5. rājayakṣmādinidānam

Adhikarana atha rAjayakShmAdinidAnaM nAma pa~jcamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રાજયક્ષ્માદિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana rAjakShmasAmAnyasvarUpaM tatparyAyAshca (2) · Śloka 2

અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ| રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ ચ સ્મૃતઃ||૨||

Adhikarana rAjayakShmAdishabdAnAM nirvacanam (3) · Śloka 3

નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાં ચ રાજ્ઞોઽભૂદયં પુરા| યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ| દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભાવાચ્ચ સઃ| રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાટ્ તેષુ રાજનાત્||૩||

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (4) · Śloka 4

સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રોજઃ સ્નેહસંક્ષયઃ| અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્ય હેતવઃ||૪||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (5) · Śloka 5

તૈરુદીર્ણોઽનિલઃ પિત્તં કફં ચોદીર્ય્ય સર્વતઃ| શરીરસન્ધીનાવિશ્ય તાન્ સિરાશ્ચ પ્રપીડયન્| મુખાનિ સ્ત્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિવૃત્યા વા| સર્પન્નૂર્ધ્વમધસ્તિર્ય્યગ્યથાસ્વં જનયેદ્ ગદાન્||૫||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (6) · Śloka 6

રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં ક્ષવઃ| પ્રસેકો મુખમાધુર્ય્યં સદનં વહ્નિદેહયોઃ| સ્થાલ્યામત્રાન્નપાનાદૌ શુચાવપ્યશુચીક્ષણમ્| મક્ષિકાતૃણકેશાદિપતઃ પ્રાયોઽન્નપાનયોઃ| હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરશ્નતોઽપિ બલક્ષયઃ| પાણ્યોરવેક્ષા પાદસ્ય શોફોઽક્ષ્ણોરતિશુક્લતા| બાહ્વોઃ પ્રમાણજિજ્ઞાસા કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા ઘૃણિત્વં મૂર્ધગુણ્ઠનમ્| નખકેશાતિવૃદ્ધિશ્ચ સ્વપ્ને ચાઽભિભવો ભવેત્| પતઙ્ગકૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ| કેશાસ્થિતુષભસ્માદિરાશૌ સમધિરોહણમ્| શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતોઽમ્ભસઃ| જ્યોતિર્ગિરીણાં પતતાં જ્વલતાં મહીરુહામ્||૬||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ekAdasharUpANi (7) · Śloka 7

પીનસશ્વાસકાસાંસમૂર્ધસ્વરરુજોઽરુચિઃ| ઊર્ધ્વવિટ્સ્ત્રંસસંશોષાવધશ્છર્દિસ્તુ કોષ્ઠગે| તિર્ય્યક્સ્થે પાર્શ્વરુગ્દોષે સન્ધિગે ભવતિ જ્વરઃ| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મિણઃ||૭||

Adhikarana rAjayakShmaNi pInasAdInAmupadravAH (8) · Śloka 8

તેષામુપદ્રવાન્ વિદ્યાત્ કણ્ઠોદ્ધ્વંસમુરોરુજમ્| જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિસાદાઽસ્યપૂતિતાઃ||૮||

Adhikarana vAtAdhikarAjayakShmali~ggAni (9) · Śloka 9

તત્ર વાતાચ્છિરઃ પાર્શ્વશૂલમંસાઙ્ગમર્દનમ્| કણ્ઠોદ્ધ્વંસઃ સ્વરભ્રંશઃ.................||૯||

Adhikarana pittAdhikarAjayakShmali~ggAni (10) · Śloka 10

..................પિત્તાત્ પાદાસ્યપાણિષુ| દાહોઽતિસારોઽસૃક્છર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ||૧૦||

Adhikarana kaphAdhikarAjayakShmali~ggAni (11) · Śloka 11

કફાદરોચકચ્છર્દિઃ કાસો મૂર્ધાઙ્ગગૌરવમ્| પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરસાદોઽલ્પવહ્નિતા||૧૧||

Adhikarana rAjayakShmaNi dhAtupoShaNAbhAve hetuH (12) · Śloka 12

દોષૈર્મન્દાનલત્વેન સોપલેપૈઃ કફોલ્બણૈઃ| સ્ત્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતૂષ્મસ્વલ્પકેષુ ચ| વિદહ્યમાનઃ સ્વસ્યાને રસસ્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્| કુર્ય્યાદગચ્છન્ માંસાદીનસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ| પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમન્નં પક્ત્રૈવ ચાસ્ય યત્| પ્રાયોઽસ્માન્મલતાં યાતં નૈવાલં ધાતુપુષ્ટયે| રસોઽપ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુત એવ તુ| અવષ્ટબ્ધઃ સ શકૃતા કેવલં વર્ત્તતે ક્ષયી||૧૨||

Adhikarana rAjayakShmaNaH sAdhyAsAdhyAvasthAH (13) · Śloka 13

લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વપિ ક્ષીણં વ્યાધ્યૌષધબલાક્ષમમ્| વર્જયેત્સાધયેદેવ સર્વેષ્વપિ તતોઽન્યથા||૧૩||

Adhikarana svarabhedanidAnaM svarabhedasya sa~gkhyAsamprAptiH (14) · Śloka 14

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્ ષષ્ઠશ્ચ મેદસા| સ્વરસાદો ભવેત્.......................................||૧૪||

Adhikarana vAtajasvarabhedalakShaNam (15) · Śloka 15

........................તત્ર ક્ષામો રૂક્ષાશ્ચલઃ સ્વરઃ| શૂકપૂર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયોઽનિલાત્||૧૫||

Adhikarana pittajasvarabhedalakShaNam (16) · Śloka 16

પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષ ઉક્તાવસૂયનમ્||૧૬||

Adhikarana kaphajasvarabhedalakShaNam (17) · Śloka 17

લિમ્પન્નિવ કફાત્કણ્ઠં મન્દઃ ખુરખુરાયતે||૧૭||

Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (18) · Śloka 18

સ્વરો વિગદ્ધ સર્વૈસ્તુ સર્વલિઙ્ગઃ .............||૧૮||

Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (19) · Śloka 19

.............................ક્ષયાત્ કષેત્| ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થં.....................||૧૯||

Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (20) · Śloka 20

.......................... મેદસા શ્લેષ્મલક્ષણઃ| કૃચ્છ્રલક્ષ્યાક્ષરશ્ચ ...........................||૨૦||

Adhikarana asAdhyasvarabhedau (21) · Śloka 21

......................... અત્ર સર્વૈરન્ત્યઞ્ચ વર્જયેત્||૨૧||

Adhikarana arocakanidAnam, arocakasamprAptiH (22) · Śloka 22

અરોચકો ભવેદ્દોષૈર્જિહ્વાહૃદયસંશ્રયૈઃ| સન્નિપાતેન મનસઃસન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ||૨૨||

Adhikarana vAtAdyarocakeShu li~ggAni (23) · Śloka 23

કષાયતિક્તમધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્| સર્વોત્થે વિરસં શોકક્રોધાદિષુ યથામલમ્||૨૩||

Adhikarana chardinidAnam, chardeH sa~gkhyAsamprAptiH (24) · Śloka 24

છર્દિદોષૈઃ પૃથક્સર્વૈર્દ્વિષ્ટૈરર્થૈશ્ચ પઞ્ચમી||૨૪||

Adhikarana chardyAH samprAptiH (25) · Śloka 25

ઉદાનો વિકૃતો દોષાન્ સર્વાસ્વપ્યૂર્ધ્વમસ્યતિ||૨૫||

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (26) · Śloka 26

તાસૂત્ક્લેશાઽસ્યલાવણ્યપ્રસેકારુચયોઽગ્રગાઃ||૨૬||

Adhikarana vAtajachardilakShaNam (27) · Śloka 27

નાભિં પૃષ્ઠં રુજન્ વાયુઃ પાર્શ્વે ચાઽઽહારમુત્ક્ષિપેત્| તતો વિચ્છિન્નમલ્પાલ્પં કષાયં ફેનિલં વમેત્| શબ્દોદ્ગારયુતં કૃષ્ણમચ્છં કૃચ્છ્રેણ વેગવત્| કાસાસ્યશોષહૃન્મૂર્ધસ્વરપીડાક્લમાન્વિતઃ||૨૭||

Adhikarana pittajachardilakShaNam (28) · Śloka 28

પિત્તાત્ ક્ષારોદકનિભં ધૂમ્રં હરિતપીતકમ્| સાસૃગમ્લં કટૂષ્ણઞ્ચ તૃણ્મૂર્ચ્છાદાહતાપવાન્||૨૮||

Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (29) · Śloka 29

કફાત્સ્નિગ્ધં ઘનં સ્વેતં શ્લેષ્મતન્તુગવાક્ષિતમ્| મધુરં લવણં ભૂરિ પ્રસક્તં લોમહર્ષણમ્| મુખશ્વયથુમાધુર્ય્યતન્દ્રાહૃલ્લાસકાસવાન્||૨૯||

Adhikarana sAnnipAtikI asAdhyachardiH (30) · Śloka 30

સર્વલિઙ્ગામલૈઃ સર્વૈરિષ્ટોક્તા યા ચ તાં ત્યજેત્||૩૦||

Adhikarana dviShTArthayogajachardiH (31) · Śloka 31

પૂત્યમેધ્યાશુચિર્દ્વિષ્ટદર્શનશ્રવણાદિભિઃ| તપ્તે ચિત્તે હૃદિ ક્લિષ્ટે છર્દિર્દ્વિષ્ટાર્થયોગજા||૩૧||

Adhikarana kRumyAdihetuShu chardiShu li~ggaiH vAtAdInavagacchet (32) · Śloka 32

વાતાદીનેવ વિમૃશેત્ કૃમિતૃષ્ણામદૌહૃદે| શૂલવેપથુહૃલ્લાસૈર્વિશેષાત્કૃમિજાં વદેત્| કૃમિહૃદ્રોગલિઙ્ગૈશ્ચ...................||૩૨||

Adhikarana hRudroganidAnam, hRudrogasya sa~gkhyAsamprAptirnidAna~jca (33) · Śloka 33

................... સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તિ હૃદ્ગદાઃ| તેષાં ગુલ્મનિદાનોક્તૈઃ સમુત્યાનૈશ્ચ સમ્ભવઃ||૩૩||

Adhikarana vAtajahRudrogalakShaNam (34) · Śloka 34

વાતેન શૂલ્યતેઽત્યર્થં તુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ| ભિદ્યતે શુષ્યતિ સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા દ્રવઃ| અકસ્માદ્દીનતા શોકો ભયં શબ્દાસહિષ્ણુતા| વેપથુર્વેષ્ટનં મોહઃ શ્વાસરોધોઽલ્પનિદ્રતા||૩૪||

Adhikarana pittajahRudrogalakShaNAni (35) · Śloka 35

પિત્તાત્તૃષ્ણા ભ્રમો મૂર્ચ્છા સ્વેદો દાહોઽમ્લકઃ ક્લમઃ| છર્દનં ચામ્લપિત્તસ્ય ધૂમકઃ પીતતા જ્વરઃ||૩૫||

Adhikarana kaphajahRudrogalakShaNAni (36) · Śloka 36

શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાઽશ્મગર્ભવત્| કાસાગ્નિસાદનિષ્ઠેવ નિદ્રાલસ્યાઽરુચિજ્વરાઃ||૩૬||

Adhikarana sannipAtahRudrogalakShaNam (37) · Śloka 37

સર્વલિઙ્ગૈસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ....................||૩૭||

Adhikarana kRumijahRudrogalakShaNAni tasya shIghracikitsyatva~jca (38) · Śloka 38

.................... કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રાતા| તમઃ પ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોષઃ કણ્ડૂઃ કફસ્ત્રુતિઃ| હૃદયં પ્રતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દાર્ય્યતે| ચિકિત્સેદામયં ઘોરં તં શીઘ્રં શીઘ્રકારિણમ્||૩૮||

Adhikarana tRuShNAnidAnam, tRuShNAprabhedAH (39) · Śloka 39

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્રસક્ષયાત્| ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ .....................||૩૯||

Adhikarana tRuShNAnidAnam (40) · Śloka 40

...................વાતપિત્તે તુ કારણમ્| સર્વાસુ.............................||૪૦||

Adhikarana vAtapittaprakopakAraNaM lakShaNAni ca (41) · Śloka 41

........તત્પ્રકોપ્રો હિ સૌમ્યધાતુપ્રશોષણાત્| સર્વદેહ ભ્રમોત્કમ્પતાપતૃડ્દાહમોકૃત્||૪૧||

Adhikarana tRuShNAsamprAptiH (42) · Śloka 42

જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ સિરાઃ| સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે............||૪૨||

Adhikarana tRuShNAsAmAnyalakShaNam (43) · Śloka 43

....................તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્| મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ| કણ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાકાર્કશ્યં જિહ્વાનિષ્ક્રમણં ક્લમઃ| પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશસ્તૃડ્ગ્રહોક્તાસ્તથાઽ ઽમયાઃ||૪૩||

Adhikarana vAtajatRUShNAlakShaNam (44) · Śloka 44

મારુતાત્ક્ષામતા દૈન્યં શઙ્ખતોદઃ શિરોભ્રમઃ| ગન્ધાજ્ઞાનાસ્યવૈરસ્યશ્રુતિનિદ્રાબલક્ષયાઃ| શીતામ્બુપાનાદ્વૃદ્ધિશ્ચ .....................||૪૪||

Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (45) · Śloka 45

.................... પિત્તાન્મૂર્ચ્છાસ્યતિક્તતા| રક્તેક્ષણત્વં પ્રતતં શોષો દાહોઽતિધૂમકઃ||૪૫||

Adhikarana kaphajatRuShNAyAH samprArlakShaNa~jca (46) · Śloka 46

કફો રુણદ્ધિ કુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતમ્| સ્ત્રોતસ્તુ સકફસ્તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ| શૂકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્ત્રતા| આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યશ્છર્દ્યરોચકાઃ| આલસ્યમવિપાકશ્ચ .............................||૪૬||

Adhikarana sannipAtajatRuShNAlakShaNam (47) · Śloka 47

.................. સર્વેઃ સ્યાત્સર્વલક્ષણા||૪૭||

Adhikarana AmodbhavatRuShNAyAH vAtapitajatvam (48) · Śloka 48

આમોદ્ભવા ચ ભક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તજા||૪૮||

Adhikarana anyanimamittAshca pittajatRuShNAH (49) · Śloka 49

ઉષ્ણક્લાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષમ્| ઉષ્મા રુદ્ધો ગતઃ કોષ્ઠં યાં કુર્ય્યાત્પિત્તજૈવ સા| યા ચ પાનાતિપાનોત્થા તીક્ષ્ણાગ્ને સ્નેહજા ચ યા||૪૯||

Adhikarana snigdhAdibhojanotthatRuShNAyAH kaphajatvam (50) · Śloka 50

સ્નિગ્ધગુર્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા||૫૦||

Adhikarana kShayajatRuShNArasakShayatRuShNAlakShaNam (51) · Śloka 51

તૃષ્ણા રસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા||૫૧||

Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNam (52-53) · Śloka 53

શોષમેહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ| યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા||૫૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં રાજયક્ષ્માદિનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫૩||