12. grahaṇīdōṣacikitsitam

Adhikarana atha grahaNIdoShacikitsitannAma dvAdasho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana atideshenAdAvajIrNAdicikitsAnirdeshaH (2) · Śloka 2

ગ્રહણિસમાશ્રિતં દોષમાદાવેવ યથાસ્વમજીર્ણાનુસારતો માત્રાશીતોયોક્તવિધાનેનોપક્રમેત| અથાતીસારવિધિના ચ||૨||

Adhikarana AmapAcanam (3) · Śloka 3

આમપાચનાર્થં પિબેન્મુસ્તાતિવિષાવિશ્વભેષજક્વાથમ્| તચ્ચૂર્ણં વા સુખોદકેન તેન વા શુણ્ઠીમ્| તદ્વદ્વચાદિવર્ગં સસૈન્ધવમ્| વારુણીમણ્ડેન વા ગુલ્મવિધ્યુક્તં ત્રિલ વણાદિચૂર્ણમ્||૩||

Adhikarana sapravAhaNAdiShu visheShaH (4) · Śloka 4

સપ્રવાહે વા વર્ચસિ ચૂર્ણીકૃતાન્ બિડ્લવણયુક્તાન્ બિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકાન્ દાડિમામ્ભસા સકફે વા| અતિમાત્ર આમશૂલેઽલસકોક્તં હિઙ્ગ્વાદિમુષ્ણામ્ભસા પિબેત્| છર્દિશૂલાનાહાનુગ્રન્થિષુ તુ મરિચાજાજિસૌવર્ચ લાભયાઃ| સપિત્તકફે ચામે કટુકેન્દ્રયવપાઠાપિપ્પલી મૂલવચાભયાનાગરાણિ ક્વથિતાનિ ચૂર્ણિતાનિ વા||૪||

Adhikarana bhojanaM pAna~jca (5) · Śloka 5

ભોજનકાલે ચ પઞ્ચકોલપરિગૃહીતં પટુલઘુદીપનીયં પેયાદિકમુપકલ્પયેત્| પેયાં વા નાગરાતિ વિષાભ્યાં તક્ર દાડિમવૃક્ષામ્લાણામ્| પાને ચ તક્રમસ્ત્વારનાલમદિરા રિષ્ટાનતીસારનિર્દિષ્ટં ચામ્બુ||૫||

Adhikarana takrAriShTaH (6) · Śloka 6

યવાનીપથ્યામલકમરિચાનિ ત્રિપલિકાનિ લવણપઞ્ચકં ચ પલાંશકમેકતશ્ચૂર્ણયિત્વા કંસે સદ્યોમથિતસ્યાનુસુનુ યાત્| તતો વ્યક્તામ્લકટુકં જાતં પિબેત્| એષ તક્રારિષ્ટઃ પરમગ્નિદીપનોઽર્શોગુલ્મજઠરશ્વાયથુકૃમિપ્રમેહહરઃ||૬||

Adhikarana takraprayogaprashaMsA (7) · Śloka 7

અપિ ચ - ગ્રહણીદોષિણાં તક્રં દીપનગ્રાહિલાઘવાત્| પથ્યં મધુરપાકિત્વાન્ન ચ પિત્તપ્રદૂષણમ્| કષાયોષ્ણવિકાશિત્વાદ્રૂક્ષત્વાચ્ચ કફે હિતમ્| વાતે સ્વાદ્વમ્લસાન્દ્રત્વાત્ સદ્યસ્કમવિદાહિ તત્| તસ્માત્તક્રપ્રયોગા યે જઠરાણાં તથાર્શસામ્| વિહિતા ગ્રહણીદોષે સર્વશસ્તાન્ પ્રયોજયેત્||૭||

Adhikarana dADimAdicUrNamannapAne (8) · Śloka 8

દાડિમકપિત્થવૃક્ષામ્લામ્લીકાનાં પૃથક્ પૃથક્ કુડવં લવણપઞ્ચકકુડવં ત્ર્યૂષણત્રિફલં શર્કરાપલાષ્ટકં ચૈકધ્યં ચૂર્ણિતમન્નપાને પ્રણીતમજીર્ણારુચિશ્વાસપ્લીહ ગુલ્મગ્રહણીહૃત્પાણ્ડુરોગઘ્નમ્|૮|

Adhikarana ghRutayogaH ( agnighRutam ) (8) · Śloka 8

પરિપક્વામઞ્ચ મારુતગ્રહણીરોગિણમગ્નિસન્ધુ ક્ષણાર્થં સર્પિઃ પાયયેત્| દ્વિપઞ્ચમૂલપઞ્ચકોલસરલસુરદારુસુરભિ ગજપિપ્પલીશણબીજયવકોલકુલત્થાન્મસ્તુનારનાલેન વા પાચયેત્| તેન પાદાવશેષેણ પઞ્ચલવણદ્વિક્ષારામ્લ બદરયુક્તં સર્પૈર્વિપક્વમથવા સૈન્ધવવ્યોષક્ષારદ્વયપઞ્ચ મૂલાભયારાસ્નાજાજીગ્રન્થિકશઠીવિડઙ્ગગર્ભમાર્દ્રકમાતુ લુઙ્ગકોલામ્લીકાદાડિમસ્વરસશુષ્કમૂલકક્વાથમ સ્તુતક્રશુક્તપ્રસન્ના સૌવીરકતુષોદકારનાલોપેતં પરમ ગ્નિદીપનમગ્નિઘૃતાખ્યમ્||૮||

Adhikarana AgastyaM ghRutam (9) · Śloka 9

અથવા ચવ્યચિત્રકપાઠાતેજોવતીપિપ્પલીમૂલાનિ કુડ વોન્મિતાનિ મુસ્તાદ્વિકુડવમાસ્ફોતજાતીનિમ્બસપ્તચ્છદા શ્વમારકર્કોટકપટોલપલ્લવાનાઞ્ચ મુષ્ટિં મુષ્ટિમન્તર્નખ મુદકદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેશમવતારયેત્| અર્ધપલોન્મિતા ઞ્ચાત્ર ચાત્ર કલ્કિતાં દદ્યાદતિવિષાં કૃષ્ણાસારિવાભદ્રાશ્ચ દ્વિપલાંશં સૈન્ધવં બિડં યવક્ષારઞ્ચ માગધિકાયાશ્ચતુષ્પ લપાત્રં ચ ઘૃતસ્ય| એતદગસ્ત્યનિર્મિતમલમનલજનનમ્||૯||

Adhikarana analoddIpanottaraH kramaH (10) · Śloka 10

ઉદ્દીપિતે તુ કિઞ્ચિદનલે વિબદ્ધમલમાસ્થાપયેત્| તતો જિતે માતરિશ્વનિ સ્રસ્તદોષમેરણ્ડતૈલેન તિલ્વકસર્પિષા વા ક્ષારવતા મિશ્રકસ્નેહેન વા વિરેચયેત્| કૃતસંસર્ગક્રમં ચ બદ્ધવર્ચસમનુવાસયેદ્વાતહરદીપનીયામ્લદ્રવ્યસિદ્ધેન તૈલેન| તતઃ પુનરપિ લઘ્વન્નભોજનઃ સર્પિરેવ યથાગ્નિ બલમલ્પશોઽવચારયેત્| અગ્નિઘૃતં ચ છર્દિવિબન્ધશૂલ શ્વાસકાસિનઃ સબીજપૂરકરસમ્| અભ્યઙ્ગાર્થં ચ તૈલ મગ્નિઘૃતૌષધૈઃ સાધયેત્| અનિલકફસંસર્ગે તુ ચૂર્ણમેષા મેવૌષધાનામુષ્ણોદકેન પિબેત્||૧૦||

Adhikarana pittajagrahaNIcikitsA, tatrAdau pittaharaNam (11) · Śloka 11

પિત્તદુષ્ટાયાં તુ ગ્રહણ્યાં સ્વસ્થાનગતમુત્ક્લિષ્ટં દ્રવમનલ નિર્વાપણં પિત્તમાસ્થાપનેન વમનેન વા નિર્હરેત્| તિક્તલઘુ દ્રવ્યૈશ્ચ કૃતસંસર્જનસ્ય દોષશેષશમનાર્થં મધુનાવલેહ્ય મુષ્ણામ્બુના વા પાતું પ્રણયેત્||૧૧||

Adhikarana mUrvAcUrNam ( tiktakashcUrNaH ) (12) · Śloka 12

મૂર્વાકિરાતતિક્તપર્પટકવચાચન્દનમુસ્તત્રિકટુકત્રાય માણાયવાનીકલિઙ્ગત્વક્ફલકટુરોહિણીદેવદારુદાર્વીત્વ કપદ્મકોશીરારિષ્ટપટોલપત્રાતિવિષાસૌરાષ્ટ્રીત્વગેલામધુ શિગ્રુબીજચૂર્ણમ્| અયં હિ ગ્રહણીદોષશૂલાતિસારપાણ્ડુ હૃદ્રોગગુલ્મજ્વરપ્રમેહકામિલામુખરોગારોચકનિબર્હણઃ||૧૨||

Adhikarana bhUnimbAdicUrNam (13) · Śloka 13

ભૂનિમ્બત્રિકટુકામુસ્તેન્દ્રયવાઃ સમાશ્ચિત્રકભાગૌ દ્વૌ કુટજત્વગ્ભાગાશ્ચ ષોડશ સર્વમેકત્ર ચૂર્ણિતં સગુડશીતો દકં પીતં સમાનં પૂર્વેણ||૧૩||

Adhikarana nAgarAdicUrNam (14) · Śloka 14

નાગરરસાઞ્જનાતિવિષાધાતકીઘનપાઠાકલિઙ્ગત્વગ્બી જબિલ્વકટુકાઃ સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલામ્બુપીતાઃ પિત્તગ્રહણી વિકારં રક્તાતિસારમર્શાંસિ સપ્રવાહિકં ગુદશૂલં ચ વ્યપોહતિ||૧૪||

Adhikarana agnisthairyArthaM ghRutam (15) · Śloka 15

તતશ્ચૈવં શમિતપિત્તોદ્રેકસ્યાગ્નેઃ સ્થિરીકરણાય સર્પિઃ પૂર્વોક્તમૂર્વાદિક્વાથેન સારિવાસ્ફોતસપ્તપર્ણાટરૂષકે ન્દ્રયવવીરાભૂનિમ્બધાન્યન્યગ્રોધાશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષોપકુ લ્યાનીલોત્પલગર્ભસિદ્ધં પાનાય પ્રયુઞ્જીત કુષ્ઠોક્તં વા તિક્તકમ્||૧૫||

Adhikarana shleShmagrahaNIcikitsA (16) · Śloka 16

શ્લેષ્મદુષ્ટાયાં પુનર્ગ્રહણ્યાં માગધિકાસિદ્ધાર્થકલ્કતી ક્ષ્ણેન મદનફલકષાયેણ પુનઃ પુનર્વામયેત્| અબ્ધાતુર્હિ પ્રવૃદ્ધસ્તેજો નિર્વાપયાતિ| તતઃ કૃતપેયાદિક્રમસ્ય લવ ણક્ષારામ્લકટુકોત્કટૈર્યથોક્તૈરન્નપાનૌષધૈરનલમુત્તેજયેત્||૧૬||

Adhikarana ma~jjiShThAdyAsavaH (17) · Śloka 17

મઞ્જિષ્ઠાચિત્રકારુષ્કરકૃમિઘ્નમધૂકપુષ્પાણિ ક્રમાત્ દ્વિકુડવાર્ધાદ્ધાઢકાઢકાર્ધદ્રોણદ્રોણાંશાન્યપાં દોણત્રયે ક્વાથયેત્| દ્રોણશેષશ્ચ પૂતશીતઃ સ નિર્યૂહો મધુદ્વિપ્રસ્થ વાંશ્ચન્દનોશીરસૂક્ષ્મૈલાગરુરૂષિતં જતુસૃતં ઘૃતકુમ્ભમ ધ્યુષિતો માસમાસવઃ| સર્વદોષઘ્નોઽગ્નિજનનો બૃંહણઃ શોષકુષ્ઠકિલાસપ્રમેહાનાહગુલ્મપાણ્ડુહૃદ્રોગ જિચ્ચ||૧૭||

Adhikarana madhUkapuShpAdyAsavAH (svarasAsavAH) (18) · Śloka 18

મધૂકપુષ્પાણામ્ સ્વરસોઽર્ધાવશેષક્વથિતઃ ક્ષૌદ્રપાદ યુક્તઃ સર્વથા સમાનઃ પૂર્વેણ| અનેન દ્રાક્ષેક્ષુકાશ્મર્ય ફલસ્વરસાસવા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૮||

Adhikarana mUlAsavaH (19) · Śloka 19

દશમૂલવીરારજનીત્રિફલાજીવકર્ષભકાણાં પૃથક્ પૃથક્ પઞ્ચપલાન્ ભાગાનપાંવહે પક્ત્વા પાદશેષે રસે શીતિભૂતે ગુડતુલાદ્વયં દદ્યાદર્શકુડવં ચ માક્ષિકાત્તત્ પ્રમાણાંશ્ચ ચૂર્ણિતાન્ મુસ્તાપ્રિયઙ્ગુમઞ્જિષ્ઠામધુકવિડઙ્ગપ્લવશાબર લોધ્રાન્ એષોઽર્ધમાસસ્થિતો મૂલાસવોઽયં સમાનઃ પૂર્વેણઃ||૧૯||

Adhikarana mahAvRukShAdikShAraguDikAH (20) · Śloka 20

મહાવૃક્ષકાણ્ડચતુષ્પલં દ્વિગુણાર્કકાણ્ડં લવણત્રયત્રિપલં પક્વવાર્તાકકુડવં ચિત્રકમૂલપલદ્વયં ચાન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા વાર્તાકરસેન ગુડિકાઃ કુર્યાત્| તા બોજનોત્તરં ભક્ષિતા ગ્રહણીદુર્નામવિષૂચિકાલસકકાસશ્વાસપીનસપ્લીહ પાણ્ડુશ્વયથુમેહારોચકગુલ્મહરાઃ||૨૦||

Adhikarana dashamUlAdikShAraguTikAH (21) · Śloka 21

દશમૂલાર્કમૂલદન્તીત્રિવૃચ્ચિત્રકાસ્ફોતપાઠારાસ્નાસ્નુ હીકાણ્ડાનાં પૃથગ્દશપલાન્ ભાગાન્ કપાલોદરે દગ્ધ્વા ક્ષારમુદકદ્રોણૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્વાથયેત્| પાદાવશેષઞ્ચ પૂતં પુનઃ પાદાવશેષમેવ ક્વથિતાવતારિતં ગુડપલશતોન્મિશ્ર મધિશ્રયેત્| ઘનીભવતિ ચ તસ્સ્મિન્ સુશ્લક્ષ્ણરજસાં વૃશ્ચિકાલીદ્વયયાવશૂકાનાં ત્રિંશત્પલાન્યાવપેત્| ત્રિંશદેવ વચાભયાવ્યોષચિત્રકાણામ્| દ્વિપલઞ્ચ પૃથક્ પૃથક્ હિઙ્ગ્વમ્લવેતસયોઃ| તતોઽક્ષમાત્રાઃ ગુડિકાઃ કૃત્વા યથાબલમુપયુક્તાઃ સમાનાઃ પૂર્વાભિરધિકા વા|૨૧|

Adhikarana atideshacikitsitam (21) · Śloka 21

અર્શોવિહિતાંશ્ચ ક્ષારતક્રારિષ્ટાન્ ઘૃતાન્યન્નપાનઞ્ચ સેવેત્| વટ્પલં ભલ્લાતકઘૃતં ધાન્વન્તરં ચ||૨૧||

Adhikarana sannipAtagrahaNyA~jcikitsAkramaH (22) · Śloka 22

સન્નિપાતે તુ પઞ્ચ કર્માણિ કુર્યાદ્યથાવસ્થં વા ગ્રહણી ચિકિત્સિતમિતિ||૨૨||

Adhikarana AvasthikI cikitsA, alpAgneH prasekAdiShu (23) · Śloka 23

ભવતિ ચાત્ર- પ્રસેકે શ્લૈષ્મિકેઽલ્પાગ્નેર્દીપનં રૂક્ષતિક્તકમ્| યોજ્યં કૃશસ્ય વ્યત્યાસાત્ સ્નિગ્ધરૂક્ષં કફોદયે|૨૩|

Adhikarana vividhAvasthAsu snehadIpanam (23) · Śloka 23

ક્ષીણક્ષામશરીસ્ય દીપનં સ્નેહસંયુતમ્| દીપનં બહુપિત્તસ્ય તિક્તં મધુરકૈર્યુતમ્| સ્નેહોઽમ્લલવણૈર્યુક્તો બહુવાતસ્ય શસ્યતે| સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્| નાલં સ્નેહસમિદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ| મલમાંસકફે ક્ષીણે મન્દાગ્નિર્યોતિસાર્યતે| સ પિબેત્સર્પિષો માત્રાં દીપનીયૌષધૈર્યુતામ્| પ્રસન્નો માર્ગમાપન્નઃ સ્વં સમાનોઽનિલસ્તથા| અગ્નેઃ સમીપચારિત્વાદાશુ પ્રકુરુતે બલમ્||૨૩||

Adhikarana malakAThinyAdiShu dIpanavisheShaH (24) · Śloka 24

પુરીષં યસ્તુ કૃચ્છ્રેણ કાઠિનત્વાદ્વિમુઞ્ચતિ| સ ઘૃતં લવણૈર્યુક્તં નરોઽન્નાવગ્રહં પિબેત્| રૌક્ષ્યાન્મન્દેઽનલે સર્પિસ્તૈલં વા દીપનૈઃ પિબેત્| ક્ષારચૂર્ણાસવારિષ્ટાન્ મન્દે સ્નેહાતિપાનતઃ||૨૪||

Adhikarana udAvartAdiShu dIpanasnehavisheShaH (25) · Śloka 25

ઉદાવર્તાત્તુ યોક્તવ્યા નિરૂહસ્નેહબસ્તયઃ| દોષાતિવૃદ્ધ્યા મન્દેઽગ્નૌ સંશુદ્ધેઽન્નવિધિં ચરેત્| વ્યાધિમુક્તસ્ય મન્દેઽગ્નૌ સર્પિરેવ તુ દીપનમ્| અધ્વોપવાસક્ષામત્વૈર્યવાગ્વા પાયયેત્ ઘૃતમ્| અન્નાવપીડિતં બલ્યં દીપનં બૃંહણં ચ તત્||૨૫||

Adhikarana dIrghakAlavyAdhiprasakte visheShaH (26) · Śloka 26

દીર્ઘકાલપ્રસઙ્ગાત્તુ ક્ષામક્ષીણકૃશાન્ નરાન્| પ્રસહાનાં રસૈઃ સામ્લૈર્ભોજયેત્ પિશિતાશિનામ્| લઘૂષ્ણકટુશોધિત્વૈર્દીપયન્ત્યાશુ તેઽનલમ્| માંસોપચિતમાંસત્વાત્ પરં ચ બલવર્ધનાઃ||૨૬||

Adhikarana snehAsavAdInAM samyakprayogamahattvam (27) · Śloka 27

સ્નેહાસવસુરારિષ્ટાચૂર્ણક્વાથહિતાશનૈઃ| સમ્યક્પ્રયુક્તૈર્દેહસ્ય બલમગ્નેશ્ચ વર્દ્ધતે| દીપ્તો યથૈવ સ્થાસ્નુશ્ચ બાહ્યોઽગ્નિઃ સારદારુભિઃ| સસ્નેહૈર્જાયતે તદ્વદાહારૈઃ કોષ્ઠગોઽનલઃ||૨૭||

Adhikarana samAhArasya prashaMsA (28) · Śloka 28

નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે નાતિભોજનાત્| યથા નિરિન્ધનો વહ્નિરલ્પો વાતીન્ધનાવૃતઃ||૨૮||

Adhikarana atyagnernidAnam (29) · Śloka 29

યદા ક્ષીણે કફે પિત્તં સ્વે સ્થાને પવનાનુગમ્| પ્રવૃદ્ધં વર્દ્ધયત્યગ્નિં તથાઽસૌ સાનિલોઽનલઃ| પક્ત્વાન્નમાશુ ધાતૂંશ્ચ સર્વાનોજશ્ચ સંક્ષિપન્| મારયેત્સ્યાત્સ ના સ્વસ્થો ભુક્તે જીર્ણે ચ તામ્યતિ| તૃટ્કાસદાહમૂર્ચ્છાયા વ્યાધયોઽત્યગ્નિસમ્ભવાઃ||૨૯||

Adhikarana atyagnicikitsA (30) · Śloka 30

તમગ્યગ્નિં ગુરુસ્નિગ્ધમન્દસાન્દ્રહિમસ્થિરૈઃ| અન્નપાનૈર્નયેચ્છાન્તિં દીપ્તમગ્નિમિવામ્બુભિઃ| મુહુર્મુહુરજીર્ણેઽપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપહારયેત્| નિરિન્ધનોઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્| કૃસરાં પાયસં સ્નિગ્ધં પૈષ્ટિકં ગુડવૈકૃતમ્| અશ્નીયાદૌદકાનૂપપિશિતાનિ ભૃતાનિ ચ| મત્સ્યાન્ વિશેષતઃ શ્લક્ષ્ણાન્ સ્થિરતોયચરાશ્ચ યે| આવિકં સુભૃતં માંસમદ્યાદત્યગ્નિવારણમ્| પયઃ સહ મધૂચ્છિષ્ટં ઘૃતં વા તૃષિતઃ પિબેત્| ગોધૂમચૂર્ણં પયસા બહુસર્પિઃ પ્લુતં પિબેત્| આનૂપરસયુક્તાન્ વા સ્નેહાંસ્તૈલવિવર્જિતાન્| શ્યામાત્રિવૃદ્ધિપક્વં વા પયો દદ્યાદ્વિરેચનમ્| અસકૃત્ પિત્તહરણં પયસા પ્રતિભોજનમ્| યત્કિઞ્ચિદ્ગુરુ મેધ્યઞ્ચ શ્લેષ્મકારિ ચ ભોજનમ્| સર્વં તદત્યગ્નિહિતં ભુક્ત્વા ચ સ્વપનં દિવા||૩૦||

Adhikarana agnirakShAprashaMsA (31-12) · Śloka 12

આહારમગ્નિઃ પચતિ દોષાનાહારવર્જિતઃ| ધાતૂન્ ક્ષીણેષુ દોષેષુ જીવિતં ધાતુસંક્ષયે| અગ્નિમૂલં બલં પુંસાં બલમૂલં હિ જીવિતમ્| એષ સારશ્ચિકિત્સાયા યદગ્નેઃ પરિરક્ષણમ્||૩૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ગ્રહણી દોષચિકિત્સિતન્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||