకార్యాః ఫలం పత్రం వాలం శుష్కం చ ములకం| స్నేహాస్తైలాదయో భక్ష్యాః క్షీరేక్షురసగౌడికాః| దధిమస్త్వారనాలామ్మఫలాంబుమదిరాః పిబేత్||13||

Adhikarana pittajakAsacikitsA vamanam (14) · Śloka 14

పిత్తకాసే తుసకఫే త్రివృతాం మధురైర్యుతాం| యుంజ్యాద్విరేకాయ యుతాం ఘనశ్లేష్మణి తిక్తకైః||14||

Adhikarana saMsarjanam (15) · Śloka 15

హతదోషో హిమం స్నిధం స్వాదు సంసర్జనం భజేత్| ఘనే కఫే తు శిశిరం రూక్షం తిక్తోపసంహితం||15||

Adhikarana lehAH (16) · Śloka 16

పిప్పలీముస్తయష్ట్యాహ్వద్రాక్షామూర్వామహౌషధం| లాజామృతాఫలద్రాక్షాత్వక్క్షీరీపిప్పలీసితాః| దుఃస్పర్శాకర్కటీశుంఠీశఠీద్రాక్షాసితాబలాః| నిదిగ్ధకామూలఫలం వటబీజం రసాంజనం| ఖర్జూరం పిప్పలీ వాంశీ శ్వదంష్ట్రా చేతి పంచ తే| ఘృతక్షౌద్రయుతా లేహాః శ్లోకార్ధైః పిత్తకాసినాం| పయోఽనుపానాం శృంగీం వా లిహ్యాత్సాజ్యసితామధుం||16||

Adhikarana apare lehAH (17) · Śloka 17

లేహః పైత్తే సితాధాత్రీక్షౌద్రద్రాక్షాహిమోత్పలైః| సకఫే సాబ్దమరిచః సఘృతః సానిలే హితః| మృద్వీకార్ధశతం త్రింశత్ పిప్పలీః శర్కరాపలం| లేహయేన్మధునా గోర్వా క్షీరపస్య శకృద్రసం| త్వగేలావ్యోషమృద్వీకాపిప్పలీమూలపౌష్కరైః| లాజముస్తశఠీరాస్నాధాత్రీఫలబిభీతకైః| శర్కరాక్షౌద్రసర్పిభిర్లేహో హృద్రోగకాసహా| పిప్పల్యామలకద్రాక్షాలాజలాక్షాసితోపలాః| సంచూర్ణ్య పక్త్వా పయసా లిహ్యాత్క్షౌద్రాష్టభాగికాః||17||

Adhikarana vidAryAdInAM pAnam (18) · Śloka 18

విదారీక్షుమృణాలానాం రసాన్ క్షీరం సితోపలాం| పిబేత్ క్షౌద్రేణ సంయోజ్య పిత్తకాసమపోహతి||18||

Adhikarana pathyam (19) · Śloka 19

మధురైర్జాంగలరసైర్యవశ్యామాకకోద్రవాః| ముద్గాదియూషైః శాకైశ్చ తిక్తకైర్మాత్రయా హితాః||19||

Adhikarana tanukaPayorvisheShaH (20) · Śloka 20

ఘనశ్లేష్మణి లేహాశ్చ తిక్తకా మధుసంయుతాః| శాలయః స్యుస్తనుకఫే షష్టికాశ్చ రసాదిభిః| శర్కరాంభోఽనుపానార్థం ద్రాక్షేక్షుస్వరసః పయః||20||

Adhikarana siddharasayUShAdikam (21) · Śloka 21

కాకోలీబృహతీమేదాద్వయైః సవృషనాగరైః| పిత్తకాసే రసక్షీరపేయాయూషాన్ ప్రకల్పయేత్||21||

Adhikarana drAkShAkShIrAdikam (22) · Śloka 22

ద్రాక్షాం కణాం పంచమూలం తృణాఖ్యం చ పచేజ్జలే| తేన క్షీరం శృతం శీతం పిబేత్ సమధుశర్కరం| సాధితాం తేన పేయాం వా సుశీతాం మధునాన్వితాం||22||

Adhikarana saghRutaM siddhajalam (23) · Śloka 23

శఠీ హ్నీబేరబృహతీశర్కరావిశ్వభేషజం| పిష్ట్వా రసం పిబేత్పూతం వస్త్రేణ ఘృతమూర్చ్ఛితం||23||

Adhikarana pa~jcasamaM sarpiH (24) · Śloka 24

మహిష్యజావీగోక్షీరధాత్రీఫలరసైః సమైః| సర్పిః సిద్ధం పిబేత్ .......................||24||

Adhikarana madhuragaNasiddhaM sarpiH (25) · Śloka 25

.................................తద్వన్మధురేణ గణేన వా| క్వాథీకృతేనేక్షురసే క్షీరయుక్తేన సాధితం| సశర్కరం పిబేత్ప్రాతర్లిహ్యాద్వా మాక్షికాన్వితం||25||

Adhikarana kShIrivrukShA~gkuraghRutam (26) · Śloka 26

క్షీరివృక్షాంకురక్వాథే పక్వం క్షీరసమం ఘృతం| పాయయేత్ పిత్తకాసార్తం మధునా వాఽవలేహయేత్||26||

Adhikarana medAdisarpiH (27) · Śloka 27

మేదాం విదారీం కాకోలీం స్వయంగుప్తాఫలం బలాం| శర్కరాం జీవకం ముద్గమాషపర్ణ్యౌ దురాలభాం| కల్కీకృత్య పచేత్సర్పిః క్షీరేణాష్టగుణేన తత్| పానభోజనలేహేశు ప్రయుక్తం పిత్తకాసజిత్||27||

Adhikarana cUrNayogAH kaShAyayogAshca (28) · Śloka 28

లిహ్యాద్వా చూర్ణమేతేషాం కశాయమథవా పిబేత్||28||

Adhikarana kaPajakAsacikitsA virecanam (29) · Śloka 29

కఫకాసీ పిబేదాదౌ సురకాష్ఠాత్ప్రదీపితాత్| స్నేహం పరిస్రుతం వ్యోషయవక్షారావచూర్ణితం| స్నిగ్ధం విరేచయేదూర్ధ్వమధో మూర్ధ్ని చ యుక్తితః| తీక్ష్ణైర్విరేకైర్బలినం..........................||29||

Adhikarana saMsargIkramaH (30) · Śloka 30

.............................సంసర్గీ చాస్య యోజయేత్| యవముద్గకులత్థాన్నైరుష్ణరూక్షైః కటూత్కటైః| కాసమర్దకవార్తాకవ్యాఘ్Rఈక్షారకణాన్వితైః| ధాన్వబైలరసైః స్నేహైస్తిలసర్షపనింబజైః||30||

Adhikarana pAnIyam (31) · Śloka 31

దశమూలాంబు ధర్మాంబు మద్యం మధ్వంబు వా పిబేత్| మూలైః పౌష్కరశమ్యాకపటోలైరన్వితం నిశాం| పిబేద్వాతి సహ క్షౌద్రం కాలేష్వన్నస్య వా త్రిషు||31||

Adhikarana kaphakAsaghnAH lehAH (32) · Śloka 32

పిప్పలీపిప్పలీమూలం శృంగివేరం బిభీతకం| దేవదార్వభయా ముస్తం పిప్పలీవిశ్వభేషజం| గుడూచీ పిప్పలీభారంగీశృర్ఙీకర్కటకస్య చ| వ్యోషదారువిడంగాని త్రిఫలాశర్కరావలాః| నిదిగ్ధికాయా మూలత్వఙ్మరిచైః సహ యోజితా| శిఖికుక్కుటపిచ్ఛానాం మషీ క్షారో యవోద్భవః| విశాలాపిప్పలీమూలం త్రివృతా చ మధుద్రవాః| కఫకాసహరా లేహాః సప్తశ్లోకార్ధయోజితాః| మధునా మరిచం లిహ్యాన్మధునైవ చ జోంగకం| పృథగ్రసాంశ్చ మధునా వ్యాఘ్రీవార్తాకభృంగజాన్| కాసఘ్నస్యాశ్వశకృతః సురసస్యాసితస్య చ||32||

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehau (33) · Śloka 33

దేవదారుశఠీరాస్నాకర్కటాఖ్యాదురాలభాః| పిప్పలీ నాగరం ముస్తం పథ్యా ధాత్రీ సితోపలాః| మధుతైలయుతావేతౌ లేహౌ వాతనుగే కఫే||33||

Adhikarana viDa~ggAdicUrNalehaH (34) · Śloka 34

విడంగం సైంధవం హింగు కుష్ఠం వ్యోషం మనఃశిలాం| కాసే శ్వాసే చ హిధ్మాయాం లిహ్యాత్క్షౌద్రఘృతాద్యుతం||34||

Adhikarana guDAdicUrNam (35) · Śloka 35

గుడక్షారోషణకణాదాడిమం శ్వాసకాసజిత్| క్రమాత్పలద్వయార్ధాక్షకర్శార్ధాక్షపలోన్మితం| ద్వే పలే దాడిమాదష్టౌ గుడద్వ్యోషాత్ పలత్రయం| రోచనం దీపనం స్వర్యం పీనసశ్వాసకాసజిత్||35||

Adhikarana pAThAdikaM mustAdika~jca cUrNam (36) · Śloka 36

పాఠాశుంఠీశఠీముర్వాగవాక్షీపిప్పలీఘనం| పిష్ట్వా ఘర్మాంబునా హింగుసైంధవాభ్యాం యుతం పిబేత్| తద్వాన్ముస్తాశఠీశుంఠీనాగరాతివిషయాఽభయాః||36||

Adhikarana pAcanAntarANi (37) · Śloka 37

పిబేజ్జ్వరోక్తం పథ్యాది సశృంగీకంచ పాచనం| అథవా దీప్యకత్రివృద్ధిశాలాఘనపౌష్కరం| సకణం క్వథితే మూత్రే కఫకాసీ జలేఽపి వా||37||

Adhikarana vaidehIkalkaH (38) · Śloka 38

తైలభృష్టంచ వైదేహీకల్కాక్షం ససితోపలాం| పాయయేత్కఫకాసఘ్నం కులత్థసలిలాద్యుతం||38||

Adhikarana sauvarcalAdicUrNam (39) · Śloka 39

సౌవర్చలాభయాధాత్రీపిప్పలీక్షారనాగరం| చూర్ణితం సర్పిషా వాతకఫకాసహరం పిబేత్||39||

Adhikarana dashamUlAdighRutam (40) · Śloka 40

దశమూలాఢకే ప్రస్థం ఘృతస్యాక్షసమైః పచేత్| పుష్కరాహ్వశఠీబిల్వసురసవ్యోషహింగుభిః| పేయానుపానం తత్సర్వం వాతశ్లేష్మామయాపహం||40||

Adhikarana nirguNDIghRutam (1) · Śloka 1

నిర్గుండీపత్రనిర్యాససాధితం కాసజిద్ ఘృతం|1|

Adhikarana viDa~ggaghRutam (1) · Śloka 1

ఘృతం రసే విడంగానాం వ్యోషగర్భం చ సాధితం||1||

Adhikarana punarnavAghRutam (41) · Śloka 41

పునర్నవశివాటికాసరలకాసమర్దామృతా పటోలబృహతీఫణిజ్ఝకరసైః పయఃసంయుతైః| ఘృతం త్రికటునా చ సిద్ధముపయుజ్య సుజాయతే న కాసవిషమజ్వరక్షయగుదాంకురేభ్యో భయం||41||

Adhikarana kaNTakArighRutam (42) · Śloka 42

సమూలఫలపత్రాయాః కంటకార్యా రసాఢకే| ఘృతప్రస్థం బలావ్యోషవిడంగశఠిదాడిమైః| సౌవర్చలయవక్షారమూలామలకపౌష్కరైః| వృశ్చీవబృహతీపథ్యాయవానీచిత్రకర్ధిభిః| మృద్వీకాచవ్యవర్షాభూదురాలంభామ్లవేతసైః| శృంగీతామలకీభారంగీరాస్నాగోక్షురకైః పచేత్| కల్కైస్తత్సర్వకాసేషు శ్వాసహిధ్మాసు చేష్యతే||42||

Adhikarana dvitIyaM kaNTakArIghRutam (43) · Śloka 43

కంటకార్యసితులాం క్షుణ్ణం పక్త్వా ద్రోణేఽంభసః పచేత్| తేనాఢకేన క్వాథస్య ఘృతప్రస్థం పిచూన్మితైః| రాస్నాదుఃస్పర్శషడ్గ్రంథాపిప్పలీద్వయచిత్రకైః| సౌవర్చలయవక్షారకృష్ణామూలైశ్చ తజ్జయేత్| కాసశ్వాసకఫష్ఠీవహిధ్మారోచకపీనసాన్||43||

Adhikarana kaNTakArIlehaH (44) · Śloka 44

పచేద్వ్యాఘ్రీతులాం క్షుణ్ణాం వహేఽపామాఢకస్థితే| క్షిపేత్పూతే తు సంచూర్ణ్య వ్యోవరాస్నామృతాగ్నికాన్| శృంగీభారంగీఘనగ్రంథిధన్వయాసాన్ పలార్ధకాన్| సర్పిషః షోడశపలం చత్వారింశత్పలాని చ| మత్స్యండికాయాః శుద్ధాయాః పునశ్చ తదధిశ్రయేత్| దర్వీంలేపిని శీతే చ పృథగ్ద్వికుడవం క్షిపేత్| పిప్పలీనాం తవక్షీర్యా మాక్షికస్యానవస్య చ| లేహోఽయం గుల్మహృద్రోగదుర్నామశ్వాసకాసజిత్||44||

Adhikarana triPalAdilehaH (45) · Śloka 45

త్రిఫలాపిప్పలీపాఠాశారివాబృహతీద్వయం| మరిచం పద్మకం ముస్తముశీరం చాక్షసమ్మితం| పక్త్వా జలాఢకే పాదశేషే క్షీరపలాష్టకం| దత్వా గుడస్య చ పలం పచేదాదర్విలేపనాత్| లేహః కఫోల్బణం కాసం సర్వమేవ నియచ్ఛతి| సాధితం క్షీరమేభిర్వా తిలక్షౌద్రయుతం పిబేత్||45||

Adhikarana dhUmapAnam (46) · Śloka 46

శమనం చ పిబేద్ధూమం శోధనం బహలే కఫే||46||

Adhikarana manaHshilAdidhUmaH (47) · Śloka 47

మనఃశిలాలమధుకమాంసీముస్తేఽంగుదీత్వచః| ధూమం కాసఘ్నవిధినా పీత్వా క్షీరం పిబేదను| నిష్ఠ్యూతాంతే గుడయుతం కోష్ణం ధూమో నిహంతి సః| వాతశ్లేష్మోత్తరన్ కాసనచిరేణ చిరంతనాన్||47||

Adhikarana prapauNDarIkAdidhUmaH (48) · Śloka 48

ప్రపౌండరీకం మధుకం శారంగాష్ఠాలం మనఃశిలాం| మరిచం పిప్పలీం ద్రాక్షామేలాం సురసమంజరీం| కృత్వ వర్తి పిబేద్ధూమం క్షౌమచైలానువర్తినీం| ఘృతాక్తామను చ పిబేత్తద్వద్గుడాంబు వా||48||

Adhikarana nepAlyAdidhUmaH (49) · Śloka 49

నేపాలీతలమరిచలాక్షాంజనకుటన్నటైః| ఉశీరరోహిషఫలద్రామికీవంశలేఖనైః| పూర్వకల్పేన ధూమోఽయం సానుపానో విధీయతే| కార్పాసాస్థ్యశ్వగంధా చ ధూమః కాసవినాశనః| కోశాతకీఫలాన్మధ్యైః పిబేద్వా సమనఃశిలైః||49||

Adhikarana kAse~anubandhAnusAraM cikitsA (50-4) · Śloka 4

తమకః కఫకాసే తు స్యాచ్చేత్పిత్తానుబంధజః| పిత్తకాసక్రియాం తత్ర యథావస్థం ప్రయోజయేత్| కఫానుబంధే పవనే కుర్యాత్కఫహరాం కిర్యాం| పిత్తానుబంధయోర్వాతకఫయోః పిత్తనాశినీం| వాతశ్లేష్మాత్మకే శుష్కే స్నిగ్ధమార్ద్రే విరుక్షణం| కాసే కర్మ సపిత్తే తు కఫజే తిక్తసంయుతం||50|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే కాసచికిత్సితన్నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||