9. mūtrāghātanidānam

Adhikarana atha mUtrAghAtanidAnaM nAma navamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મૂત્રાઘાતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana mUtrAghAtaprabhedAH (2) · Śloka 2

વિંશતિર્મૂત્રાઘાતા ભવન્તિ| તદ્યથા વાતાપિત્તકફસન્નિ- પાતકૃચ્છ્રાણિ| વાતપિત્તશ્લેષ્મશુક્રાશ્મર્ય્યઃ| વાત- બસ્ત્યષ્ઠીલાકુણ્ડલિકામૂત્રાતીતજઠરોત્સઙ્ગગ્રન્થિશુક્ર- વિડ્વિઘાતોષ્ણવાતમૂત્રક્ષયાવસાદાશ્ચેતિ||૨||

Adhikarana vAtottarA mUtrAghAtAH (3) · Śloka 3

તત્ર વાતબસ્ત્યાદયો નવ વાતોલ્બણાઃ||૩||

Adhikarana vAtapittolbaNAvuShNavAtamUtrakShayau (4) · Śloka 4

તતો દ્વૌ વાતપિત્તોલ્બણૌ||૪||

Adhikarana kaphapittolbaNo mUtrAvasAdaH (5) · Śloka 5

અન્ત્યઃ કફપિત્તોલ્બણઃ||૫||

Adhikarana mUtrarogA~adhiShThAnasya basteH rogajananaprakriyA (6) · Śloka 6

સર્વેષાં પુનર્મૂત્રરોગાણામધિષ્ઠિનં બસ્તિઃ| સ મર્મસ્વભિહિતઃ પ્રાક્| સ ચાઽધોમુખોઽપિ મૂત્રવહાસુ નાડીષુ સૂક્ષ્મમુખસહસ્રનિષ્યન્દેન મૂત્રાખ્યેનાવિરતં નવો ઘટ ઇવાપ્સુ નિમગ્નમુખોઽપિ પાર્શ્વેભ્યોઽમ્ભસા પૂર્ય્યતે| તૈરેવ ચ સ્ત્રોતોભિર્વાતાદયોઽપિ દુષ્ટાઃ પ્રવિશ્ય બસ્તિં યથા- સ્વમાઘાતાન્ પ્રમેહા~ંશ્ચ જનયન્તિ||૬||

Adhikarana mUtrakRucchranidAnam, vAtajamUtrakRucchralakShaNam (7) · Śloka 7

તત્રાલ્પશો મુહુર્મુહુર્બસ્તિમેઢ્રવંક્ષણેષુ તીવ્રશૂલઃ કૃચ્છ્રા- ન્મૂત્રયતિ વાતકૃચ્છ્રે||૭||

Adhikarana pittajamUtrakRucchralakShaNam (8) · Śloka 8

સદાહં સરુજં રક્તં પીતં કૃષ્ણં વા પિત્તકૃચ્છ્રે||૮||

Adhikarana kaphamUtrakRucchralakShaNam (9) · Śloka 9

બસ્તિમેઢ્રયોર્ગૌરવં શોફો મૂત્રં ચ સપિચ્છં મેહતિ કફકૃચ્છ્રે||૯||

Adhikarana sannipAtajamUtrakRucchralakShaNam, tasya kRucchratamatva~jca (10) · Śloka 10

સર્વલક્ષણં સન્નિપાતેન સન્નિપાતકૃચ્છ્રે| સ ચ કૃચ્છ્રતમઃ||૧૦||

Adhikarana ashmarInidAnam, ashmaryyAH nidAnasamprAptyAdi (11) · Śloka 11

યદા તુ વાયુર્બસ્તિમુખમાવૃત્ય સપિત્તં સકફં સશક્રં વા મૂત્રં પરિશોષયતિ તદા ક્રમેણ ગોરિવ પિત્તાદ્રોચના મણીકસ્યેવ સ્વછાદપિ જલાત્ પઙ્કસ્તદ્વદશ્મર્ય્યભિનિર્વર્ત્તતે| સર્વા ચ સા શ્લેષ્માશ્રયા||૧૧||

Adhikarana ashmarIpUrvarUpam (12) · Śloka 12

અથાઽસ્યાઃ પૂર્વરૂપાણિ જ્વરો બસ્ત્યાઽધ્માનમરુચિર્મૂત્ર- કૃચ્છ્રં બસ્તિશિરોમુષ્કશેફસાં વેદના બસ્તગન્ધિત્વં મૂત્રસ્યેતિ||૧૨||

Adhikarana ashmarIsAmAnyalakShaNam (13) · Śloka 13

સામાન્યલિઙ્ગાનિ તુ નાભિબસ્તિસેવનીષુમેહતસ્તયા માર્ગ- નિરોધને વેદના મૂત્રાધારાસઙ્ગસ્તદ્વયાપાયે ચ ગોમેદક- પ્રકાશમનાવિલમસિક્તં સુસુખં મૂત્રં વિસૃજતિ| તત્સંક્ષો- ભણાચ્ચ સરુધિરમ્| ધાવનલઙ્ઘનાદિભિશ્ચાસ્ય વિવિધા વેદના ભવન્તિ| યથૈવ ચ પક્વાશયાત્સ્ત્રસ્તેન શકૃતા- ધિષ્ઠિતેબસ્તૌ મૂત્રં ન પ્રવર્તેતે તથાઽશ્મર્ય્યાઽપિ||૧૩||

Adhikarana vAtajA~ashmarIlakShaNam (14) · Śloka 14

તત્ર વાયુના બસ્તિસેવનીમેહનેષુ તીવ્રવેદનાર્દિતોદન્તાન્ ખાદતિ| નાભિં પ્રપીડયતિ| મેઢ્રં મૃદ્નાતિ| મુહુર્મુહુવેપથુ- માન્કૃચ્છ્રાત્ સવાતં શકૃદ્ વિમુઞ્ચતિ| વિશીર્ણધારં ચ મૂત્રયત્યશ્મરી ચાસ્ય શ્યાવા પરુષા વિષમા કદમ્બપુષ્પવત્ કણ્ટકાચિતા ભવતિ||૧૪||

Adhikarana pittajAshmarIlakShaNam (15) · Śloka 15

પિત્તેન પચ્યમાન ઇવ દહ્યતે બસ્તિઃ| અશ્મરી ચ રક્તા પીતાવભાસા કૃષ્ણા ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના||૧૫||

Adhikarana kaphajAshmarIlakShaNam (16) · Śloka 16

શ્લેષ્મણા ભિદ્યતે નિસ્તુદ્યત ઇવ ગુરુઃ શીતશ્ચ બસ્તિરશ્મરી ચ શ્વેતા મહતી કુક્કુટાણ્ડપ્રતિમા મધુવર્ણા વા ભવતિ||૧૬||

Adhikarana ashmarINAM bAlasulabhatvaM, sukhasAdhyatva~jca (17) · Śloka 17

પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્ત્રોઽશ્મર્ય્યો બાલાનાં જાયન્તે| તેષામેવ ચાઽલ્પબસ્તિત્વાદલ્પમાંસોપચયત્વાચ્ચ સુખગ્રહણાહરણા ભવન્તિ||૧૭||

Adhikarana shukrAshmarInidAnAdi (18) · Śloka 18

મહતાં તુ શુક્રાશ્મરીક્રનિમિત્તા ભવતિ| મૈથુનવિઘા- તાચ્છુક્રમુપસ્થિતમનિરસ્યમાનં વિમાર્ગગમનિલો વિગૃહ્ય વૃષણતોરન્તરે સંહરતિ| સંહૃત્યોપશોષયતિ| તતઃ શુષ્ક- મશ્મરી ભવતિ| સા શુક્રમાર્ગમાવૃણોતિ| મુત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિવેદનાં વૃષણયોશ્ચ શ્વયથુમાપાદયતિ| ઉત્પન્નમા- ત્રાય ચ શુક્રં નિરોતિ| પ્રપીડિતમાત્રે ચ તસ્મિન્નેવાવકાશે વિલીયત ઇતિ||૧૮||

Adhikarana sharkarAnidAnam, sharkarAlakShaNam (19) · Śloka 19

અશ્મર્ય્યેવ તુ વાયુનાઽણુશો વિભિન્ના શર્કરેત્યુચ્યતે| અનુલોમેચ મારુતે સા સિકતેવ મૂત્રેણ સહ ચ્યવતે||૧૯||

Adhikarana vAtabastilakShaNam (20) · Śloka 20

વાયુસ્તુ નૂત્રવેગરોધાદ્બસ્તિમુખમાવૃણોતિ| તતો મૂત્રસઙ્ગં વેદનાં કણ્ડૂં ચ કરોતિ||૨૦||

Adhikarana adhikavAyukopajanyavAtabastilakShaNam (21) · Śloka 21

કદાચિચ્ચ બસ્તિં સ્વસ્થાનાત્ પ્રચ્યાવ્ય ગર્ભમિવોદ્વૃન્તં સ્થલં પરિપ્લુતં ચ કુરુતે| તત્ર શૂલસ્પન્દનદાહોદ્વેષ્ટનાનિ બિન્દુશશ્ચ મૂત્રસ્ત્રાવણમ્| પીડિતે ચ બસ્તૌ ધારાયા પ્રવૃત્તિઃ||૨૧||

Adhikarana vAtabastilakShaNam, vAtabasteH kRucchrasAdhyatvam (22) · Śloka 22

અયં દ્વિવિધોઽપિ વાતબસ્તિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| તયોરપિ દ્વિતીયોઽનિલપ્રબલઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતરઃ||૨૨||

Adhikarana vAtAShThIlAnidAnAdi, vAtAShThIlAnidAnAdisamprAptirlakShaNa~jca (23) · Śloka 23

બસ્તિવિણ્માર્ગાન્તરે વાયુર્ઘનોન્નતં તીવ્રરુજમચલમષ્ઠી- લાભં ગ્રન્થિં કરોતિ| તેનાઽનિલવિણ્મૂત્રસઙ્ગો ભવત્યા- ઽઽધ્માનઞ્ચ| સા વાતાષ્ઠીલા||૨૩||

Adhikarana vAtakuNDalikAnidAnam, vAtakuNDalikAnidAnAdi (24) · Śloka 24

વિગુણો વાયુર્બસ્તૌ કુણ્ડલીભૂતસ્તીવ્રશૂલસ્તમ્ભગૌરવા- ન્વિતો મૂત્રમાવિધ્યાઽલ્પશો વા પ્રવર્ત્તયન્ ભ્રમતિ| સા વાતકુણ્ડલિકા||૨૪||

Adhikarana mUtrAtItanidAnAdi (25) · Śloka 25

મૂત્રમતિવેલં વિધાર્ય્યવિમુચ્યમાનં ન પ્રવર્ત્તતે| વાહમાનસ્ય તુ કૃચ્છ્રાદલ્પં પ્રવર્ત્તતે| તન્મૂત્રાતીતમ્||૨૫||

Adhikarana mUtrajaTharanidAnam, mUtrajaTharanidAnAdi (26) · Śloka 26

મૂત્રરોધપાનો વાયુર્નાભેરધસ્તાત્ તીવ્રરુજામાધ્માનં મલ- સઙ્ગઞ્ચ કુર્વન્નુદરમભિપૂરયેત્| તન્મૂત્રજઠરમ્||૨૬||

Adhikarana mUtrotsa~gganidAnAdi (27) · Śloka 17

મારુતેનાક્ષિપ્તં છિદ્રવૈગુણ્યેન વા મૂત્રયતો મૂત્રમલ્પં બસ્તૌ નાલે મણૌ વા સ્થિત્વા તચ્છેષગુરુમેઢ્રસ્ય સરુજમરુજં વા શનૈઃ સ્ત્રવેત્| સ મૂત્રોત્સઙ્ગઃ||૧૭||

Adhikarana mutragranthiH (28) · Śloka 28

બસ્તિદ્વારેઽલ્પો વૃત્તઃ શીઘ્રસમ્ભવોઽશ્મરીતુલ્યલિઙ્ગો મૂત્ર- ગ્રન્થિઃ||૨૮||

Adhikarana mUtrashukranidAnAdi (29) · Śloka 29

મૂત્રિતસ્ય વ્યવાયગમનાદ્વાતોદ્ભતં સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતં શુક્રં મેહતો મૂત્રસ્ય પ્રાક્પશ્ચાદ્વા ભસ્મોદકસઙ્કાશં પ્રવૃર્ત્તતે| તન્મૂત્રશુક્રમ્||૨૯||

Adhikarana viDvighAtanidAnAdi (30) · Śloka 30

વાયુના પીડિતં શકૃન્મૂત્રસ્ત્રોતઃ પ્રપદ્યતે| તતો વિડ્ગન્ધિ- વિટ્સંસૃષ્ટઞ્ચ કૃચ્છ્રાન્મૂત્રયતિ| સ વિડ્વિધાતઃ||૩૦||

Adhikarana uShNavAtanidAnAdi (31) · Śloka 31

અત્યધ્વા ઽઽ તપોષ્ણભોજનાદિભિઃ પિત્તં પ્રવૃદ્ધમનિલેરિતં બસ્તિમેઢ્રગુદદાહં કુર્વદ્ધરિતહારિદ્રરક્તં સરસ્તં વા મૂત્રં કૃચ્છ્રાત્પ્રવર્ત્તયેત્સ તૂષ્ણવાતઃ||૩૧||

Adhikarana mUtrakShayanidAnAdi samprAptirlakShaNa~jca (32) · Śloka 32

વાતપિત્તં બસ્તિમાશ્રિત્ય મૂત્રં સશૂલદાહં ક્ષપયતિ| સ મૂત્રક્ષયઃ||૩૨||

Adhikarana mUtrAvasAdanidAnAdi (33) · Śloka 33

પિત્તં શ્લેષ્મોભયમપિ વા વાતેન બસ્તૌ સંહન્યતે| તતો મૂત્રં સદાહં સરક્તં પીતં શ્વેતં સાન્દ્રં કૃચ્છ્રપ્રવૃત્તિઃ શુષ્કં ચ શઙ્કરોચનનાન્યતરચૂર્ણં વા સર્વવર્ણયુક્તં વા ભવતિ||૩૩||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH prakaraNAntaraprastAvashca (34-9) · Śloka 9

ઇતિ વિસ્તરતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રાપ્રવૃત્તિજાઃ| નિદાનલક્ષણૈરૂર્ધ્વં વક્ષ્યન્તેઽતિપ્રવૃત્તિજાઃ||૩૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને નવમોધ્યાયઃ||૯||