Adhikarana athAto dvividhopakramaNIyo nAma caturviMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो द्विविधोपक्रमणीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upakramasya dvaividhyaM tatparyAyau ca (2) · Śloka 2
ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਧੈਵੋਪਕ੍ਰਮੋ ਮਤਃ| ਏਕਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਃ| ਬਂਹਣੋ ਲਙ੍ਘਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਵੁਦਾਹਤੌ||੨||
उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद् द्विधैवोपक्रमो मतः| एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः| बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNala~gghanasvarUpaM tayormahAbhUtasa~ggatishca (3) · Śloka 3
ਬਂਹਣਂ ਯਦ੍ ਬਹਤ੍ਵਾਯ ਲਙ੍ਘਨਂ ਲਾਘਵਾਯ ਯਤ੍| ਦੇਹਸ੍ਯ ਭਵਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੌਮਾਪਮਿਤਰਚ੍ਚ ਤੇ||੩||
बृंहणं यद् बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्| देहस्य भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehanAdInAmapi bRuMhaNala~gghanayorevAntarbhAvaHgh (4) · Śloka 4
ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਰੂਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਞ੍ਚ ਯਤ੍| ਭੂਤਾਨਾਂ ਤਦਪਿ ਦ੍ਵੈਧ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤਯਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੪||
स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनञ्च यत्| भूतानां तदपि द्वैध्याद् द्वितयं नातिवर्तते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanaM dvividham (5) · Śloka 5
ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਞ੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍||੫||
शोधनं शमञ्चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanalakShaNantasya pa~jcavidhatva~jca (6) · Śloka 6
ਯਦੀਰਯੇਦ੍ਬਹਿਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ੋਧਨਞ੍ਚ ਤਤ੍| ਨਿਰੂਹੋ ਵਮਨਂ ਕਾਯਸ਼ਿਰੋਰੇਕੋਸ੍ਰਵਿਸ੍ਰੁਤਿਃ||੬||
यदीरयेद्बहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनञ्च तत्| निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanalakShaNantasya saptavidhatva~jcabRuMhaNasyAvasthAyAM shamanatvam (7) · Śloka 7
ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਵਿਸਮਾਨ੍ ਸ਼ਮਨਂ ਤਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ| ਪਾਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤਪਮਾਰੁਤਾਃ| ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਨ੍ਤ੍ਵੇਵ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸ੍ਯ ਚ||੭||
न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा| पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः| बृंहणं शमनन्त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhyAH bRuMhaNAni ca (8) · Śloka 8
ਬਂਹਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭੈਸਜ੍ਯਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍| ਭਾਰਾਧ੍ਵੋਰਃਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਵਾਤਲਾਨ੍| ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਬਾਲਵਦ੍ਧਾਨ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਰਾਨਪਿ| ਮਾਂਸਕ੍ਸੀਰਸਿਤਾਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਬਸ੍ਤਿਭਿਃ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖ਼ਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨਾਨਨਿਰ੍ਵਤਿਹਰ੍ਸਣੈਃ||੮||
बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्| भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्| गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि| मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः| स्वप्नशय्यासुख़ाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gGyAH (9) · Śloka 9
ਮੇਹਾਮਦੋਸਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਜ੍ਵਰੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਕੁਸ੍ਠਿਨਃ| ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਲੀਹਸ਼ਿਰਃ ਕਣ੍ਠਾਕ੍ਸਿਰੋਗਿਣਃ| ਸ੍ਥੂਲਾਂਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਗ਼ਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਤ੍ਵਪਰਾਨਪਿ||੯||
मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः| विसर्पविद्रधिप्लीहशिरः कण्ठाक्षिरोगिणः| स्थूलांश्च लङ्ग़येन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthUlAdibhedena la~gghanabhedAH (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕਾਨ੍| ਆਮਦੋਸਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਤੀਸਾਰਹਦਾਮਯੈਃ| ਵਿਬਨ੍ਧਗੌਰਵੋਦ੍ਗਾਰਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿਭਿਰਾਤੁਰਾਨ੍| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਚਨਦੀਪਨੈਃ| ਏਭਿਰੇਵਾਮਯੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਹੀਨਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਾਦਿਕਾਨ੍| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਮਧ੍ਯਬਲੈਰ੍ਦਢਾਨ੍| ਸਮੀਰਣਾਤਪਾਯਾਸੈਃ ਕਿਮੁਤਾਲ੍ਪਬਲੈਰ੍ਨਰਾਨ੍||੧੦||
तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्| आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्| मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः| एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्| क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्| समीरणातपायासैः किमुताऽल्पबलैर्नरान्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanIyeShu bRuMhaNaniShedhaH deshAdivashAttadanumatishca (11) · Śloka 11
ਨ ਬਂਹਯੇਲ੍ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨ੍ ਬਂਹ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਮਦੁ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਬਲਤਸ੍ਤਾਨਪਾਚਰੇਤ੍||੧੧||
न बृंहयेल्लङ्घनीयान् बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्| युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानपाचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhatila~gGitalakShaNAni (12) · Śloka 12
ਬਂਹਿਤੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਸ੍ਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਾਮਯਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾ ਸਰ੍ਗੋ ਮਲਾਨਾਂ ਲਾਗ਼ਵਂ ਰੁਚਿਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਸਹੋਦਯਸ਼੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਤਾ| ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਰ੍ਦਵਮੁਤ੍ਸਾਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਗ਼ਿਤੇ||੧੨||
बृंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः| विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाग़वं रुचिः| क्षुत्तृट्सहोदयश्शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता| व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्ग़िते||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atibRuMhite~atila~gGite ca doShAH (13) · Śloka 13
ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਿਸੇਵਿਤੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਤੁ ਤੇ| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਚ ਸੌਸਧਾਃ| ਰੂਪਂ ਤੈਰੇਵ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮਤਿਬਂਹਿਤਲਙ੍ਗ਼ਿਤੇ||੧੩||
अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते| अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन् वक्ष्यन्ते ते च सौषधाः| रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्ग़िते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthaulyanidAnasamprAptilakShaNAni atisthUlasvarUpam (14) · Śloka 14
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹਤਾਃ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਵਦ੍ਧਸਂਲੀਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮਿਸ਼੍ਰੋਨ੍ਨਜੋ ਰਸਃ| ਆਮ ਏਵ ਸ਼੍ਲਥੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮੁਪਾਨਯੇਤ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਤਿਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦ੍ਰਤਾਃ| ਆਯਾਸਾਕ੍ਸਮਤਾ ਜਾਡ੍ਯਮਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਬਲਵੇਗਤਾ| ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਦ੍ਗਦਤ੍ਵਞ੍ਚ ਭਵੇਨ੍ਮੇਦੋਤਿਪੁਸ੍ਟਿਤਃ| ਸ੍ਰੋਤਃ ਸੁ ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸੌ ਸ੍ਤਸ੍ਤਤੋਧਿਕਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਂ ਕੋਟਰਵਦ੍ਦਦ੍ਧੌ ਦਹਤੋਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲੌ ਚ ਤਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਸਿਰਾਮੂਲਭਾਵਾਦ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਦਪਿ| ਮੇਦਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੋਗਾਚ੍ਚ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵੇਦਭੂਰਿਤਾ| ਕੋਸ੍ਠ ਏਵ ਵਿਪਕ੍ਵੇਸ੍ਯ ਸਂਰੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸੋ ਰਸੇ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਲਬ੍ਧਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋ ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਚੀਯਤੇ| ਤਚ੍ਛੇਸੋਲ੍ਪਰਸੋਲ੍ਪਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਲਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਪੁਸ੍ਟਯੇ| ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਚਯੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚਿਤਂ ਚੀਯਤੇਤਰਾਮ੍| ਮੇਦਸ੍ਤੇਨਾਸਮਸ੍ਤੇਨ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਿਦਧਾਤਿ ਤਤ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਚਿਰਾਚ੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਜ੍ਵਰੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਾਨ੍| ਮੇਹੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਪਿਟਕਾ ਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਗਦਾਨ੍| ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹਸ਼੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਃ ਸ੍ਮਤੋ .....................||੧੪||
तत्र शोधनमुद्दिश्य स्थौल्याद्याः प्रागुदाहृताः| गुर्वादिवृद्धसंलीनश्लेष्ममिश्रोऽन्नजो रसः| आम एव श्लथीकुर्वन् धातून् स्थौल्यमुपानयेत्| अतिस्थौल्यादतिक्षुत्तृट्प्रस्वेदश्वासनिद्रताः| आयासाक्षमता जाड्यमल्पायुर्बलवेगता| दौर्गन्ध्यं गद्गदत्वञ्च भवेन्मेदोऽतिपुष्टितः| स्रोतः सु मेदोरुद्धेषु वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् प्रज्वलयत्यग्निं क्षुत्तृषौ स्तस्ततोऽधिकम्| स्थूलं कोटरवद्दृद्धौ दहतोऽग्न्यनिलौ च तम्| स्वेदवाहिसिरामूलभावाद्विष्यन्दनादपि| मेदसः श्लेष्मयोगाच्च भवति स्वेदभूरिता| कोष्ठ एव विपक्वेऽस्य संरुद्धस्रोतसो रसे| सर्वत्रालब्धवृत्तित्वात्प्रायो मेदः प्रचीयते| तच्छेषोऽल्परसोऽल्पत्वान्नालं रक्तादिपुष्टये| तुल्येऽपि वाय्वादिचये प्राक्चितं चीयतेतराम्| मेदस्तेनाऽसमस्तेन धातूनां विदधाति तत्| श्वासादीनचिराच्चान्यान् ज्वरोदरभगन्दरान्| मेहोरुस्तम्भपिटका विद्रधिप्रभृतीन् गदान्| अयथोपचयोत्साहश्चलस्फिगुदरस्तनः| अतिस्थूलः स्मृतो .....................||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthaulye AhArauShadhAdi (15) · Śloka 15
...........................ਯੋਜ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਨਂ ਮਾਰੁਤਾਪਹਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਹਰਂ ਯਚ੍ਚ ਕੁਲਤ੍ਥਾ ਯਵਕਾ ਯਵਾਃ| ਜੂਰ੍ਣਸ਼੍ਯਾਮਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦ੍ਯਾਃ ਪਾਨੇਰਿਸ੍ਟਾਂ ਮਧੂਦਕਮ੍| ਮਸ੍ਤੁ ਤਕ੍ਰਞ੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਛੇਦਿ ਚ ਭੇਸਜਮ੍| ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਧਨਾਸ੍ਵਪਨਂ ਭਜੇਤ੍| ਦੇਹਾਪੇਕ੍ਸੀ ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ੍ਨਾਨਮੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਾਦਿ ਚ| ਮਧੁਨਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਗੁਡੂਚੀਮਭਯਾਂ ਗ਼ਨਮ੍| ਰਸਾਞ੍ਜਨਸ੍ਯ ਮਹਤਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਗੁਗ੍ਗੁਲੋਃ| ਸ਼ਿਲਾਹ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸੋ ਹਿਤਃ| ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਨਾਗਰਂ ਕ੍ਸਾਰਃ ਕਾਲਲੋਹਰਜੋ ਮਧੁ| ਯਵਾਮਲਕਚੂਰ੍ਣਞ੍ਚ ਯੋਗੋਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਦੋਸਜਿਤ੍| ਮਦਨਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਮੁਸ੍ਤਾ ਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਾਰਿਸ੍ਟਵਤ੍ਸਕਮ੍| ਸਪਾਠਾਰਗ੍ਵਧਂ ਪੀਤਮਤਿਬਂਹਣਰੋਗਜਿਤ੍| ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਤ੍ਸਕਸ਼ਮ੍ਯਾਕਦੇਵਦਾਰੁਨਿਸ਼ਾਦ੍ਵਯਮ੍| ਸਮੁਸ੍ਤਪਾਠਾਖ਼ਦਿਰਤ੍ਰਿਫਲਾਨਿਮ੍ਬਗੋਕ੍ਸੁਰਮ੍| ਮਦਨਾਦੀਨਿ ਚਾਲੇਪਃ ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਹਿਙ੍ਗੁਗੋਮੇਦਕਵ੍ਯੋਸਕੁਸ੍ਠਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਸ੍ਥਿਗੋਕ੍ਸੁਰਮ੍| ਏਲਾਵਕ੍ਸਕਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਖ਼ਰਾਸ਼੍ਵੋਪਲਭੇਦਕਮ੍| ਤਕ੍ਰੇਣ ਦਧਿਮਣ੍ਡੇਨ ਪੀਤਂ ਕੋਲਰਸੇਨ ਵਾ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕਮੀਨ੍ ਮੇਹਂ ਸ੍ਥੂਲਤਾਞ੍ਚ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ| ਕਮਿਗ਼੍ਨਤ੍ਰਿਫਲਂ ਤੈਲਸਕ੍ਤੁਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਦੀਪ੍ਯਕੈਃ| ਲੋਹੋਦਕਾਪ੍ਲੁਤੋ ਮਨ੍ਥਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਬਂਹਣਰੋਗਿਣਾਮ੍| ਵ੍ਯੋਸਕਟ੍ਵੀਵਰਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਵਿਡਙ੍ਗਾਤਿਵਿਸਾਸ੍ਥਿਰਾਃ| ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਜੀਯਵਾਨੀਧਾਨ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਾਃ| ਨਿਸ਼ੇ ਬਹਤ੍ਯੌ ਹਪੁਸਾ ਪਾਠਾ ਮੂਲਞ੍ਚ ਕੇਮ੍ਬੁਕਾਤ੍| ਏਸਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁ ਗ਼ਤਂ ਤੈਲਂ ਚ ਸਦਸ਼ਾਂਸ਼ਕਮ੍| ਸਕ੍ਤੁਭਿਃ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤਤ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਾਨ੍| ਹਦ੍ਰੋਗਕਾਮਲਾਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਗਲਗ੍ਰਹਾਨ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਸ੍ਮਤਿਕਰਂ ਸਨ੍ਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਮ੍| ਯੋਜ੍ਯਂ ਤਥਾ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿ ਸ੍ਵੇਦਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਾਨ੍ਯਪਿ||੧੫||
...........................योज्यं तत्रान्नं मारुतापहम्| श्लेष्ममेदोहरं यच्च कुलत्था यवका यवाः| जूर्णश्यामाकमुद्गाद्याः पानेऽरिष्टां मधूदकम्| मस्तु तक्रञ्च तीक्ष्णोष्णं रूक्षं छेदि च भेषजम्| चिन्ताव्यवायव्यायामशोधनास्वपनं भजेत्| देहापेक्षी तथा रूक्षं स्नानमुद्वर्तनादि च| मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां ग़नम्| रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः| शिलाह्वस्य प्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णञ्च योगोऽतिस्थौल्यदोषजित्| मदनं त्रिफला मुस्ता सप्ताह्वारिष्टवत्सकम्| सपाठारग्वधं पीतमतिबृंहणरोगजित्| तद्वद्वत्सकशम्याकदेवदारुनिशाद्वयम्| समुस्तपाठाख़दिरत्रिफलानिम्बगोक्षुरम्| मदनादीनि चालेपः स्नानादिष्वपि योजयेत्| हिङ्गुगोमेदकव्योषकुष्ठक्रौञ्चास्थिगोक्षुरम्| एलावृक्षकषड्ग्रन्थाख़राश्वोपलभेदकम्| तक्रेण दधिमण्डेन पीतं कोलरसेन वा| मूत्रकृच्छ्रं कृमीन् मेहं स्थूलताञ्च व्यपोहति| कृमिग़्नत्रिफलं तैलसक्तुत्र्यूषणदीप्यकैः| लोहोदकाप्लुतो मन्थः शस्तो बृंहणरोगिणाम्| व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः| निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलञ्च केम्बुकात्| एषां चूर्णं मधु ग़ृतं तैलं च सदृशांशकम्| सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्| अतिस्थौल्यादिकान्सर्वान् रोगानन्यांश्च तद्विधान्| हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्| बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्| योज्यं तथा यथाव्याधि स्वेदासृक्स्रावणान्यपि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atili~gGitalakShaNAni atikRushAsyAyAsAdyasahatvam kRushasulaBA vyAdhayaH (16) · Śloka 16
ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯ ਭ੍ਰਮਃ ਕਾਸਸ੍ਤਸ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਮਰੋਚਕਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਗ੍ਨਿਨਿਦ੍ਰਾਦਕ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ| ਬਸ੍ਤਿਹਨ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਜਙ੍ਗ਼ੋਰੁਤ੍ਰਿਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਾ ਜ੍ਵਰਃ| ਪ੍ਰਲਾਪੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿਲਗ੍ਲਾਨਿਚ੍ਛਰ੍ਦਿਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਭੇਦਨਮ੍| ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇਤਿਵਿਲਙ੍ਗ਼ਨਾਤ੍| ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇਨ ਨਾਯਾਸਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਤਟ੍ਕ੍ਸੁਧਃ| ਤਪ੍ਤਿਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਮਦਾਨ੍ ਸਹਤੇਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵਤਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਕ੍ਸਯਪ੍ਲੀਹਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਵਹ੍ਨਿਮਨ੍ਦਤਾਃ| ਕਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਮਯਾਃ||੧੬||
अतिकार्श्य भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः| स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजः क्षुत्स्वरक्षयः| बस्तिहृन्मूर्द्धजङ्ग़ोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः| प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्| वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्ग़नात्| अतिकार्श्येन नायासवर्षशीतोष्णतृट्क्षुधः| तृप्तिव्याध्यौषधमदान् सहतेऽल्पबलत्वतः| श्वासकासक्षयप्लीहगुल्मार्शोवह्निमन्दताः| कृशं प्रायश्च धावन्ति रक्तपित्तानिलामयाः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthaulyAtkArshyasya varatvantatra hetushca (17) · Śloka 17
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਵਰਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਨ੍ਨ ਹਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮ੍| ਬਂਹਣਂ ਲ~ਗ਼੍ਗਨਂ ਨਾਲਮਤਿਮੇਦੋਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਤ੍| ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯੈਰ੍ਯਤ੍ ਸੌਖ਼੍ਯੇਨ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ ਸ੍ਥਵਿਮਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣੈਃ||੧੭||
कार्श्यमेव वरं स्थौल्यान्न हि स्थूलस्य भेषजम्| बृंहणं ल~ग़्गनं नालमतिमेदोऽग्निवातजित्| मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत् सौख़्येन च नश्यति| क्रशिमा स्थविमात्यन्तविपरीतनिषेवणैः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikRushalakShaNam (18) · Śloka 18
ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਫਿਗੁਦਰਗ੍ਰੀਵਃ ਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਵਾ ਸਿਰਾ ਤਤਃ| ਉਚ੍ਯਤੇਤਿਕਸ਼ਃ...............................||੧੮||
शुष्कस्फिगुदरग्रीवः स्थूलपर्वा सिरा ततः| उच्यतेऽतिकृशः...............................||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikArshye BeShajam prakRuShTabRuMhaNopAyAH (19) · Śloka 19
.....................ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੋ ਬਂਹਣੋ ਵਿਧਿਃ| ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੌਸਧਯੋ ਹਿਤਾਃ| ਅਚਿਨ੍ਤਯਾ ਹਰ੍ਸਣੇਨ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਕਸ਼ੋ ਵਰਾਹ ਇਵ ਪੁਸ੍ਯਤਿ||੧੯||
.....................तत्र प्रागुक्तो बृंहणो विधिः| अश्वगन्धाविदार्याद्या वृष्याश्चौषधयो हिताः| अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cirakShINasadyaHkShINayorupakrame visheShaH (20) · Śloka 20
ਲਙ੍ਗ਼ਨੋਤ੍ਥੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪ੍ਯੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਯਤ੍ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਚ੍ਚਾਭ੍ਯਾਸੇਨ ਪੁਸ੍ਟਯੇ| ਸਦ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਯਤਃ ਸਦ੍ਯੋ ਬਂਹਣੇਨੋਪਚੀਯਤੇ| ਚਿਰਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਤਦਭ੍ਯਾਸੇਨ ਤਤ੍ਰ ਚ| ਬਂਹਣਂ ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਬਲਾਦੀਨ੍ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਯੋਜਯੇਤ੍||੨੦||
लङ्ग़नोत्थेषु रोगेषु शेषेष्वप्युपकल्पयेत्| यत्तदात्वे समर्थं स्याद्यच्चाभ्यासेन पुष्टये| सद्यः क्षीणो यतः सद्यो बृंहणेनोपचीयते| चिरं क्रमेण च क्षीणस्तदभ्यासेन तत्र च| बृंहणं तत्र मात्राग्निबलादीन्वीक्ष्य योजयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNe mAMsasya rasakShIrAdInA~jca prayogaH (21) · Śloka 21
ਨ ਹਿ ਮਾਂਸਸਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਯਦ੍ ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਤ੍| ਮਾਂਸਾਦਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਭਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਰਸਾਂਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਕਲਾਵਣਿਕਾਨ੍ ਲਗ਼ੂਨ੍| ਵੇਸ਼ਵਾਰੀਕਤੈਸ੍ਤਦ੍ਵਜ੍ਜਾਙ੍ਗਲੈਸ਼੍ਚ ਕਤਾਕਤਾਨ੍| ਰਸਾਂਸ੍ਤਥਾ ਚ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨ੍ ਤਰ੍ਪਣਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾਨ੍ ਪੁਨਃ| ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਿਣਾਂ ਕਾਸਿਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਿਣਾਮ੍| ਤਸ੍ਯਤਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਾਨਾਂ ਮੂਢਮਾਰੁਤਵਰ੍ਚਸਾਮ੍||੨੧||
न हि मांससमं किञ्चिदन्यद् देहबृहत्त्वकृत्| मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद् विशेषतः| क्रव्यान्मांसरसांस्तस्माद्दकलावणिकान् लग़ून्| वेशवारीकृतैस्तद्वज्जाङ्गलैश्च कृताकृतान्| रसांस्तथा च क्षीरादीन् तर्पणांस्तर्पणान् पुनः| युञ्ज्यात्कृशानां ज्वरिणां कासिनां मूत्रकृच्छ्रिणाम्| तृष्यतामूर्ध्ववातानां मूढमारुतवर्चसाम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santarpaNAH manthayogAH (22) · Śloka 22
ਸਮੈਃ ਕਸ੍ਣਾਸਿਤਾਤੈਲਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਦ੍ਯੈਦ੍ਵਰ੍ਯਂਸ਼ਤਰ੍ਪਣੈਃ| ਮਨ੍ਥਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮਦਿਰਾਸਕ੍ਤੁਯੋਜਿਤਃ| ਫਾਣਿਤਂ ਸਕ੍ਤਵਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਤਰ੍ਪਣਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਗ਼੍ਨਮੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਹਰਂ ਪਰਮ੍| ਮਨ੍ਥਃ ਖ਼ਰ੍ਜੂਰਮਦ੍ਵੀਕਾਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਮ੍ਲੀਕਦਾਡਿਮੈਃ| ਪਰੂਸਕੈਃ ਸਾਮਲਕੈਃ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਣਾਦਿਰੋਗਜਿਤ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲੋ ਜਲਕਤਃ ਸਸ੍ਨੇਹੋ ਰੂਕ੍ਸ ਏਵ ਵਾ| ਸਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋ ਮਨ੍ਥਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵਰ੍ਣਬਲਪ੍ਰਦਃ||੨੨||
समैः कृष्णासितातैलक्षौद्राद्यैद्वर्यंशतर्पणैः| मन्थस्तद्वत्सिताक्षौद्रमदिरासक्तुयोजितः| फाणितं सक्तवः सर्पिर्दधिमण्डोऽम्लकाञ्जिकम्| तर्पणं मूत्रकृच्छ्रग़्नमुदावर्त्तहरं परम्| मन्थः ख़र्जूरमृद्वीकावृक्षाम्लाम्लीकदाडिमैः| परूषकैः सामलकैः सद्यस्तृष्णादिरोगजित्| स्वादुरम्लो जलकृतः सस्नेहो रूक्ष एव वा| सद्यः सन्तर्पणो मन्थः स्थैर्यवर्णबलप्रदः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthUlakRushayorAhAraH (23) · Śloka 23
ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਥੂਲੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਹਿਤਂ ਕਸ਼ੇ| ਯਵਗੋਧੂਮਮੁਭਯੋਸ੍ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਾਹਿਤਕਲ੍ਪਨਮ੍||੨੩||
गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे| यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sahajasthaulyakArshyayoshcikitsAtideshaH (24) · Śloka 24
ਸ੍ਯੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਯਂ ਵਿਧਿਃ| ਸਤਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤਤਯਾ ਸਦਾ ਯੋਜ੍ਯੋ ਵਿਭਜ੍ਯ ਚ||੨੪||
स्यौल्यकार्श्ये प्रकृत्यापि स्यातां तत्राऽप्ययं विधिः| सततं व्याधिततया सदा योज्यो विभज्य च||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrayA bRuMhaNala~gGanayoH sevanaPalam (25) · Śloka 25
ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇ ਸੇਵੇਤ ਯਸ੍ਤੁ ਲ~ਗ਼੍ਗ਼ਨਬਂਹਣੇ| ਸਮਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਦੇਹੋਸੌ ਸਮਸਂਹਨਨੋ ਭਵੇਤ੍| ਦਢੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰਭਿਭੂਯਤੇ||੨੫||
मात्रादियुक्ते सेवेत यस्तु ल~ग़्ग़नबृंहणे| समधात्वग्निदेहोऽसौ समसंहननो भवेत्| दृढेन्द्रियबलत्वाच्च न द्वन्द्वैरभिभूयते||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvopakramANAM la~gGanabRuMhaNayorevAntarBAvaH (26-27) · Śloka 27
ਦੋਸਗਤ੍ਯਾਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਿਭੇਦਤਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਾ ਨ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਪਿ ਗਦਾ ਇਵ||੨੬|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ- ਪਕ੍ਰਮਣਿਯੋਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੭||
दोषगत्यातिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः| उपक्रमा न तु द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||२६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधो- पक्रमणियोनाम चतुर्विशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon