Adhikarana ata vAtashoNitacikitsitannAma caturviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো বাতশোণিতচিকিত্সাং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ|১|
अथातो वातशोणितचिकित्सां व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAvasecanam (2) · Śloka 1
বাতশোণিতিনঃ স্নিগ্ধস্য দাহরাগরুক্তোদেষু জলৌকোভিঃ কণ্ডূপতাপস্বাপচিমিচিমাযনেশু শৃঙ্গতুম্বৈর্দেশাদ্দেশান্তরং সঞ্চরত্ সিরযা প্রচ্ছানেন ব দুষ্টামসৃগসকৃদলপ্মল্প- মবসেচযেত্||১||
वातशोणितिनः स्निग्धस्य दाहरागरुक्तोदेषु जलौकोभिः कण्डूपतापस्वापचिमिचिमायनेशु शृङ्गतुम्बैर्देशाद्देशान्तरं सञ्चरत् सिरया प्रच्छानेन व दुष्टामसृगसकृदलप्मल्प- मवसेचयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asRukakShaye vyApadaH (3) · Śloka 3
অসৃক্ক্ষযে হি গম্ভীরশোফস্তম্ভকম্পগ্লানিসঙ্কোচাদযঃ স্যুঃ| সিরাব্যধোক্তাশ্চ মূর্চ্ছাদযঃ||৩||
असृक्क्षये हि गम्भीरशोफस्तम्भकम्पग्लानिसङ्कोचादयः स्युः| सिराव्यधोक्ताश्च मूर्च्छादयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asisrAvyAvasthA tatra karma ca (4) · Śloka 4
নৈব চ স্রাবযেদঙ্গগ্লানৌ রূক্ষে বাতোত্তরঞ্চ রক্তম্| ততশ্চ পুনঃ স্নেহযিত্ব মৃদূনি স্নেহযুক্তানি রূক্ষাণি বা বিরেচ- নানি বস্তিকর্ম চাসকৃত্ প্রযোজযেত্||৪||
नैव च स्रावयेदङ्गग्लानौ रूक्षे वातोत्तरञ्च रक्तम्| ततश्च पुनः स्नेहयित्व मृदूनि स्नेहयुक्तानि रूक्षाणि वा विरेच- नानि बस्तिकर्म चासकृत् प्रयोजयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprabale ghRutapAnam (5) · Śloka 5
অথ বাতপ্রবলে পুরাণঘৃতং পিবেচ্ছতাবরীঘৃতং Vবা||৫||
अथ वातप्रबले पुराणघृतं पिबेच्छतावरीघृतं Vवा||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIvanIyaM ghRutaM taila~jca (6) · Śloka 6
দশমূলপুনর্নবদ্বযৈরণ্ডমুদ্গপর্ণীমাষপর্ণীমহামেদাশতাব রীরাস্নাব্ক্পুষ্পীশঙ্খপুষ্পীবলাতিবলা দ্বিপলাংশাঃ পৃথ গ্জলদ্রোণে বিপাচযেত্| পাদশেষে চ তত্তুল্যানি পৃথক্ছা গমাংসামলকেক্ষুরস ঘৃতক্ষীরাণি সংযোজ্যং কল্কঞ্চ পিপ্প লীমরিচকাশ্মর্যফলোত্পলদ্বিমেদাদ্বিশ্রাবণীবীরাপুন র্নবনাগরসমঙ্গাতুকাক্ষীরীক্ষীরকাকোলীদ্রাক্ষাক্ষোটপদ্ম বীজশৃঙ্গাটকানিকোচকভব্যোরুমাণখর্জূরবাতামমুঞ্জা তাভিষুকাণাং পুনঃ পচেত্| এতজ্জীবনীযাখ্যং সর্পি র্বাতপিত্তবিকারান্ বিশেষতশ্চ পাণ্ডুরোগজ্বরাপস্মার ভগন্দরশ্বাসহিধ্মাস্বরভেদপার্শ্বশূলযকৃত্প্লীহমূত্র সঙ্গাশ্মরীবাতশোণিতসর্Vবাঙ্গৈকাঙ্গরোগানপহরতি| বর্ণ্যং বল্যং বৃষ্যং চক্ষুষ্যং পুত্রদঞ্চ| তৈলসাত্ম্যো বা ক্ষীরসিতো পলং তৈলং পিবেত্||৬||
दशमूलपुनर्नवद्वयैरण्डमुद्गपर्णीमाषपर्णीमहामेदाशताव रीरास्नाव्क्पुष्पीशङ्खपुष्पीबलातिबला द्विपलांशाः पृथ ग्जलद्रोणे विपाचयेत्| पादशेषे च तत्तुल्यानि पृथक्छा गमांसामलकेक्षुरस घृतक्षीराणि संयोज्यं कल्कञ्च पिप्प लीमरिचकाश्मर्यफलोत्पलद्विमेदाद्विश्रावणीवीरापुन र्नवनागरसमङ्गातुकाक्षीरीक्षीरकाकोलीद्राक्षाक्षोटपद्म बीजशृङ्गाटकानिकोचकभव्योरुमाणखर्जूरवाताममुञ्जा ताभिषुकाणां पुनः पचेत्| एतज्जीवनीयाख्यं सर्पि र्वातपित्तविकारान् विशेषतश्च पाण्डुरोगज्वरापस्मार भगन्दरश्वासहिध्मास्वरभेदपार्श्वशूलयकृत्प्लीहमूत्र सङ्गाश्मरीवातशोणितसर्Vवाङ्गैकाङ्गरोगानपहरति| वर्ण्यं बल्यं वृष्यं चक्षुष्यं पुत्रदञ्च| तैलसात्म्यो वा क्षीरसितो पलं तैलं पिबेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tailAntarANi (7) · Śloka 7
অথব শতাবরীমযূরকক্ষীরবিদারীবলাদ্বযতৃণপঞ্চমূল ক্বাথে পদ্মকাদিগর্ভং সাধিতম্| বলাতৈলং বা বাত ব্যাধ্যুক্তম্| শতপাকং বা| বাতহরসিদ্ধেন পযসাম্লৈর্বা স্পর্শসুখং পরিষেকং কুর্বীত||৭||
अथव शतावरीमयूरकक्षीरविदारीबलाद्वयतृणपञ्चमूल क्वाथे पद्मकादिगर्भं साधितम्| बलातैलं वा वात व्याध्युक्तम्| शतपाकं वा| वातहरसिद्धेन पयसाम्लैर्वा स्पर्शसुख़ं परिषेकं कुर्वीत||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upanAhaH (8) · Śloka 8
প্রত্যেকশো যবগোধূমতিলমুদ্গমাষেষু কাকোলীজীবকর্ষ ভকবলাসৃগালবিন্নামেষশৃঙ্গীপ্রিযালসিতোপলাসুরভিব চাকশেরুকল্কমিশ্রেষূপনাহার্থং সর্পিস্তৈলবসামজ্জ দুগ্ধসিদ্ধান্ পঞ্চ পাযসানুপকল্পযেত্| স্নৈহিকফল মজ্জোত্কারিকাং বা| বিল্বপেশিকাতগরদেবদারুসরল রাস্নাহরেণুকুষ্ঠশতপুষ্পাভির্বা দধিমস্তুযুক্তাভিরুপ নাহঃ||৮||
प्रत्येकशो यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु काकोलीजीवकर्ष भकबलासृगालविन्नामेषशृङ्गीप्रियालसितोपलासुरभिव चाकशेरुकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्ज दुग्धसिद्धान् पञ्च पायसानुपकल्पयेत्| स्नैहिकफल मज्जोत्कारिकां वा| बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरल रास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पाभिर्वा दधिमस्तुयुक्ताभिरुप नाहः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pralepAbhya~ggau (9) · Śloka 9
যবমধুকৈরণ্ডবীজপুনর্নবৈর্ধান্যাম্বুপিষ্ঠৈঃ প্রলেপঃ| মাতু লুঙ্গাম্লবেতসসৈন্ধবঘৃতমিশ্রং বা শিগ্রুমূলম্| সহচর জীবন্তীমূলং বা| রাস্নামধুকগুডূচীবলাদ্বযজীবকর্ষ ভকল্কক্ষীরসিদ্ধং সসিক্থকং সর্পিরভ্যঙ্গঃ||৯||
यवमधुकैरण्डबीजपुनर्नवैर्धान्याम्बुपिष्ठैः प्रलेपः| मातु लुङ्गाम्लवेतससैन्धवग़ृतमिश्रं वा शिग्रुमूलम्| सहचर जीवन्तीमूलं वा| रास्नामधुकगुडूचीबलाद्वयजीवकर्ष भकल्कक्षीरसिद्धं ससिक्थकं सर्पिरभ्यङ्गः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprabale upacArAH (10) · Śloka 10
পিত্তপ্রবলে দ্রাক্ষারেবতফলপযস্যামধুকচন্দনকাশ্ম র্যকষাযং শক্ররামধুমধুরং পাযযেত্| শতাবরীপটোল ত্রিফলাগুডূচীকটুকাকষাযং বা| স্বাদুতিক্তবর্গসিদ্ধং চ সর্পিঃ ক্ষীরং চ| রাস্নাভীরুদশমূলবলাসিদ্ধং বা| ধারোষ্ণং বা| বিরেকার্থে ত্রিবৃচ্চূর্ণযুক্তং বা| ক্ষীরাহারো বা ক্ষীরেণৈরণ্ডতৈলং বহুশঃ পিবেত্| অমৃতারগ্বধাটারূ ষককষাযেণ বা| ক্ষীরবস্তীন্ বা সঘৃতান্ দদ্যাত্| শীতৈশ্চন্দনপদ্মকবিসমৃণালাদিভিঃ শৃতেন ক্ষীরেণ পরি ষেকঃ| ক্ষীরেক্ষুরসমধুশর্করাতণ্ডুলোদকেন বা| দ্রাক্ষা মধুককাশ্মর্যযুতেন বা| ধান্যাম্লেন বা জীবনীযসিদ্ধেন বা সর্পিষা শতধৌতেন বা| মসূরোশীরপ্রপৌণ্ডরীকদার্বীমধুকমঞ্জিষ্ঠাচন্দনোত্পল পদ্মকৈরকাসক্তুভিঃ সঘৃতক্ষীরশর্করৈঃ প্রদেহো দাহরা গরুগ্বিসর্পশোফহরঃ| গোধূমচূর্ণো বা ছাগক্ষীরসংযুক্তো লেপঃ| তিলাশ্চ পযসা পিষ্টাঃ ভৃষ্টা কপালে পুনঃ পযসি প্রক্ষিপ্য নির্বাপিতাঃ||১০||
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतफलपयस्यामधुकचन्दनकाश्म र्यकषायं शक्ररामधुमधुरं पाययेत्| शतावरीपटोल त्रिफलागुडूचीकटुकाकषायं वा| स्वादुतिक्तवर्गसिद्धं च सर्पिः क्षीरं च| रास्नाभीरुदशमूलबलासिद्धं वा| धारोष्णं वा| विरेकार्थे त्रिवृच्चूर्णयुक्तं वा| क्षीराहारो वा क्षीरेणैरण्डतैलं बहुशः पिबेत्| अमृतारग्वधाटारू षककषायेण वा| क्षीरबस्तीन् वा सग़ृतान् दद्यात्| शीतैश्चन्दनपद्मकबिसमृणालादिभिः शृतेन क्षीरेण परि षेकः| क्षीरेक्षुरसमधुशर्करातण्डुलोदकेन वा| द्राक्षा मधुककाश्मर्ययुतेन वा| धान्याम्लेन वा जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषा शतधौतेन वा| मसूरोशीरप्रपौण्डरीकदार्वीमधुकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पल पद्मकैरकासक्तुभिः सग़ृतक्षीरशर्करैः प्रदेहो दाहरा गरुग्विसर्पशोफहरः| गोधूमचूर्णो वा छागक्षीरसंयुक्तो लेपः| तिलाश्च पयसा पिष्टाः भृष्टा कपाले पुनः पयसि प्रक्षिप्य निर्वापिताः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAdhike visheShaH (11) · Śloka 11
রক্তপ্রবলেঽপ্যেবং বহুশশ্চ শোণিতমবসেচযেত্||১১||
रक्तप्रबलेऽप्येवं बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaprabale visheShaH (12) · Śloka 12
শ্লেষ্মপ্রবলে ধাত্রীনিশামুস্তাকষাযং মধুমধুরং পিবেত্| ত্রিফলাকষাযং ব| মধুকশৃঙ্গীবেরাভযাকটুরোহিণীনির্যূহং বা| যথার্হস্নেহপীতং চ মৃদু বামযেদ্বিরূক্ষযেচ্চ| ন চাতি সেকলেপান্ দদ্যাত্| নিম্বসর্ষপাশ্বগন্ধাক্ষারতিলৈঃ কোষ্ণৈর্লেপঃ| বচাগার ধূমদ্বিনিশাকুষ্ঠশতপুষ্পাভির্বা| পুনর্নবেন বা সঘৃতেন| তিলসর্ষপাতসীযবচূর্ণে বা| শ্লেষ্মাতককপিত্থমধু শিগ্রুমিশ্রাঃ ক্ষারমূত্রপিষ্টঃ কটুকস্কন্ধসিদ্ধৈঃ ক্ষারোদ কতৈলমূত্রৈঃ সেকঃ||১২||
श्लेष्मप्रबले धात्रीनिशामुस्ताकषायं मधुमधुरं पिबेत्| त्रिफलाकषायं व| मधुकशृङ्गीवेराभयाकटुरोहिणीनिर्यूहं वा| यथार्हस्नेहपीतं च मृदु वामयेद्विरूक्षयेच्च| न चाति सेकलेपान् दद्यात्| निम्बसर्षपाश्वगन्धाक्षारतिलैः कोष्णैर्लेपः| वचागार धूमद्विनिशाकुष्ठशतपुष्पाभिर्वा| पुनर्नवेन वा सग़ृतेन| तिलसर्षपातसीयवचूर्णे वा| श्लेष्मातककपित्थमधु शिग्रुमिश्राः क्षारमूत्रपिष्टः कटुकस्कन्धसिद्धैः क्षारोद कतैलमूत्रैः सेकः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtayoH (13) · Śloka 13
সংসর্গে মিশ্রং যথোদ্রেকং বা প্রতিকুর্যাত্| সর্বেষু চ যথা যথ গুডূচীম্ গুডহরীতকীং পিপ্পলীবর্ধমানং বা শীলযেদ্ব স্তিকর্ম চাভীক্ষ্ণমিতি||১৩||
संसर्गे मिश्रं यथोद्रेकं वा प्रतिकुर्यात्| सर्वेषु च यथा यथ गुडूचीम् गुडहरीतकीं पिप्पलीवर्धमानं वा शीलयेद्ब स्तिकर्म चाभीक्ष्णमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14) · Śloka 14
ভবতি চাত্র- বাহ্যমালেপনাভ্যঙ্গপরিষেকাবগাহনৈঃ| বিরেকাস্থাপনস্নেহপানৈরান্তরমাচরেত্| সর্পিস্তৈলবসামজ্জপানাভ্যঞ্জনবস্তিভিঃ| লেপোপনাহসেকৈশ্চ কোষ্ণৈর্বাতোত্তরং জযেত্| বিরেচনর্ঘৃতক্ষীরপানসেচনবস্তিভিঃ| পিত্তরক্তোত্তরং বাতরক্তং লেপৈশ্চ শীতলৈঃ| বমনং মৃদু নাত্যর্থং স্নেহসেকাদিলঙ্ঘনম্| কোষ্ণা লেপাশ্চ শস্যন্তে বাতরক্তে কফোত্তরে| বাতশ্লেষ্মোত্তরে শীতৈঃ প্রলিপ্তে বাতশোণিতে| বিদাহশোফরুক্কণ্ডূবিবৃদ্ধিঃ স্তম্ভনাদ্ভবেত্| পিত্তরক্তোত্তরে বাতরক্তে লেপাদযো হিমাঃ| উষ্ণৈঃ প্লোষোষরুগ্রাগস্বেদাবদরণোদ্ভবঃ||১৪||
भवति चात्र- बाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः| विरेकास्थापनस्नेहपानैरान्तरमाचरेत्| सर्पिस्तैलवसामज्जपानाभ्यञ्जनबस्तिभिः| लेपोपनाहसेकैश्च कोष्णैर्वातोत्तरं जयेत्| विरेचनर्ग़ृतक्षीरपानसेचनबस्तिभिः| पित्तरक्तोत्तरं वातरक्तं लेपैश्च शीतलैः| वमनं मृदु नात्यर्थं स्नेहसेकादिलङ्ग़नम्| कोष्णा लेपाश्च शस्यन्ते वातरक्ते कफोत्तरे| वातश्लेष्मोत्तरे शीतैः प्रलिप्ते वातशोणिते| विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्| पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः| उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuyaShTItailam (15) · Śloka 15
মধুযষ্ট্যাঃ পলশতাত্ কষাযে পাদশেশিতে| তৈলাঢকং সমীক্ষরং পচেত্কল্কৈঃ পলোন্মিতৈঃ| শতপুষ্পাবরীমূর্বাপযস্যাভীরুচন্দনৈঃ| স্থিরাহংসপদীমাংসীদ্বিমেদামধুপর্ণিভিঃ| কাকোলীক্ষীরকাকোলীতামলক্যর্ধিপদ্মকৈঃ| জীবন্তীজীবকর্ষভত্বক্পত্রনখবালকৈঃ| প্রপৌণ্ডতীকমঞ্জিষ্ঠাসারিবৈন্দ্রীবিতুন্নকৈঃ| চতুষ্প্রযোগং বাতাসৃক্পিত্তদাহজ্বরার্তিনুত্||১৫||
मधुयष्ट्याः पलशतात् कषाये पादशेशिते| तैलाढकं समीक्षरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः| शतपुष्पावरीमूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः| स्थिराहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः| काकोलीक्षीरकाकोलीतामलक्यर्धिपद्मकैः| जीवन्तीजीवकर्षभत्वक्पत्रनखवालकैः| प्रपौण्डतीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगं वातासृक्पित्तदाहज्वरार्तिनुत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuyaShTItailam-shatapAkam (16) · Śloka 16
মধুযষ্ট্যাঃ পলং দত্বা তৈলপ্রস্থং চতুর্গুণে| ক্ষীরে পচেচ্ছতং বারাংস্তদেবং মধুকাচ্ছতে| সিদ্ধং যোজ্যং তৃডুন্মাদশ্বাসকাসবিসর্পিষু| হৃত্পাণ্ডুরোগবাতাসৃক্পিত্তাদিষু চ পূর্ববত্||১৬||
मधुयष्ट्याः पलं दत्वा तैलप्रस्थं चतुर्गुणे| क्षीरे पचेच्छतं वारांस्तदेवं मधुकाच्छते| सिद्धं योज्यं तृडुन्मादश्वासकासविसर्पिषु| हृत्पाण्डुरोगवातासृक्पित्तादिषु च पूर्ववत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mArgAvarodhajanye visheShaH (17) · Śloka 17
কুপিতে মার্গসংরোধান্মেদসো বা কফস্য বা| অতিবৃদ্ধানিলে শস্তং নাদৌ স্নেহনবৃংহণম্| কৃত্বা তত্রাঢ্যবাতোক্তং বাতশোণিতিকং ততঃ| ভেষজং স্নেহনং কুর্যাদ্যচ্চ রক্তপ্রসাদনম্||১৭||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्धानिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्| कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः| भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIre avasthAvisheShasyAsAdhyatA (18) · Śloka 18
গম্ভীরে রক্তমাক্রান্তং স্যাচ্চেদ্বাতেন বর্জযেত্||১৮||
गम्भीरे रक्तमाक्रान्तं स्याच्चेद्वातेन वर्जयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittayorativRuddhau visheShaH (19) · Śloka 19
রক্তপিত্তাতিবৃদ্ধ্যা তু পাকমাশু নিগচ্ছতি| ভিন্নং স্রবতি তদ্রক্তং বিদগ্ধং পূযমেব বা| তযোশ্চিকিত্সাং ব্রণবদ্ভেদশোধনরোপণীম্| কুর্যাদুপদ্রবাণাঞ্চ তস্মাত্তস্মাচ্চিকিত্সিতাত্||১৯||
रक्तपित्तातिवृद्ध्या तु पाकमाशु निगच्छति| भिन्नं स्रवति तद्रक्तं विदग्धं पूयमेव वा| तयोश्चिकित्सां व्रणवद्भेदशोधनरोपणीम्| कुर्यादुपद्रवाणाञ्च तस्मात्तस्माच्चिकित्सितात्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANAdikope cikitsAsUtram (20) · Śloka 20
প্রাণাদিকোপে যুগপদ্যথোদ্দিষ্টং যথামযম্| যথাসন্নঞ্চ ভৈষজ্যং বিকল্প্যং স্যাদ্যথাবলম্||২০||
प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्| यथासन्नञ्च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAdibhedAdvisheShaH (21) · Śloka 21
নীতে নিরামতাং সামে স্বেদলঙ্ঘনপাচনৈঃ| রূক্ষৈশ্চালেপসেকাদ্যৈঃ কুর্যাত্কেবলবাতনুত্||২১||
नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्ग़नपाचनैः| रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAvRute vAyau (22) · Śloka 22
বাযৌ পিত্তাবৃতে শীতামুষ্ণাঞ্চ বহুশঃ ক্রিযাম্| ব্যত্যাসাদ্যোজযেত্সর্পির্জীবনীযং চ পাযযেত্| ধন্বমাংসং যবঃ শালির্বিরেকঃ ক্ষীরবান্মৃদুঃ| সক্ষীরা বস্তযঃ ক্ষীরং পঞ্চমূলবলাশৃতম্| কালেঽনুবাসনং তৈলৈর্মধুরৌষধসাধিতৈঃ| যষ্টীমধুবলাতৈলঘৃতক্ষীরৈশ্চ সেচনম্| পঞ্চমূলকষাযেণ বারিণা শীতলেন বা||২২||
वायौ पित्तावृते शीतामुष्णाञ्च बहुशः क्रियाम्| व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्| धन्वमांसं यवः शालिर्विरेकः क्षीरवान्मृदुः| सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्| कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः| यष्टीमधुबलातैलग़ृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphAvRute vAyau kaphapittAvRute visheShaH (23) · Śloka 23
কফাবৃতে যবন্নানি জাঙ্গলা মৃগপক্ষিণঃ| স্বেদাস্তীক্ষ্ণা নিরুহাশ্চ বমনং সবিরেচনম্| পুরাণসর্পিস্তৈলং চ তিলসর্ষপজং হিতম্| সংসৃষ্ঠে কফপিত্তাভ্যাং পিত্তমাদৌ বিনির্জযেত্||২৩||
कफावृते यवन्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरुहाश्च वमनं सविरेचनम्| पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्| संसृष्ठे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAdyAvRute vAyau (24) · Śloka 24
কারযেদ্রক্তসংসৃষ্টে বাতশোণিতিকীং ক্রিযাম্| স্বেদাভ্যঙ্গরসাঃ ক্ষীরং স্নেহোমাংসাবৃতে হিতম্| প্রমেহমেদাবাতঘ্নমাঢ্যবাতে ভিষগ্নিজতম্| মহাস্নেহোঽস্থিমজ্জস্থে পূর্বোক্তং রেতসাবৃতে||২৪||
कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्| स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहोमांसावृते हितम्| प्रमेहमेदावातग़्नमाढ्यवाते भिषग्निजतम्| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसावृते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annAdyAvRute vAyau (25) · Śloka 25
অন্নাবৃতে পাচনীযং বমনং দীপনং লঘু| মূত্রাবৃতে মূত্রলানি স্বেদাশ্চোত্তরবস্তযঃ| এরণ্ডতৈলং বর্চস্থে বস্তিস্নেহাশ্চ ভেদিনঃ||২৫||
अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लग़ु| मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरवस्तयः| एरण्डतैलं वर्चस्थे वस्तिस्नेहाश्च भेदिनः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvAvaraNAnAM sAmAnyacikitsitam (26) · Śloka 26
কফপিত্তাবিরুদ্ধং যদ্যশ্চ বাতানুলোমনম্| সর্বস্থানাবৃতেঽপ্যাশু তত্কার্যং মাতরিশ্বনি| অনভিষ্যন্দি চ স্নিগ্ধং স্রোতসাং শুদ্ধিকারণম্| যাপনাবস্তযঃ প্রাযো মধুরাঃ সানুবাসনাঃ| প্রসমীক্ষ্য বলাধিক্যং মৃদু কার্যং বিরেচনম্| রসাযনানাং সর্বেষামুপযোগঃ প্রশস্যতে| শিলাহ্বস্য বিশেষেণ পযসা শুদ্ধগুগ্গুলোঃ| লেহো বা ভার্গবস্তদ্বদেকাদশসিতাশতঃ| অপানে ত্বাবৃতে সর্বং দীপনং গ্রাহি ভেষজম্| বাতানুলোমনং কার্যং মূত্রাশযবিশোধনম্||২৬||
कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि| अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्| यापनाबस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते| शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः| लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशतः| अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्| वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANApAnAnAmanyonyAvaraNe sUtram (27) · Śloka 27
ইতি সংক্ষেপতঃ প্রোক্তমাবৃতানাং চিকিত্সিতম্| প্রাণাপানাং ভিষক্কুর্য্যাদ্বিতর্ক্য স্বযমেব তত্| উদানং যোজযেদূর্ধ্বমপানং চানুলোমযেত্| সমানং শমযেদ্বিদ্বাংস্ত্রিধা ব্যানঞ্চ যোজযেত্| প্রাণো রক্ষ্যশ্চতুর্ভ্যোঽপি তত্স্থিতৌ দেহসংস্থিতিঃ| স্বং স্বং স্থানং নযেদেবং বৃতান্ বাতান্ বিমার্গগান্||২৭||
इति संक्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्| प्राणापानां भिषक्कुर्य्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्| समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानञ्च योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः| स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvopayoga cikitsanirdeshaH (28) · Śloka 28
সর্বং চাবরণং পিত্তরক্তসংসর্গবর্জিতম্| রসাযনবিধানেন লশুনো হন্তি শীলিতঃ| পিত্তাব্রুতে পিত্তহরং মরুতশ্চানুলোমনম্| রক্তাবৃতেঽপি তদ্বচ্চ খুডোক্তং যচ্চ ভেষজম্| পিত্তরক্তানিলহিতং বিবিধং চ রসাযনম্||২৮||
सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्| रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः| पित्ताव्रुते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्| रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्| पित्तरक्तानिलहितं विविधं च रसायनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsAsthAnopAsaMhAraH (29-30) · Śloka 30
যথানিদানাং নির্দিষ্টমিতি সম্যক্চিকিত্সিতম্| আযুর্বেদফলং স্থানমেতত্সদ্যোঽর্তিনাশনাম্| চিকিত্সিতং হিতং পথ্যং প্রাযশ্চিত্তং ভিষগ্জিতম্| ভেষজং শমনং শস্তং পর্যাযৈঃ স্মৃতমৌষধম্||২৯|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতাব ষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং চিকিত্সিতস্থানে বাত শোণিতচিকিত্সিতন্নাম চতুর্বিংশোঽধ্যাযঃ||৩০||
यथानिदानां निर्दिष्टमिति सम्यक्चिकित्सितम्| आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनाम्| चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्| भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||२९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने वात शोणितचिकित्सितन्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon