Adhikarana ata vAtashoNitacikitsitannAma caturviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vātaśōṇitacikitsāṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|1|
अथातो वातशोणितचिकित्सां व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAvasecanam (2) · Śloka 1
vātaśōṇitinaḥ snigdhasya dāharāgaruktōdēṣu jalaukōbhiḥ kaṇḍūpatāpasvāpacimicimāyanēśu śr̥ṅgatumbairdēśāddēśāntaraṁ sañcarat sirayā pracchānēna va duṣṭāmasr̥gasakr̥dalapmalpa- mavasēcayēt||1||
वातशोणितिनः स्निग्धस्य दाहरागरुक्तोदेषु जलौकोभिः कण्डूपतापस्वापचिमिचिमायनेशु शृङ्गतुम्बैर्देशाद्देशान्तरं सञ्चरत् सिरया प्रच्छानेन व दुष्टामसृगसकृदलप्मल्प- मवसेचयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asRukakShaye vyApadaH (3) · Śloka 3
asr̥kkṣayē hi gambhīraśōphastambhakampaglānisaṅkōcādayaḥ syuḥ| sirāvyadhōktāśca mūrcchādayaḥ||3||
असृक्क्षये हि गम्भीरशोफस्तम्भकम्पग्लानिसङ्कोचादयः स्युः| सिराव्यधोक्ताश्च मूर्च्छादयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asisrAvyAvasthA tatra karma ca (4) · Śloka 4
naiva ca srāvayēdaṅgaglānau rūkṣē vātōttarañca raktam| tataśca punaḥ snēhayitva mr̥dūni snēhayuktāni rūkṣāṇi vā virēca- nāni bastikarma cāsakr̥t prayōjayēt||4||
नैव च स्रावयेदङ्गग्लानौ रूक्षे वातोत्तरञ्च रक्तम्| ततश्च पुनः स्नेहयित्व मृदूनि स्नेहयुक्तानि रूक्षाणि वा विरेच- नानि बस्तिकर्म चासकृत् प्रयोजयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprabale ghRutapAnam (5) · Śloka 5
atha vātaprabalē purāṇaghr̥taṁ pibēcchatāvarīghr̥taṁ Vvā||5||
अथ वातप्रबले पुराणघृतं पिबेच्छतावरीघृतं Vवा||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIvanIyaM ghRutaM taila~jca (6) · Śloka 6
daśamūlapunarnavadvayairaṇḍamudgaparṇīmāṣaparṇīmahāmēdāśatāva rīrāsnāvkpuṣpīśaṅkhapuṣpībalātibalā dvipalāṁśāḥ pr̥tha gjaladrōṇē vipācayēt| pādaśēṣē ca tattulyāni pr̥thakchā gamāṁsāmalakēkṣurasa ghr̥takṣīrāṇi saṁyōjyaṁ kalkañca pippa līmaricakāśmaryaphalōtpaladvimēdādviśrāvaṇīvīrāpuna rnavanāgarasamaṅgātukākṣīrīkṣīrakākōlīdrākṣākṣōṭapadma bījaśr̥ṅgāṭakānikōcakabhavyōrumāṇakharjūravātāmamuñjā tābhiṣukāṇāṁ punaḥ pacēt| ētajjīvanīyākhyaṁ sarpi rvātapittavikārān viśēṣataśca pāṇḍurōgajvarāpasmāra bhagandaraśvāsahidhmāsvarabhēdapārśvaśūlayakr̥tplīhamūtra saṅgāśmarīvātaśōṇitasarVvāṅgaikāṅgarōgānapaharati| varṇyaṁ balyaṁ vr̥ṣyaṁ cakṣuṣyaṁ putradañca| tailasātmyō vā kṣīrasitō palaṁ tailaṁ pibēt||6||
दशमूलपुनर्नवद्वयैरण्डमुद्गपर्णीमाषपर्णीमहामेदाशताव रीरास्नाव्क्पुष्पीशङ्खपुष्पीबलातिबला द्विपलांशाः पृथ ग्जलद्रोणे विपाचयेत्| पादशेषे च तत्तुल्यानि पृथक्छा गमांसामलकेक्षुरस घृतक्षीराणि संयोज्यं कल्कञ्च पिप्प लीमरिचकाश्मर्यफलोत्पलद्विमेदाद्विश्रावणीवीरापुन र्नवनागरसमङ्गातुकाक्षीरीक्षीरकाकोलीद्राक्षाक्षोटपद्म बीजशृङ्गाटकानिकोचकभव्योरुमाणखर्जूरवाताममुञ्जा ताभिषुकाणां पुनः पचेत्| एतज्जीवनीयाख्यं सर्पि र्वातपित्तविकारान् विशेषतश्च पाण्डुरोगज्वरापस्मार भगन्दरश्वासहिध्मास्वरभेदपार्श्वशूलयकृत्प्लीहमूत्र सङ्गाश्मरीवातशोणितसर्Vवाङ्गैकाङ्गरोगानपहरति| वर्ण्यं बल्यं वृष्यं चक्षुष्यं पुत्रदञ्च| तैलसात्म्यो वा क्षीरसितो पलं तैलं पिबेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tailAntarANi (7) · Śloka 7
athava śatāvarīmayūrakakṣīravidārībalādvayatr̥ṇapañcamūla kvāthē padmakādigarbhaṁ sādhitam| balātailaṁ vā vāta vyādhyuktam| śatapākaṁ vā| vātaharasiddhēna payasāmlairvā sparśasukhaṁ pariṣēkaṁ kurvīta||7||
अथव शतावरीमयूरकक्षीरविदारीबलाद्वयतृणपञ्चमूल क्वाथे पद्मकादिगर्भं साधितम्| बलातैलं वा वात व्याध्युक्तम्| शतपाकं वा| वातहरसिद्धेन पयसाम्लैर्वा स्पर्शसुख़ं परिषेकं कुर्वीत||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upanAhaH (8) · Śloka 8
pratyēkaśō yavagōdhūmatilamudgamāṣēṣu kākōlījīvakarṣa bhakabalāsr̥gālavinnāmēṣaśr̥ṅgīpriyālasitōpalāsurabhiva cākaśērukalkamiśrēṣūpanāhārthaṁ sarpistailavasāmajja dugdhasiddhān pañca pāyasānupakalpayēt| snaihikaphala majjōtkārikāṁ vā| bilvapēśikātagaradēvadārusarala rāsnāharēṇukuṣṭhaśatapuṣpābhirvā dadhimastuyuktābhirupa nāhaḥ||8||
प्रत्येकशो यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु काकोलीजीवकर्ष भकबलासृगालविन्नामेषशृङ्गीप्रियालसितोपलासुरभिव चाकशेरुकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्ज दुग्धसिद्धान् पञ्च पायसानुपकल्पयेत्| स्नैहिकफल मज्जोत्कारिकां वा| बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरल रास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पाभिर्वा दधिमस्तुयुक्ताभिरुप नाहः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pralepAbhya~ggau (9) · Śloka 9
yavamadhukairaṇḍabījapunarnavairdhānyāmbupiṣṭhaiḥ pralēpaḥ| mātu luṅgāmlavētasasaindhavaghr̥tamiśraṁ vā śigrumūlam| sahacara jīvantīmūlaṁ vā| rāsnāmadhukaguḍūcībalādvayajīvakarṣa bhakalkakṣīrasiddhaṁ sasikthakaṁ sarpirabhyaṅgaḥ||9||
यवमधुकैरण्डबीजपुनर्नवैर्धान्याम्बुपिष्ठैः प्रलेपः| मातु लुङ्गाम्लवेतससैन्धवग़ृतमिश्रं वा शिग्रुमूलम्| सहचर जीवन्तीमूलं वा| रास्नामधुकगुडूचीबलाद्वयजीवकर्ष भकल्कक्षीरसिद्धं ससिक्थकं सर्पिरभ्यङ्गः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprabale upacArAH (10) · Śloka 10
pittaprabalē drākṣārēvataphalapayasyāmadhukacandanakāśma ryakaṣāyaṁ śakrarāmadhumadhuraṁ pāyayēt| śatāvarīpaṭōla triphalāguḍūcīkaṭukākaṣāyaṁ vā| svādutiktavargasiddhaṁ ca sarpiḥ kṣīraṁ ca| rāsnābhīrudaśamūlabalāsiddhaṁ vā| dhārōṣṇaṁ vā| virēkārthē trivr̥ccūrṇayuktaṁ vā| kṣīrāhārō vā kṣīrēṇairaṇḍatailaṁ bahuśaḥ pibēt| amr̥tāragvadhāṭārū ṣakakaṣāyēṇa vā| kṣīrabastīn vā saghr̥tān dadyāt| śītaiścandanapadmakabisamr̥ṇālādibhiḥ śr̥tēna kṣīrēṇa pari ṣēkaḥ| kṣīrēkṣurasamadhuśarkarātaṇḍulōdakēna vā| drākṣā madhukakāśmaryayutēna vā| dhānyāmlēna vā jīvanīyasiddhēna vā sarpiṣā śatadhautēna vā| masūrōśīraprapauṇḍarīkadārvīmadhukamañjiṣṭhācandanōtpala padmakairakāsaktubhiḥ saghr̥takṣīraśarkaraiḥ pradēhō dāharā garugvisarpaśōphaharaḥ| gōdhūmacūrṇō vā chāgakṣīrasaṁyuktō lēpaḥ| tilāśca payasā piṣṭāḥ bhr̥ṣṭā kapālē punaḥ payasi prakṣipya nirvāpitāḥ||10||
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतफलपयस्यामधुकचन्दनकाश्म र्यकषायं शक्ररामधुमधुरं पाययेत्| शतावरीपटोल त्रिफलागुडूचीकटुकाकषायं वा| स्वादुतिक्तवर्गसिद्धं च सर्पिः क्षीरं च| रास्नाभीरुदशमूलबलासिद्धं वा| धारोष्णं वा| विरेकार्थे त्रिवृच्चूर्णयुक्तं वा| क्षीराहारो वा क्षीरेणैरण्डतैलं बहुशः पिबेत्| अमृतारग्वधाटारू षककषायेण वा| क्षीरबस्तीन् वा सग़ृतान् दद्यात्| शीतैश्चन्दनपद्मकबिसमृणालादिभिः शृतेन क्षीरेण परि षेकः| क्षीरेक्षुरसमधुशर्करातण्डुलोदकेन वा| द्राक्षा मधुककाश्मर्ययुतेन वा| धान्याम्लेन वा जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषा शतधौतेन वा| मसूरोशीरप्रपौण्डरीकदार्वीमधुकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पल पद्मकैरकासक्तुभिः सग़ृतक्षीरशर्करैः प्रदेहो दाहरा गरुग्विसर्पशोफहरः| गोधूमचूर्णो वा छागक्षीरसंयुक्तो लेपः| तिलाश्च पयसा पिष्टाः भृष्टा कपाले पुनः पयसि प्रक्षिप्य निर्वापिताः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAdhike visheShaH (11) · Śloka 11
raktaprabalē'pyēvaṁ bahuśaśca śōṇitamavasēcayēt||11||
रक्तप्रबलेऽप्येवं बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaprabale visheShaH (12) · Śloka 12
ślēṣmaprabalē dhātrīniśāmustākaṣāyaṁ madhumadhuraṁ pibēt| triphalākaṣāyaṁ va| madhukaśr̥ṅgīvērābhayākaṭurōhiṇīniryūhaṁ vā| yathārhasnēhapītaṁ ca mr̥du vāmayēdvirūkṣayēcca| na cāti sēkalēpān dadyāt| nimbasarṣapāśvagandhākṣāratilaiḥ kōṣṇairlēpaḥ| vacāgāra dhūmadviniśākuṣṭhaśatapuṣpābhirvā| punarnavēna vā saghr̥tēna| tilasarṣapātasīyavacūrṇē vā| ślēṣmātakakapitthamadhu śigrumiśrāḥ kṣāramūtrapiṣṭaḥ kaṭukaskandhasiddhaiḥ kṣārōda katailamūtraiḥ sēkaḥ||12||
श्लेष्मप्रबले धात्रीनिशामुस्ताकषायं मधुमधुरं पिबेत्| त्रिफलाकषायं व| मधुकशृङ्गीवेराभयाकटुरोहिणीनिर्यूहं वा| यथार्हस्नेहपीतं च मृदु वामयेद्विरूक्षयेच्च| न चाति सेकलेपान् दद्यात्| निम्बसर्षपाश्वगन्धाक्षारतिलैः कोष्णैर्लेपः| वचागार धूमद्विनिशाकुष्ठशतपुष्पाभिर्वा| पुनर्नवेन वा सग़ृतेन| तिलसर्षपातसीयवचूर्णे वा| श्लेष्मातककपित्थमधु शिग्रुमिश्राः क्षारमूत्रपिष्टः कटुकस्कन्धसिद्धैः क्षारोद कतैलमूत्रैः सेकः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtayoH (13) · Śloka 13
saṁsargē miśraṁ yathōdrēkaṁ vā pratikuryāt| sarvēṣu ca yathā yatha guḍūcīm guḍaharītakīṁ pippalīvardhamānaṁ vā śīlayēdba stikarma cābhīkṣṇamiti||13||
संसर्गे मिश्रं यथोद्रेकं वा प्रतिकुर्यात्| सर्वेषु च यथा यथ गुडूचीम् गुडहरीतकीं पिप्पलीवर्धमानं वा शीलयेद्ब स्तिकर्म चाभीक्ष्णमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14) · Śloka 14
bhavati cātra- bāhyamālēpanābhyaṅgapariṣēkāvagāhanaiḥ| virēkāsthāpanasnēhapānairāntaramācarēt| sarpistailavasāmajjapānābhyañjanabastibhiḥ| lēpōpanāhasēkaiśca kōṣṇairvātōttaraṁ jayēt| virēcanarghr̥takṣīrapānasēcanabastibhiḥ| pittaraktōttaraṁ vātaraktaṁ lēpaiśca śītalaiḥ| vamanaṁ mr̥du nātyarthaṁ snēhasēkādilaṅghanam| kōṣṇā lēpāśca śasyantē vātaraktē kaphōttarē| vātaślēṣmōttarē śītaiḥ praliptē vātaśōṇitē| vidāhaśōpharukkaṇḍūvivr̥ddhiḥ stambhanādbhavēt| pittaraktōttarē vātaraktē lēpādayō himāḥ| uṣṇaiḥ plōṣōṣarugrāgasvēdāvadaraṇōdbhavaḥ||14||
भवति चात्र- बाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः| विरेकास्थापनस्नेहपानैरान्तरमाचरेत्| सर्पिस्तैलवसामज्जपानाभ्यञ्जनबस्तिभिः| लेपोपनाहसेकैश्च कोष्णैर्वातोत्तरं जयेत्| विरेचनर्ग़ृतक्षीरपानसेचनबस्तिभिः| पित्तरक्तोत्तरं वातरक्तं लेपैश्च शीतलैः| वमनं मृदु नात्यर्थं स्नेहसेकादिलङ्ग़नम्| कोष्णा लेपाश्च शस्यन्ते वातरक्ते कफोत्तरे| वातश्लेष्मोत्तरे शीतैः प्रलिप्ते वातशोणिते| विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्| पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः| उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuyaShTItailam (15) · Śloka 15
madhuyaṣṭyāḥ palaśatāt kaṣāyē pādaśēśitē| tailāḍhakaṁ samīkṣaraṁ pacētkalkaiḥ palōnmitaiḥ| śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ| sthirāhaṁsapadīmāṁsīdvimēdāmadhuparṇibhiḥ| kākōlīkṣīrakākōlītāmalakyardhipadmakaiḥ| jīvantījīvakarṣabhatvakpatranakhavālakaiḥ| prapauṇḍatīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayōgaṁ vātāsr̥kpittadāhajvarārtinut||15||
मधुयष्ट्याः पलशतात् कषाये पादशेशिते| तैलाढकं समीक्षरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः| शतपुष्पावरीमूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः| स्थिराहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः| काकोलीक्षीरकाकोलीतामलक्यर्धिपद्मकैः| जीवन्तीजीवकर्षभत्वक्पत्रनखवालकैः| प्रपौण्डतीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगं वातासृक्पित्तदाहज्वरार्तिनुत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuyaShTItailam-shatapAkam (16) · Śloka 16
madhuyaṣṭyāḥ palaṁ datvā tailaprasthaṁ caturguṇē| kṣīrē pacēcchataṁ vārāṁstadēvaṁ madhukācchatē| siddhaṁ yōjyaṁ tr̥ḍunmādaśvāsakāsavisarpiṣu| hr̥tpāṇḍurōgavātāsr̥kpittādiṣu ca pūrvavat||16||
मधुयष्ट्याः पलं दत्वा तैलप्रस्थं चतुर्गुणे| क्षीरे पचेच्छतं वारांस्तदेवं मधुकाच्छते| सिद्धं योज्यं तृडुन्मादश्वासकासविसर्पिषु| हृत्पाण्डुरोगवातासृक्पित्तादिषु च पूर्ववत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mArgAvarodhajanye visheShaH (17) · Śloka 17
kupitē mārgasaṁrōdhānmēdasō vā kaphasya vā| ativr̥ddhānilē śastaṁ nādau snēhanabr̥ṁhaṇam| kr̥tvā tatrāḍhyavātōktaṁ vātaśōṇitikaṁ tataḥ| bhēṣajaṁ snēhanaṁ kuryādyacca raktaprasādanam||17||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्धानिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्| कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः| भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIre avasthAvisheShasyAsAdhyatA (18) · Śloka 18
gambhīrē raktamākrāntaṁ syāccēdvātēna varjayēt||18||
गम्भीरे रक्तमाक्रान्तं स्याच्चेद्वातेन वर्जयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittayorativRuddhau visheShaH (19) · Śloka 19
raktapittātivr̥ddhyā tu pākamāśu nigacchati| bhinnaṁ sravati tadraktaṁ vidagdhaṁ pūyamēva vā| tayōścikitsāṁ vraṇavadbhēdaśōdhanarōpaṇīm| kuryādupadravāṇāñca tasmāttasmāccikitsitāt||19||
रक्तपित्तातिवृद्ध्या तु पाकमाशु निगच्छति| भिन्नं स्रवति तद्रक्तं विदग्धं पूयमेव वा| तयोश्चिकित्सां व्रणवद्भेदशोधनरोपणीम्| कुर्यादुपद्रवाणाञ्च तस्मात्तस्माच्चिकित्सितात्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANAdikope cikitsAsUtram (20) · Śloka 20
prāṇādikōpē yugapadyathōddiṣṭaṁ yathāmayam| yathāsannañca bhaiṣajyaṁ vikalpyaṁ syādyathābalam||20||
प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्| यथासन्नञ्च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAdibhedAdvisheShaH (21) · Śloka 21
nītē nirāmatāṁ sāmē svēdalaṅghanapācanaiḥ| rūkṣaiścālēpasēkādyaiḥ kuryātkēvalavātanut||21||
नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्ग़नपाचनैः| रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAvRute vAyau (22) · Śloka 22
vāyau pittāvr̥tē śītāmuṣṇāñca bahuśaḥ kriyām| vyatyāsādyōjayētsarpirjīvanīyaṁ ca pāyayēt| dhanvamāṁsaṁ yavaḥ śālirvirēkaḥ kṣīravānmr̥duḥ| sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṁ pañcamūlabalāśr̥tam| kālē'nuvāsanaṁ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ| yaṣṭīmadhubalātailaghr̥takṣīraiśca sēcanam| pañcamūlakaṣāyēṇa vāriṇā śītalēna vā||22||
वायौ पित्तावृते शीतामुष्णाञ्च बहुशः क्रियाम्| व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्| धन्वमांसं यवः शालिर्विरेकः क्षीरवान्मृदुः| सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्| कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः| यष्टीमधुबलातैलग़ृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphAvRute vAyau kaphapittAvRute visheShaH (23) · Śloka 23
kaphāvr̥tē yavannāni jāṅgalā mr̥gapakṣiṇaḥ| svēdāstīkṣṇā niruhāśca vamanaṁ savirēcanam| purāṇasarpistailaṁ ca tilasarṣapajaṁ hitam| saṁsr̥ṣṭhē kaphapittābhyāṁ pittamādau vinirjayēt||23||
कफावृते यवन्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरुहाश्च वमनं सविरेचनम्| पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्| संसृष्ठे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAdyAvRute vAyau (24) · Śloka 24
kārayēdraktasaṁsr̥ṣṭē vātaśōṇitikīṁ kriyām| svēdābhyaṅgarasāḥ kṣīraṁ snēhōmāṁsāvr̥tē hitam| pramēhamēdāvātaghnamāḍhyavātē bhiṣagnijatam| mahāsnēhō'sthimajjasthē pūrvōktaṁ rētasāvr̥tē||24||
कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्| स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहोमांसावृते हितम्| प्रमेहमेदावातग़्नमाढ्यवाते भिषग्निजतम्| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसावृते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annAdyAvRute vAyau (25) · Śloka 25
annāvr̥tē pācanīyaṁ vamanaṁ dīpanaṁ laghu| mūtrāvr̥tē mūtralāni svēdāścōttaravastayaḥ| ēraṇḍatailaṁ varcasthē vastisnēhāśca bhēdinaḥ||25||
अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लग़ु| मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरवस्तयः| एरण्डतैलं वर्चस्थे वस्तिस्नेहाश्च भेदिनः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvAvaraNAnAM sAmAnyacikitsitam (26) · Śloka 26
kaphapittāviruddhaṁ yadyaśca vātānulōmanam| sarvasthānāvr̥tē'pyāśu tatkāryaṁ mātariśvani| anabhiṣyandi ca snigdhaṁ srōtasāṁ śuddhikāraṇam| yāpanābastayaḥ prāyō madhurāḥ sānuvāsanāḥ| prasamīkṣya balādhikyaṁ mr̥du kāryaṁ virēcanam| rasāyanānāṁ sarvēṣāmupayōgaḥ praśasyatē| śilāhvasya viśēṣēṇa payasā śuddhaguggulōḥ| lēhō vā bhārgavastadvadēkādaśasitāśataḥ| apānē tvāvr̥tē sarvaṁ dīpanaṁ grāhi bhēṣajam| vātānulōmanaṁ kāryaṁ mūtrāśayaviśōdhanam||26||
कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि| अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्| यापनाबस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते| शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः| लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशतः| अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्| वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANApAnAnAmanyonyAvaraNe sUtram (27) · Śloka 27
iti saṁkṣēpataḥ prōktamāvr̥tānāṁ cikitsitam| prāṇāpānāṁ bhiṣakkuryyādvitarkya svayamēva tat| udānaṁ yōjayēdūrdhvamapānaṁ cānulōmayēt| samānaṁ śamayēdvidvāṁstridhā vyānañca yōjayēt| prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi tatsthitau dēhasaṁsthitiḥ| svaṁ svaṁ sthānaṁ nayēdēvaṁ vr̥tān vātān vimārgagān||27||
इति संक्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्| प्राणापानां भिषक्कुर्य्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्| समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानञ्च योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः| स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvopayoga cikitsanirdeshaH (28) · Śloka 28
sarvaṁ cāvaraṇaṁ pittaraktasaṁsargavarjitam| rasāyanavidhānēna laśunō hanti śīlitaḥ| pittāvrutē pittaharaṁ marutaścānulōmanam| raktāvr̥tē'pi tadvacca khuḍōktaṁ yacca bhēṣajam| pittaraktānilahitaṁ vividhaṁ ca rasāyanam||28||
सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्| रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः| पित्ताव्रुते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्| रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्| पित्तरक्तानिलहितं विविधं च रसायनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsAsthAnopAsaMhAraH (29-30) · Śloka 30
yathānidānāṁ nirdiṣṭamiti samyakcikitsitam| āyurvēdaphalaṁ sthānamētatsadyō'rtināśanām| cikitsitaṁ hitaṁ pathyaṁ prāyaścittaṁ bhiṣagjitam| bhēṣajaṁ śamanaṁ śastaṁ paryāyaiḥ smr̥tamauṣadham||29|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē vāta śōṇitacikitsitannāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||30||
यथानिदानां निर्दिष्टमिति सम्यक्चिकित्सितम्| आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनाम्| चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्| भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||२९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने वात शोणितचिकित्सितन्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon