Adhikarana athAtaH BeShajAvacAraNIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ ભેષજાવચારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः भेषजावचारणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturaparIkShAprakAraH (2) · Śloka 2
ભેષજમવચારયન્ પ્રાગેવ તાવેદમાતુરં પરીક્ષેત| કસ્મિ- ન્નયં દેશે જાતઃ સંવૃદ્ધો વ્યાધિતો વા| કસ્મિંશ્ચ દેશે મનુષ્યાણામિદમાહારજાતમિદં વિહારજાતમેતાવદ્બલમે- વંવિધં સત્ત્વમેવંવિધં સાત્મ્યમિયં ભક્તિરિમે વ્યાધયો હિતમિદમહિતમિદમિતિ| પ્રાગ્ગ્રહેણેન કેન વા નિદાન- વિશેષેણાઽસ્ય કુપિતો દોષઃ| દોષસ્ય હ્યેકસ્યાઽપિ બહવઃ પ્રકોપે હેતવઃ| તસ્માદ્યથા સ્વલક્ષણૈઃ કર્મ- ભિશ્ચ બુદ્ધ્વા ભિષક્ દોષમેવમવગમયેત્| તદ્યથા- કિમાહારેણ કુપિતો વાયુઃ કિં વિહારેણ તથા રૂક્ષેણ લઘુના શિશિરેણ વા સાહસેન વેગરોધેન વા ભયેન શોકેન વેતિ| તતશ્ચ તત્પ્રતિપક્ષમૌષધં પ્રયુજ્યમાનમાશુ સિદ્ધયે સમ્પદ્યતે| તત્ર મધુરામ્લલવણા રસાઃ કટુતિક્ત- કષાયાશ્ચેતરેતપ્રતિપક્ષાઃ| તદનન્તરઞ્ચોપલભેત| મૃદુ- મધ્યાતિમાત્રવિકલ્પનયા કથં નિદાનમાસેવિતમ્| એક- રૂપસ્યાપિ હે હેતોઃ મૃદ્વાદિવિભાગેન પૃથક્સમવેતાનાઞ્ચ દોષાણામંશાંશબલવિકલ્પવિશેષાદ્ વ્યર્ધેર્બલાબલ- વિશેષઃ| તત્રાનેકદોષાત્મકેશુ વ્યાધિષ્વનેકરસેષુ ચ ભેષજેશુ રસદોષપ્રભાવમેકૈકશોઽભિસમીક્ષ્ય વ્યાધિભેષ- જપ્રભવતત્ત્વં વ્યવસ્યેત| ન ત્વેવં સર્વત્ર| ન હિ વિષ- મવિકૃતિસમવેતાનાં નાનાત્મકાનાં પરસ્પરેણોપગૃહી- તાનામુપહતાનાઞ્ચાન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈર્વિકલ્પિતાનામવયવ- પ્રભાવાનુમાનેન સમુદાયપ્રભાવતત્વમધ્યવસિતું શક્યમ્| તથાવિધે હિ સમુદાયે સમુદાયપ્રભાવમેવોપલભ્ય વ્યા- ધ્યૌષધપ્રભાવતત્ત્વમવગચ્છેત્||૨||
भेषजमवचारयन् प्रागेव तावेदमातुरं परीक्षेत| कस्मि- न्नयं देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा| कस्मिंश्च देशे मनुष्याणामिदमाहारजातमिदं विहारजातमेतावद्बलमे- वंविधं सत्त्वमेवंविधं सात्म्यमियं भक्तिरिमे व्याधयो हितमिदमहितमिदमिति| प्राग्ग्रहेणेन केन वा निदान- विशेषेणाऽस्य कुपितो दोषः| दोषस्य ह्येकस्याऽपि बहवः प्रकोपे हेतवः| तस्माद्यथा स्वलक्षणैः कर्म- भिश्च बुद्ध्वा भिषक् दोषमेवमवगमयेत्| तद्यथा- किमाहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लग़ुना शिशिरेण वा साहसेन वेगरोधेन वा भयेन शोकेन वेति| ततश्च तत्प्रतिपक्षमौषधं प्रयुज्यमानमाशु सिद्धये सम्पद्यते| तत्र मधुराम्ललवणा रसाः कटुतिक्त- कषायाश्चेतरेतप्रतिपक्षाः| तदनन्तरञ्चोपलभेत| मृदु- मध्यातिमात्रविकल्पनया कथं निदानमासेवितम्| एक- रूपस्यापि हे हेतोः मृद्वादिविभागेन पृथक्समवेतानाञ्च दोषाणामंशांशबलविकल्पविशेषाद् व्यर्धेर्बलाबल- विशेषः| तत्रानेकदोषात्मकेशु व्याधिष्वनेकरसेषु च भेषजेशु रसदोषप्रभावमेकैकशोऽभिसमीक्ष्य व्याधिभेष- जप्रभवतत्त्वं व्यवस्येत| न त्वेवं सर्वत्र| न हि विष- मविकृतिसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेणोपगृही- तानामुपहतानाञ्चान्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयव- प्रभावानुमानेन समुदायप्रभावतत्वमध्यवसितुं शक्यम्| तथाविधे हि समुदाये समुदायप्रभावमेवोपलभ्य व्या- ध्यौषधप्रभावतत्त्वमवगच्छेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnavisheSheNa BeShajavisheShaH (3) · Śloka 3
તથા કસ્ય ધામાઽધિષ્ઠાય વ્યાધિરયમવસ્થિત ઇતિ નિરૂપયેત્| પ્રવિસૃતો હિ દોષઃ સ્વમેવસ્થાનમાતઙ્કા- યાધિતિષ્ઠન્| મૂર્દ્ધાદીન્ વા દુસ્તરો ભવતિ| તતશ્ચ સ્થાન- વિશેષેણ ભેષજવિશેષઃ પર્યેષિતવ્યઃ||૩||
तथा कस्य धामाऽधिष्ठाय व्याधिरयमवस्थित इति निरूपयेत्| प्रविसृतो हि दोषः स्वमेवस्थानमातङ्का- याधितिष्ठन्| मूर्द्धादीन् वा दुस्तरो भवति| ततश्च स्थान- विशेषेण भेषजविशेषः पर्येषितव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhAnukUlatA vyAdherAturasya ca AlocanIyA (4) · Śloka 4
તતશ્ચૈવમાલોચયેત્-કસ્યાઽયમૌષધસ્ય વ્યાધિરાતુરો વા યોગ્યઃ| કિયતો વા| દોષાનુરૂપો હિ ભૈષજ્યવીર્ય- પ્રમાણવિકલ્પો વ્યાધિવ્યાધિતબલાપેક્ષો ભવતિ||૪||
ततश्चैवमालोचयेत्-कस्याऽयमौषधस्य व्याधिरातुरो वा योग्यः| कियतो वा| दोषानुरूपो हि भैषज्यवीर्य- प्रमाणविकल्पो व्याधिव्याधितबलापेक्षो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atibalayuktAnAmauShadhAnAmatimAtrAprayuktAnAmati- saumyauShadhAnAM ca duShpariNAmaprakArAH (5) · Śloka 3
સહસાઽતિબલાનિ સંશોધનૌષધાન્યાગ્નેયવાયવ્યાન્યતિ- સૌમ્યાન્યતિમાત્રાણિ વા તથાઽગ્નિક્ષારશસ્ત્રકર્માણ્યલ્પ- સત્ત્વમાતુરમલ્પબલં વાતિપાતયેયુઃ| સંશમનાનિ તુ વ્યા- ધિબલાદધિકાનિ તમુપશમય્ય વ્યાધિં, વ્યાધિક્ષપિતદેહે શીઘ્રમન્યમાવહન્તિ| શરીરબલાધિકાનિ ગ્લાનિમૂર્ચ્છા- મદમોહબલક્ષયાનગ્નિબલાદધિકાનિ ગ્લાનિમગ્નિસાદશ્ચ||૩||
सहसाऽतिबलानि संशोधनौषधान्याग्नेयवायव्यान्यति- सौम्यान्यतिमात्राणि वा तथाऽग्निक्षारशस्त्रकर्माण्यल्प- सत्त्वमातुरमल्पबलं वातिपातयेयुः| संशमनानि तु व्या- धिबलादधिकानि तमुपशमय्य व्याधिं, व्याधिक्षपितदेहे शीग़्रमन्यमावहन्ति| शरीरबलाधिकानि ग्लानिमूर्च्छा- मदमोहबलक्षयानग्निबलादधिकानि ग्लानिमग्निसादश्च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthUlAdIn aviShAdakarAdiBirBeShajairupAcaret (6) · Śloka 6
અપિ ચ-અતિસ્થૂલોઽતિકૃશો દુર્બલો દુર્બદ્ધમાંસશો- ણિતાસ્થ્યઙ્ગવાયવોઽલ્પાગ્નિરલ્પાહારોઽસાત્મ્યાહારોઽપ- ચિતઃ સારરહિતો વા વ્યાધિબલમેવ તાવદસમર્થઃ સોઢું કિં પુનસ્તથાવિધો ભેષજમેવં વેગમ્| તસ્માત્તાદૃશમવિ- ષાદકરૈર્મૃદુસુખૈરુતરોતરગુરુભિરવિભ્રમૈશ્ચોપાચરેદૌષધૈ- ર્વિશેષાદબલાઃ| તા હ્યનવસ્થિતમૃદુવિક્લવહૃદયાઃ પ્રાયઃ સુકુમારાઃ પરાયત્તાશ્ચ| તતોઽપિ વિશેષેણ શિશવઃ||૬||
अपि च-अतिस्थूलोऽतिकृशो दुर्बलो दुर्बद्धमांसशो- णितास्थ्यङ्गवायवोऽल्पाग्निरल्पाहारोऽसात्म्याहारोऽप- चितः साररहितो वा व्याधिबलमेव तावदसमर्थः सोढुं किं पुनस्तथाविधो भेषजमेवं वेगम्| तस्मात्तादृशमवि- षादकरैर्मृदुसुख़ैरुतरोतरगुरुभिरविभ्रमैश्चोपाचरेदौषधै- र्विशेषादबलाः| ता ह्यनवस्थितमृदुविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमाराः परायत्ताश्च| ततोऽपि विशेषेण शिशवः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadAturAdau svalpabalamalpaM ca BeShajaM vyAdhivardhakam (7) · Śloka 7
તથા બલવતિ વ્યાધ્યાતુરેઽલ્પબલમલ્પં વા ભેષજમ- કિઞ્ચિત્કરમ્ભૂય એવ દોષમુક્ત્લેશ્ય વ્યાધિમુદીરયેત્||૭||
तथा बलवति व्याध्यातुरेऽल्पबलमल्पं वा भेषजम- किञ्चित्करम्भूय एव दोषमुक्त्लेश्य व्याधिमुदीरयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogyasyApyauShadhasya parIkShAkramaH (8) · Śloka 8
યોગ્યમપિ ચૌષધમેવં પરીક્ષેત-ઇદમેવં રસવીર્યવિપા કમેવં ગુણમેવં દ્રવ્યમેવં કર્મૈવં પ્રભાવમસ્મિન્દેશે જાત મસ્મિન્ ઋતાવેવં ગૃહીતમેવં નિહિતમેવં વિહિતમેવં નિષિદ્ધ- મેવમુપસંસ્કૃતમેવં સંયુક્તમેવં સંયુક્તમેવં યુક્તમનયા માત્રયૈવંવિધસ્ય પુરુષસ્યૈવંવિધે કાલ એતાવન્તં દોષમપકર્ષયત્યુપશમયતિ વા| અન્યદપિ ચૈવંવિધં ભેષજમભૂત્| તન્માનેન વા વિશે- ષેણ પ્રયુક્તમિદમકરોત્||૮||
योग्यमपि चौषधमेवं परीक्षेत-इदमेवं रसवीर्यविपा कमेवं गुणमेवं द्रव्यमेवं कर्मैवं प्रभावमस्मिन्देशे जात मस्मिन् ऋतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवं विहितमेवं निषिद्ध- मेवमुपसंस्कृतमेवं संयुक्तमेवं संयुक्तमेवं युक्तमनया मात्रयैवंविधस्य पुरुषस्यैवंविधे काल एतावन्तं दोषमपकर्षयत्युपशमयति वा| अन्यदपि चैवंविधं भेषजमभूत्| तन्मानेन वा विशे- षेण प्रयुक्तमिदमकरोत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsakaH shAstrArthakarmAnushIlanena praj~jAM vishodhayet (9) · Śloka 9
સૂક્ષ્માણિ હિ દોષૌષધદૂષ્યદેશકાલબલાનલાહારરસસા- ત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસામવસ્થાન્તરાણિ| યાન્યનાલોચિ- તાનિ નિહન્યુરાતુરમ્| આલોચ્યમાનાનિ તુ વિપુલબુદ્ધિ- મપિ ચિકિત્સકમાકુલીકુર્યઃ| કિમ્પુનરલ્પબુદ્ધિમ્| તસ્માદભીક્ષ્ણશઃ શાસ્ત્રાર્થકર્માનુશીલનેન સંસ્કુર્વીત પ્રજ્ઞામ્| અપિ ચ-સન્તિ વ્યાધયો યે શાસ્ત્ર ઉત્સર્ગા- પવાદૈરુપક્રમં પ્રતિ નિર્દિષ્ટાઃ| તત્ર પ્રાજ્ઞા એવ દોષાદિ- ગુરુલાઘવેન સમ્યગધ્યવસ્યેદન્યતરનિષ્ઠાયામ્||૯||
सूक्ष्माणि हि दोषौषधदूष्यदेशकालबलानलाहाररससा- त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि| यान्यनालोचि- तानि निहन्युरातुरम्| आलोच्यमानानि तु विपुलबुद्धि- मपि चिकित्सकमाकुलीकुर्यः| किम्पुनरल्पबुद्धिम्| तस्मादभीक्ष्णशः शास्त्रार्थकर्मानुशीलनेन संस्कुर्वीत प्रज्ञाम्| अपि च-सन्ति व्याधयो ये शास्त्र उत्सर्गा- पवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तत्र प्राज्ञा एव दोषादि- गुरुलाग़वेन सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlo~api BeShajayogyatAmApAdayati (10) · Śloka 10
કાલશ્ચ ભેષજસ્ય યોગ્યતામાદધાતિ| સ તુ ક્ષણલવ- મુહૂર્તાદિભેદેનાતુરાવસ્થયા ચ દ્વિધોક્તઃ પ્રાક્| અપિ ચ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણસ્ત્રિવિધઃ કાલઃ| તત્ર શીતોષ્ણ- યોર્વૃષ્ટિશીતયોશ્ચાઽન્તરે સાધારણૌ વસન્ત જલદાત્યયૌ| ગ્રીષ્મવર્ષકાલયોસ્તુ પ્રારમ્ભો વૃષ્ટેઃ પ્રાવૃડિતિ વિક- લ્પ્યતે| તેષુ સાધારણેષુ અહસ્સુ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિ- ર્ન્નિવૃત્તિરિતરેષ્વયોગાઽતિયોગભયાત્| સાધારણા હિ મન્દ- શીતોષ્ણવર્ષતયા સુખત્વાત્ ભવન્ત્યવિકલ્પકાઃ શરીરૌ- ષધાનાં વિપરીતાસ્ત્વિતરે||૧૦||
कालश्च भेषजस्य योग्यतामादधाति| स तु क्षणलव- मुहूर्तादिभेदेनातुरावस्थया च द्विधोक्तः प्राक्| अपि च शीतोष्णवर्षलक्षणस्त्रिविधः कालः| तत्र शीतोष्ण- योर्वृष्टिशीतयोश्चाऽन्तरे साधारणौ वसन्त जलदात्ययौ| ग्रीष्मवर्षकालयोस्तु प्रारम्भो वृष्टेः प्रावृडिति विक- ल्प्यते| तेषु साधारणेषु अहस्सु वमनादीनां प्रवृत्ति- र्न्निवृत्तिरितरेष्वयोगाऽतियोगभयात्| साधारणा हि मन्द- शीतोष्णवर्षतया सुख़त्वात् भवन्त्यविकल्पकाः शरीरौ- षधानां विपरीतास्त्वितरे||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNetareShu RutuShu saMshodhane doShAH (11) · Śloka 11
તથા હિ શીતકાલેઽતિમાત્રશીતોપહિતત્વાચ્છારીરમ- ત્યર્થશીતવાતવિષ્ટબ્ધમતિસ્તબ્ધબહુગુરુદોષં ભવતિ| તદનુ પ્રાપ્તઞ્ચ ભેષજં સંશોધનાર્થમુષ્ણસ્વભાવમપિ શીતોપ- હતત્વાન્મન્દવીર્યતાં ગતમયોગાય જાયતે| શરીરઞ્ચ વાત- પ્રાયોપદ્રવાય| તદ્વદ્વર્ષાસ્વપિ સમન્તાદતિઘનેન બહલેન ઘનસમ્પાતેનાવતતે નભસ્યુપરુદ્ધતેજઃ પ્રસરેષુ દિનકર- કરેષુ જલપટલોત્પ્લાવનોદ્દામકર્દમાયાં ભૂમાત્વત્યર્થો- પક્લિન્નમવસન્નાનલબલમાદાનદુર્બલં શરીરં ભવતિ| ઔષધગ્રામસ્તુ જલદોદરપ્રતતપ્રમુક્તધારાવપાતસમ્ભૃતા- મ્બુનિવહોપપ્લાવિતમૂલજાલસારવિટપો બહલકોમલ- પલ્લવોપચિતસ્કન્ધશાખઃ પુનરિવ બાલતામુપગતો- ઽલ્પવીર્યો ભવતિ| અપરિસંસ્થિતતયા ચ ક્ષિતિમલ- પ્રાયાભિરમ્લવિપાકાભિઃ ખગમૃગસરીસૃપાદિશવધાતુમૂત્ર- પુરીષસંસ્પૃષ્ટાભિરદ્ભિઃ સલિલશિશિરશીકરાનુવિદ્ધશિ- શિરપવનસમ્પૃક્તેન ચ ધરાધરોષ્મણા કોમલત્વાદપરિણ- તસ્યાઽસ્ય સુતરાં વિદાહો જન્યતે| તતશ્ચાસાવપથ્ય- તામુપગતો ધ્રુવમયોગાય| પ્રથમસંગૃહીતમપિ ચૌષધં તોયદતોયાનુગતમારુતોપહતે જગતીતિ| ગ્રીષ્મે પુનરા- દાનોપહતત્વાચ્છરીરમુષ્ણરૂક્ષવાતાતપાધ્માતમતિ- સ્વિન્નમતિશિથિલમતિપ્રવિલીનદોષં ભવતિ| ભેષજં પુન- રનુષ્ણમપિ તપનકરનિપાતાદુષ્ણવીર્યતીક્ષ્ણતામુપગત- મતિયોગાયોપકલ્પતે| શરીરઞ્ચ પિપાસાભ્રમક્લમોપ- દ્રવાય||૧૧||
तथा हि शीतकालेऽतिमात्रशीतोपहितत्वाच्छारीरम- त्यर्थशीतवातविष्टब्धमतिस्तब्धबहुगुरुदोषं भवति| तदनु प्राप्तञ्च भेषजं संशोधनार्थमुष्णस्वभावमपि शीतोप- हतत्वान्मन्दवीर्यतां गतमयोगाय जायते| शरीरञ्च वात- प्रायोपद्रवाय| तद्वद्वर्षास्वपि समन्तादतिग़नेन बहलेन ग़नसम्पातेनावतते नभस्युपरुद्धतेजः प्रसरेषु दिनकर- करेषु जलपटलोत्प्लावनोद्दामकर्दमायां भूमात्वत्यर्थो- पक्लिन्नमवसन्नानलबलमादानदुर्बलं शरीरं भवति| औषधग्रामस्तु जलदोदरप्रततप्रमुक्तधारावपातसम्भृता- म्बुनिवहोपप्लावितमूलजालसारविटपो बहलकोमल- पल्लवोपचितस्कन्धशाख़ः पुनरिव बालतामुपगतो- ऽल्पवीर्यो भवति| अपरिसंस्थिततया च क्षितिमल- प्रायाभिरम्लविपाकाभिः ख़गमृगसरीसृपादिशवधातुमूत्र- पुरीषसंस्पृष्टाभिरद्भिः सलिलशिशिरशीकरानुविद्धशि- शिरपवनसम्पृक्तेन च धराधरोष्मणा कोमलत्वादपरिण- तस्याऽस्य सुतरां विदाहो जन्यते| ततश्चासावपथ्य- तामुपगतो ध्रुवमयोगाय| प्रथमसंगृहीतमपि चौषधं तोयदतोयानुगतमारुतोपहते जगतीति| ग्रीष्मे पुनरा- दानोपहतत्वाच्छरीरमुष्णरूक्षवातातपाध्मातमति- स्विन्नमतिशिथिलमतिप्रविलीनदोषं भवति| भेषजं पुन- रनुष्णमपि तपनकरनिपातादुष्णवीर्यतीक्ष्णतामुपगत- मतियोगायोपकल्पते| शरीरञ्च पिपासाभ्रमक्लमोप- द्रवाय||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNeShu RuruShu saMshodhanopadeshaH Atyayike vidhishca (12) · Śloka 12
તસ્માત્સાધારણેષ્વેવ તદન્તરાલેશુ વમનાદીનિ યોજયેન્ન ચેદાત્યયિકો વ્યાધિઃ| આત્યયિકે તુ કૃત્રિમગુણોપધાનેન યથર્તુગુણવિપરીતેન સંયોગસંસ્કારપ્રમાણવિકલ્પૈશ્ચો- પપાદ્યૌષધમેવાવહિતોઽવચારયેત્||૧૨||
तस्मात्साधारणेष्वेव तदन्तरालेशु वमनादीनि योजयेन्न चेदात्ययिको व्याधिः| आत्ययिके तु कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पैश्चो- पपाद्यौषधमेवावहितोऽवचारयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekAdashaBeShajakAlAH (13) · Śloka 13
આતુરાવસ્થાસુ તુ કલાઃ કાલસંજ્ઞાઃ| તદ્યથા-અસ્યા- મવસ્થાયામસ્યૌષધસ્ય કાલોઽકાલો વા| ન હ્યપ્રાપ્તા- તીતકાલમૌષધં યૌગિકં ભવતિ| તસ્ય ત્વેકાદશ- ધાઽવચારણમ્| તદ્યથા-અભક્તં પ્રાગ્ભક્તં મધ્યભક્ત- મધોભક્તં સભક્તમન્તરભક્તં સામુદ્રં મુહુર્મુહુઃ સગ્રાસં ગ્રાસા- ન્તરા નિશિ ચ||૧૩||
आतुरावस्थासु तु कलाः कालसंज्ञाः| तद्यथा-अस्या- मवस्थायामस्यौषधस्य कालोऽकालो वा| न ह्यप्राप्ता- तीतकालमौषधं यौगिकं भवति| तस्य त्वेकादश- धाऽवचारणम्| तद्यथा-अभक्तं प्राग्भक्तं मध्यभक्त- मधोभक्तं सभक्तमन्तरभक्तं सामुद्रं मुहुर्मुहुः सग्रासं ग्रासा- न्तरा निशि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktam (14) · Śloka 14
તત્રાઽભક્તં નામ કેવલમેવૌષધમ્| નિરન્નોપયોગાદતિ- વીર્યમ્| કફોદ્રેકવિમુક્તામાશયસ્રોતાઃ પ્રાતર્બલવાનુ- પયુઞ્જીત| ઇતરસ્તુ પ્રાગ્ભક્તાદિકમ્| અન્નસંસર્ગેણ હિતં નાતિગ્લાનિકરં ભવતિ||૧૪||
तत्राऽभक्तं नाम केवलमेवौषधम्| निरन्नोपयोगादति- वीर्यम्| कफोद्रेकविमुक्तामाशयस्रोताः प्रातर्बलवानु- पयुञ्जीत| इतरस्तु प्राग्भक्तादिकम्| अन्नसंसर्गेण हितं नातिग्लानिकरं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAgBaktam (15) · Śloka 15
પ્રાગ્ભક્તં નામ યદનન્તરભક્તમ્| તદપાનાનિલવિકૃતાવધઃ કાયસ્ય ચ બલાધાનાર્થં, તદ્ગતેષુ ચ વ્યાધિષુ પ્રશમનાય કૃશીકરણાર્થઞ્ચ યોજ્યમ્||૧૫||
प्राग्भक्तं नाम यदनन्तरभक्तम्| तदपानानिलविकृतावधः कायस्य च बलाधानार्थं, तद्गतेषु च व्याधिषु प्रशमनाय कृशीकरणार्थञ्च योज्यम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyaBaktam (16) · Śloka 16
મધ્યભક્તં મધ્યે ભક્તસ્ય તત્સમાનાનિલવિકૃતૌ| કોષ્ઠ- ગતેષુ ચ વ્યાધિષુ પૈત્તિકેષુ ચ||૧૬||
मध्यभक्तं मध्ये भक्तस्य तत्समानानिलविकृतौ| कोष्ठ- गतेषु च व्याधिषु पैत्तिकेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhoBaktam (17) · Śloka 17
અધોભક્તં ભક્તાદનન્તરમ્| તત્તુ વ્યાનવિકૃતૌ પ્રાતરા- શાન્તમુદાનવિકૃતૌ પુનઃ સાયમાશાન્તમ્| પૂર્વકાયસ્ય ચ બલાધાનાર્થં તદ્ગતેષુ વ્યાધિષુ ચ શ્લૈષ્મિકેષુ ચ પ્રશમાય સ્થૂલીકરણાર્થઞ્ચ||૧૭||
अधोभक्तं भक्तादनन्तरम्| तत्तु व्यानविकृतौ प्रातरा- शान्तमुदानविकृतौ पुनः सायमाशान्तम्| पूर्वकायस्य च बलाधानार्थं तद्गतेषु व्याधिषु च श्लैष्मिकेषु च प्रशमाय स्थूलीकरणार्थञ्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saBaktam (18) · Śloka 18
સભક્તં યદન્નેન સમં સાધિતં પશ્ચાદ્વા સમાલોડિતમ્| તદ્બાલેષુ સુકુમારેષ્વૌષધદ્વેષિષ્વરુચૌ સર્વા~ઘ્ગગેષુ ચ રોગેષુ||૧૮||
सभक्तं यदन्नेन समं साधितं पश्चाद्वा समालोडितम्| तद्बालेषु सुकुमारेष्वौषधद्वेषिष्वरुचौ सर्वा~ग़्गगेषु च रोगेषु||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarABaktam (19) · Śloka 19
અન્તરાભક્તં યત્પૂરાહ્ણે ભક્તે જીર્ણે મધ્યાહ્ને ભેષજ- મુપયુજ્યતે| તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે પુનરપરાહ્ણે ભોજનમ્| એતેન રાત્રિર્વ્યાખ્યાતા| તદ્દીપ્તાગ્નેર્વ્યાનજેષ્વામયેષુ||૧૯||
अन्तराभक्तं यत्पूराह्णे भक्ते जीर्णे मध्याह्ने भेषज- मुपयुज्यते| तस्मिंश्च जीर्णे पुनरपराह्णे भोजनम्| एतेन रात्रिर्व्याख़्याता| तद्दीप्ताग्नेर्व्यानजेष्वामयेषु||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmudram (20) · Śloka 20
સામુદ્ગં યદાઽદાવન્તે ચ ભુક્તસ્ય| તત્તુ લઘ્વલ્પાન્નયુક્તં પાચનાવલેહચૂર્ણાદિ હિધ્માયાં કમ્પાક્ષેપયોરૂર્ધ્વાધઃ સંશ્રયે ચ દોષે||૨૦||
सामुद्गं यदाऽदावन्ते च भुक्तस्य| तत्तु लग़्वल्पान्नयुक्तं पाचनावलेहचूर्णादि हिध्मायां कम्पाक्षेपयोरूर्ध्वाधः संश्रये च दोषे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muhurmuhuH (21) · Śloka 21
મુહુર્મુહુસ્તુ પુનઃ પુનર્ભુક્તે યદભુક્તે વા| તચ્છ્વાસ- કાસહિધ્માતૃટ્છર્દિષુ વિષનિમિત્તેષુ ચ વિકારેષુ||૨૧||
मुहुर्मुहुस्तु पुनः पुनर्भुक्ते यदभुक्ते वा| तच्छ्वास- कासहिध्मातृट्छर्दिषु विषनिमित्तेषु च विकारेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sagrAsaM, grAsAntaraM nishi ca (22) · Śloka 22
સગ્રાસં યદ્ ગ્રાસસમ્પૃક્તમ્| ગ્રાસાન્તરં યદ્ ગ્રાસયો- ર્ગ્રાસયોર્મધ્યે| દ્વયમપ્યેતત્પ્રાણાનિલવિકૃતૌ| તથા સગ્રાસં ચૂર્ણલેહવટકાદિકમગ્નિદીપનં વાજીકરણાનિ ચોપ- યુઞ્જીત| ગ્રાસાન્તરં હૃદ્રોગે વમનં ધૂમઞ્ચ| જત્રૂર્ધ્વામયેષુ નિશાયામ્||૨૨||
सग्रासं यद् ग्राससम्पृक्तम्| ग्रासान्तरं यद् ग्रासयो- र्ग्रासयोर्मध्ये| द्वयमप्येतत्प्राणानिलविकृतौ| तथा सग्रासं चूर्णलेहवटकादिकमग्निदीपनं वाजीकरणानि चोप- युञ्जीत| ग्रासान्तरं हृद्रोगे वमनं धूमञ्च| जत्रूर्ध्वामयेषु निशायाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktauShadhAnarhAH, aBaktetarakAlAnarhamauShadham (23) · Śloka 23
તત્રાદ્યે કાલે તૃષિતઃ પીતશીતામ્બુરજીર્ણા ક્ષુધિતઃ ક્ષા- મશ્ચ ભેષજં વર્જયેત્| શેષેષુ વાઽહૃદ્યમસાત્મ્યમતિ- તીક્ષ્ણોષ્ણોગ્રગન્ધં ભૂરિમાત્રઞ્ચેતિ||૨૩||
तत्राद्ये काले तृषितः पीतशीताम्बुरजीर्णा क्षुधितः क्षा- मश्च भेषजं वर्जयेत्| शेषेषु वाऽहृद्यमसात्म्यमति- तीक्ष्णोष्णोग्रगन्धं भूरिमात्रञ्चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana roganidAnAnantaraM cikitsAyAH karaNIyatvam punarAgatarogacikitsAkramaH (24) · Śloka 24
ભવતિ ચાત્ર- રોગમાદૌ પરીક્ષેત તદનન્તરમૌષધમ્| તતઃ કર્મ ભિષક્પશ્ચાજ્જ્ઞાનપુર્વં સમાચરેત્| નિવૃત્તોઽપિ પુનર્વ્યાધિરલ્પેનાયાતિ હેતુના| દેહે માર્ગીકૃતે દોષૈઃ શેષઃ સૂક્ષ્મ ઇવાનલઃ| તસ્માત્તમનુબધ્નીયાત્ પ્રયોગેણાનપાયિના| સિદ્ધાનામપિ યોગાનાં પૂર્વેષાં દાઢ્યમાવહન્||૨૪||
भवति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत तदनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपुर्वं समाचरेत्| निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिरल्पेनायाति हेतुना| देहे मार्गीकृते दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना| सिद्धानामपि योगानां पूर्वेषां दाढ्यमावहन्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dveShyatAM prAptasyauShadhasya priyatvApAdanakramaH (25) · Śloka 25
સાતત્યાત્ સ્વાદ્વભાવાદ્વા પથ્યં દ્વેષ્યત્વમાગતમ્| કલ્પનાવિધિભિસ્તૈસ્તૈઃ પ્રિયત્વં ગમયેત્પુનઃ| મનઃપ્રિયત્વાપાદનફલમ્ મનસોઽર્થાનુકૂલ્યેન તુષ્ટિરૂર્જા રુચિર્બલમ્| સુખોપભોગતા ચ સ્યાદ્વ્યાધેશ્ચાતઃ પરિક્ષયઃ| લૌલ્યાદિજન્યરુચૌ ભેષજયોગેનાન્નકલ્પનં કાર્યમ્ લૌલ્યાદ્ દોષક્ષયાદ્વ્યાધિવૈષમ્યેણ ચ યા રુચિઃ| તાસુ પથ્યોપચારજ્ઞો યોગેનાદ્યં વિકલ્પયેત્||૨૫||
सातत्यात् स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः| मनःप्रियत्वापादनफलम् मनसोऽर्थानुकूल्येन तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्| सुख़ोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातः परिक्षयः| लौल्यादिजन्यरुचौ भेषजयोगेनान्नकल्पनं कार्यम् लौल्याद् दोषक्षयाद्व्याधिवैषम्येण च या रुचिः| तासु पथ्योपचारज्ञो योगेनाद्यं विकल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasthasya doShasaMshodhanakAlaH , Aturasya shodhanam (26) · Śloka 26
શીતોષ્ણવર્ષાનિચિતં ચૈત્રશ્રાવણકાર્તિકે| ક્રમાત્સાધારણે શ્લેષ્મવાતપિત્તં હરેદ્ દ્રુતમ્| પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તાનાં માસેષ્વેતેષુ વા હરેત્| સાધારણેષુ વિધિના ત્રિમાસાન્તરિતાન્ મલાન્| કૃત્વા શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં પ્રતીકારં યથાયથમ્| પ્રયોજયેત્ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્||૨૬||
शीतोष्णवर्षानिचितं चैत्रश्रावणकार्तिके| क्रमात्साधारणे श्लेष्मवातपित्तं हरेद् द्रुतम्| प्रावृट्शरद्वसन्तानां मासेष्वेतेषु वा हरेत्| साधारणेषु विधिना त्रिमासान्तरितान् मलान्| कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guNAlABe anyA kriyA prayojyA svalpaguNalABe~api saivAnuvartanIyA (27) · Śloka 27
સપ્તાહેન ગુણાલાભે ક્રિયામન્યાં પ્રયોજયેત્| પૂર્વસ્યાં શાન્તવેગાયાં ન ક્રિયાસઙ્કરો હિતઃ| ગુણેઽલ્પેઽપિ તુ તામેવ વિશેષોત્કર્ષલબ્ધયે||૨૭||
सप्ताहेन गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्| पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः| गुणेऽल्पेऽपि तु तामेव विशेषोत्कर्षलब्धये||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nRupatiBeShajam (28) · Śloka 28
ભેષજં નૃપતેર્હૃદ્યમલ્પમલ્પાત્યયં શુચિઃ| શુદ્ધાગમં બહુગુણં બહુકૃત્વઃ પ્રયોજિતમ્| અનન્યકાર્યોઽવહિતઃ તથા તન્મન્ત્રિસમ્મતઃ| આસ્વાદિતં પરિચરૈઃ સ્વયઞ્ચાનુ પ્રયોજયેત્||૨૮||
भेषजं नृपतेर्हृद्यमल्पमल्पात्ययं शुचिः| शुद्धागमं बहुगुणं बहुकृत्वः प्रयोजितम्| अनन्यकार्योऽवहितः तथा तन्मन्त्रिसम्मतः| आस्वादितं परिचरैः स्वयञ्चानु प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhyastadeshajameva hitamauShadham, tacca amRutabheShajam (29-30) · Śloka 30
ઉચિતો યસ્ય યો દેશસ્તજ્જં તસ્યૌષધં હિતમ્| દેશેઽન્યત્રાપિ વસતસ્તત્તુલ્યગુણજન્મ ચ| વીર્યવદ્ભાવિતં સમ્યક્ સ્વરસૈરસકૃલ્લઘુ| રસગન્ધાદિસમ્પન્નં કાલે જીર્ણે ચ માત્રયા| એકાગ્રમનસા યુક્તં ભૈષજ્યમમૃતાયતે||૨૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ભેષજા- વચારણીયો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦||
उचितो यस्य यो देशस्तज्जं तस्यौषधं हितम्| देशेऽन्यत्रापि वसतस्तत्तुल्यगुणजन्म च| वीर्यवद्भावितं सम्यक् स्वरसैरसकृल्लग़ु| रसगन्धादिसम्पन्नं काले जीर्णे च मात्रया| एकाग्रमनसा युक्तं भैषज्यममृतायते||२९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने भेषजा- वचारणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon