Adhikarana athAshcyotanA~jjanavidhirnAma dvAtriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാത ആശ്ച്യോതനാഞ്ജനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथात आश्च्योतनाञ्जनविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcyotanAdhikAraH tadguNAshca (2) · Śloka 2
ആശ്ച്യോതനം സര്വാക്ഷിരോഗേഷ്വാദ്യ ഉപക്രമഃ| നാനാദ്രവ്യകല്പനയാ ച രാഗാശ്രുഘര്ഷരുഗ്ദാഹതോദഭേദപാകശോഫകണ്ഡൂഘ്നമ്||൨||
आश्च्योतनं सर्वाक्षिरोगेष्वाद्य उपक्रमः| नानाद्रव्यकल्पनया च रागाश्रुग़र्षरुग्दाहतोदभेदपाकशोफकण्डूघ्नम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana biDAlakalakShaNam (3) · Śloka 3
അവ്യോക്തേഷ്വേവങ്ഗുണമേവ പക്ഷ്മപരിഹാരേണാക്ഷികോശാലേപനമ്| തച്ച പുനര്ബിഡാലകസംജ്ഞമ്||൩||
अव्योक्तेष्वेवङ्गुणमेव पक्ष्मपरिहारेणाक्षिकोशालेपनम्| तच्च पुनर्बिडालकसंज्ञम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcyotanabiDAlakayoH kAlAkAlanirdeshaH (4) · Śloka 4
തയോരകാലോ രാത്രിഃ| കാലസ്തു സര്വമഹര്വേദനോത്പത്തിര്വാ||൪||
तयोरकालो रात्रिः| कालस्तु सर्वमहर्वेदनोत्पत्तिर्वा||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AcyotanavidhiH tadviGAte doShAH (5) · Śloka 5
നിവാതശരണശയനസ്ഥസ്യ വിശോധ്യ നേത്രമപാങ്ഗേ ഭാജനം കൃത്വാ വാമഹസ്തേനോന്മീല്യ ദക്ഷിണഹസ്തേന ശുക്താവസക്തയാ പിചുവര്ത്യാ ദശദ്വാദശാഷ്ടൌ വാ ബിന്ദൂന് കനീനകദേശേ ദ്വ്യങ്ഗുലാദവസേചയേത്| ഏവമസ്യ ന ബിന്ദുപാതേനാക്ഷിതാഡനാദ്രാഗാദയോ ജായന്തേ| ആശ്ച്യോതിതം ച മൃദുനാ ചൈലേന ശോധയേത്| അന്യേന ചോഷ്ണാമ്ബുപ്ലുതേന വാതകഫയോഃ സ്വേദയേത്| ആശ്ച്യോതനം ച തയോഃ കോഷ്ണമ്| സുശീതം പിത്തരക്തവിഷേഷു| തത്തു നാത്യര്ഥം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം ശീതം പ്രഭൂതമൂനമപരിസ്രാവിതം വാ യോജയേത്| അതിതീക്ഷ്ണമുഷ്ണം വാ ദാഹരാഗപാകദൃഷ്ടിദൌര്ബല്യാനി കരോതി| അതിശീതം സ്തമ്ഭാശ്രുഘര്ഷനിസ്തോദാന്| അതിമാത്രം കഷായവര്ത്മതാസങ്കോചസ്ഫുരണോന്മീലനപ്രവാതാസഹത്വഘര്ഷാന്| ഊനപ്രമാണം ന രോഗശാന്തിമ്| അപരിസ്രുതമശ്രുഘര്ഷവേദനാഃ||൫||
निवातशरणशयनस्थस्य विशोध्य नेत्रमपाङ्गे भाजनं कृत्वा वामहस्तेनोन्मील्य दक्षिणहस्तेन शुक्तावसक्तया पिचुवर्त्या दशद्वादशाष्टौ वा बिन्दून् कनीनकदेशे द्व्यङ्गुलादवसेचयेत्| एवमस्य न बिन्दुपातेनाक्षिताडनाद्रागादयो जायन्ते| आश्च्योतितं च मृदुना चैलेन शोधयेत्| अन्येन चोष्णाम्बुप्लुतेन वातकफयोः स्वेदयेत्| आश्च्योतनं च तयोः कोष्णम्| सुशीतं पित्तरक्तविषेषु| तत्तु नात्यर्थं तीक्ष्णमुष्णं शीतं प्रभूतमूनमपरिस्रावितं वा योजयेत्| अतितीक्ष्णमुष्णं वा दाहरागपाकदृष्टिदौर्बल्यानि करोति| अतिशीतं स्तम्भाश्रुग़र्षनिस्तोदान्| अतिमात्रं कषायवर्त्मतासङ्कोचस्फुरणोन्मीलनप्रवातासहत्वग़र्षान्| ऊनप्रमाणं न रोगशान्तिम्| अपरिस्रुतमश्रुग़र्षवेदनाः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcyotanakArmukatA (6) · Śloka 6
നേത്രേ ച പ്രണിഹിതമൌഷധം കോശസന്ധിസിരാശൃങ്ഗാടകഘ്രാണാസ്യസ്രോതാംസി ഗത്വോര്ധ്വം പ്രവൃത്തമപവര്തയതി ദോഷമ്||൬||
नेत्रे च प्रणिहितमौषधं कोशसन्धिसिराशृङ्गाटकघ्राणास्यस्रोतांसि गत्वोर्ध्वं प्रवृत्तमपवर्तयति दोषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvali~gge~a~jjanAKyo visheShopacAraH (7) · Śloka 7
യദാ ചാശ്ച്യോതനേന പിത്തശ്ലേഷ്മശോണിതോത്ഥേഷു നയനാമയേഷു സംശോധനൈര്വിശുദ്ധസ്യ ദൂഷികാഘനത്വപൈച്ഛില്യകണ്ഡൂദ്രേകശ്വയഥുമ്ലാനതാരാഗവിച്ഛേദൈഃ പക്വലിങ്ഗമുപലക്ഷിതം ഭവതി| തദാ നേത്രമാത്രാശ്രയേ വ്യാധാവഞ്ജനം പ്രയോജ്യമ്| ന ദോഷവേഗോദയേ| ന ചനിര്ഹൃതദോഷേ| തത്ര ഹി ദോഷോത്ക്ലേശേന രാഗാദിവൃദ്ധിഃ അക്ഷിപാകതിമിരോത്പത്തിശ്ച||൭||
यदा चाश्च्योतनेन पित्तश्लेष्मशोणितोत्थेषु नयनामयेषु संशोधनैर्विशुद्धस्य दूषिकाग़नत्वपैच्छिल्यकण्डूद्रेकश्वयथुम्लानतारागविच्छेदैः पक्वलिङ्गमुपलक्षितं भवति| तदा नेत्रमात्राश्रये व्याधावञ्जनं प्रयोज्यम्| न दोषवेगोदये| न चनिर्हृतदोषे| तत्र हि दोषोत्क्लेशेन रागादिवृद्धिः अक्षिपाकतिमिरोत्पत्तिश्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanaBedAH dravyANi ca (8) · Śloka 8
തത്തു ലേഖനം രോപണം സ്നേഹനം പ്രസാദനമിതി ചതുര്വിധം ഭവതി| തത്രാമ്ലാദിഭീ രസൈഃ പഞ്ചഭിഃ ശുക്ലാര്മാദിഷു ലേഖനമ്| തിക്തകഷായൈഃ സസ്നേഹൈരഭിഷ്യന്ദേഷു രോപണമ്| സര്പാദിവസാദിഭിര്വാതതിമിരാദിഷു സ്നേഹനമ്| സ്വാദുശീതൈഃ സസ്നേഹൈരഭിഷ്യന്ദാന്തേ സൂര്യോപരാഗാശനിവിദ്യുത്സമ്പാതഭൂതപിശാചാത്യദ്ഭുതദര്ശനാദ്യുപഹതായാം ദൃഷ്ടൌ സ്വസ്ഥവൃത്തേ ച പ്രസാദനമ്||൮||
तत्तु लेख़नं रोपणं स्नेहनं प्रसादनमिति चतुर्विधं भवति| तत्राम्लादिभी रसैः पञ्चभिः शुक्लार्मादिषु लेख़नम्| तिक्तकषायैः सस्नेहैरभिष्यन्देषु रोपणम्| सर्पादिवसादिभिर्वाततिमिरादिषु स्नेहनम्| स्वादुशीतैः सस्नेहैरभिष्यन्दान्ते सूर्योपरागाशनिविद्युत्सम्पातभूतपिशाचात्यद्भुतदर्शनाद्युपहतायां दृष्टौ स्वस्थवृत्ते च प्रसादनम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratya~jjanam a~jjanasya ShaDvidhatvaM dvividhatvaM vA (9) · Śloka 9
പ്രസാദന ഏവ ച ചൂര്ണസ്തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭിസന്തപ്തേ ചക്ഷുഷി പ്രയുജ്യമാനഃ പ്രത്യഞ്ജനസംജ്ഞാം ലഭതേ| ഷഡ്വിധം വാ പ്രതിരസഭേദാദഞ്ജനമ്| ദ്വിവിധമേവ വാ തീക്ഷ്ണം മൃദു ച||൯||
प्रसादन एव च चूर्णस्तीक्ष्णाञ्जनाभिसन्तप्ते चक्षुषि प्रयुज्यमानः प्रत्यञ्जनसंज्ञां लभते| षड्विधं वा प्रतिरसभेदादञ्जनम्| द्विविधमेव वा तीक्ष्णं मृदु च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanakalpanABedAH mAtrA ca (10) · Śloka 10
കല്പനാ തു ത്രിവിധാ| പിണ്ഡോ രസക്രിയാ ചൂര്ണശ്ച| യഥാപൂര്വ തേ ബലിനസ്തസ്മാത് പ്രബലമധ്യാബലേഷ്വാമയേഷു ക്രമാത്താന് പ്രയോജയേത്| തത്ര പിണ്ഡോ ഹരേണുമാത്രസ്തീക്ഷ്ണസ്യ| രസക്രിയാ വിഡങ്ഗമാത്രാഃ| തദ്ദ്വിഗുണാ മൃദോഃ| ചൂര്ണോ ദ്വിശലാകഃ| മൃദോസ്ത്രിശലാകഃ||൧൦||
कल्पना तु त्रिविधा| पिण्डो रसक्रिया चूर्णश्च| यथापूर्व ते बलिनस्तस्मात् प्रबलमध्याबलेष्वामयेषु क्रमात्तान् प्रयोजयेत्| तत्र पिण्डो हरेणुमात्रस्तीक्ष्णस्य| रसक्रिया विडङ्गमात्राः| तद्द्विगुणा मृदोः| चूर्णो द्विशलाकः| मृदोस्त्रिशलाकः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanasthApanapAtraM gharShaNashilA ca (11) · Śloka 11
പാത്രേ തു കുര്യാത് സൌര്വര്ണേ മധുരമ്| രാജതേऽമ്ലമ്| മേഷശൃങ്ഗമയേ ലവണമ്| കാംസ്യേ തിക്തമ്| വൈഡൂര്യമയേऽശ്മമയേ വാ കടുകമ്| താമ്രമയ ആയസേ വാ കഷായമ്| നലപ്ലക്ഷപദ്മസ്ഫടികശങ്ഖാദ്യന്യതമേ ശീതമ്| ഏവമവ്യാപന്നഗുണം ഭവതി| വര്തിഘര്ഷണാര്ഥാ ച ശിലാതിശ്ലക്ഷ്ണാ നിമ്നമധ്യാനുദ്ഗാരിണീ പഞ്ചാങ്ഗുലായതാന്യങ്ഗുലവിസ്തീര്ണാ||൧൧||
पात्रे तु कुर्यात् सौर्वर्णे मधुरम्| राजतेऽम्लम्| मेषशृङ्गमये लवणम्| कांस्ये तिक्तम्| वैडूर्यमयेऽश्ममये वा कटुकम्| ताम्रमय आयसे वा कषायम्| नलप्लक्षपद्मस्फटिकशङ्ख़ाद्यन्यतमे शीतम्| एवमव्यापन्नगुणं भवति| वर्तिग़र्षणार्था च शिलातिश्लक्ष्णा निम्नमध्यानुद्गारिणी पञ्चाङ्गुलायतान्यङ्गुलविस्तीर्णा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shalAkABedAH teShAmupayogasthalAni ca (12) · Śloka 12
ശലാകാഃ പഞ്ച കനകരജതതാമ്രമോഹോദ്ഭവാ അങ്ഗുലീ ച| തത്രാദ്യേ പ്രസാദനേऽഞ്ജനേ സ്നേഹനേ ച| മധ്യാ ലേഖനേ| അന്ത്യേ രോപണേ| മൃദുത്വാദങ്ഗുല്യത്ര പ്രധാനതമാ| അതഃ സരുജേऽക്ഷ്ണി സൈവ പ്രയോജ്യാ| ശേഷാ ദശാങ്ഗുലാ രാജമാഷസ്ഥൂലാഃ| സുശ്ലക്ഷ്ണാസ്തനുമധ്യാ മുഖയോര്മുകുലാകാരാഃ കലായപരിമണ്ഡലാശ്ച||൧൨||
शलाकाः पञ्च कनकरजतताम्रमोहोद्भवा अङ्गुली च| तत्राद्ये प्रसादनेऽञ्जने स्नेहने च| मध्या लेख़ने| अन्त्ये रोपणे| मृदुत्वादङ्गुल्यत्र प्रधानतमा| अतः सरुजेऽक्ष्णि सैव प्रयोज्या| शेषा दशाङ्गुला राजमाषस्थूलाः| सुश्लक्ष्णास्तनुमध्या मुख़योर्मुकुलाकाराः कलायपरिमण्डलाश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanakAlaH (13) · Śloka 13
അഥാഞ്ജനം നാതിശീതോഷ്ണാഭ്രവാതായാം വേലായാമുഭയകാലം ച യോജ്യമ്| തഥാ സതതം നൈവ വാ||൧൩||
अथाञ्जनं नातिशीतोष्णाभ्रवातायां वेलायामुभयकालं च योज्यम्| तथा सततं नैव वा||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saruje~akShiNa prathamama~jjanaM yojayet (14) · Śloka 14
സരുജേ ചാക്ഷ്ണി പ്രാക്പശ്ചാദിതരസ്മിന്| അന്യഥാऽഞ്ജനോദ്വേഗസങ്കുചിതേऽന്തഃ സമ്യഗൌഷധം നാനുപ്രവിശേത്| തത്രൈവമതിശീതാദിഷു ച യഥാസ്വം ദോഷോത്ക്ലേശാദ്വികാരപരിവൃദ്ധിഃ||൧൪||
सरुजे चाक्ष्णि प्राक्पश्चादितरस्मिन्| अन्यथाऽञ्जनोद्वेगसङ्कुचितेऽन्तः सम्यगौषधं नानुप्रविशेत्| तत्रैवमतिशीतादिषु च यथास्वं दोषोत्क्लेशाद्विकारपरिवृद्धिः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanAnArhAsteShAma~jjanAddoShAshca (15) · Śloka 15
ന ച യോജ്യം ക്രുദ്ധഭീതശങ്കിതശോകിതശ്രാന്താശിതമാത്രവിരിക്തധൂമമദ്യപീതദന്തനസ്യരാത്രിജാഗരിതവേഗിതരുദിതപിപാ- സിതജ്വരിതച്ഛര്ദിതാര്തതാന്തനേത്രാഭിഹതശിരോരുജാര്തശിരഃസ്നാതാനുദിതാദിത്യേഷു| ഏഷ്വഞ്ജനാദൂഷ്മോര്ധ്വഗഃ സംരമ്ഭാശ്രുവേദനാവിലത്വോഷാരാഗദൂഷികാനിസ്തോദകൃച്ഛ്രോന്മീലനശ്വയഥുശുക്രതിമിരാദീന് ജനയേത്||൧൫||
न च योज्यं क्रुद्धभीतशङ्कितशोकितश्रान्ताशितमात्रविरिक्तधूममद्यपीतदन्तनस्यरात्रिजागरितवेगितरुदितपिपा- सितज्वरितच्छर्दितार्ततान्तनेत्राभिहतशिरोरुजार्तशिरःस्नातानुदितादित्येषु| एष्वञ्जनादूष्मोर्ध्वगः संरम्भाश्रुवेदनाविलत्वोषारागदूषिकानिस्तोदकृच्छ्रोन्मीलनश्वयथुशुक्रतिमिरादीन् जनयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanavidhiH (16) · Śloka 16
അഥ സമസുഖോപവിഷ്ടസ്യോപവിഷ്ടോ വാമാങ്ഗുഷ്ഠേന വര്ത്മോത്തരമുത്ക്ഷിപ്യ കൃഷ്ണഭാഗസ്യാധഃ കനീനകാദപാങ്ഗം യാവദഞ്ജനം നയേദനല്പമപ്രഭൂതമനതിതീക്ഷ്ണമനച്ഛമസാന്ദ്രമകര്കശമദ്രുതമവിലമ്ബിതമതിര്യഗ്ദൃഷ്ട്യകമ്പിതമഘട്ടിതമനാക്രാന്തഞ്ച| ചൂര്ണേ തു ഗതാഗതം കുര്യാത്| അന്യഥാ ഹി രാഗാശ്രുശുക്രാദ്യുത്പത്തിഃ| തതോऽഞ്ജനാനുഗമനായാനുന്മീലയന് ശനൈരന്തശ്ചക്ഷുഃ സഞ്ചാരയേത്| ഏവമപ്യനുഗച്ഛതി| വര്ത്മനീ കിഞ്ചിച്ചാലയേത്| ന തു സഹസോന്മേഷണനിഷ്പീഡനപ്രക്ഷാലനാനി കുര്യാത്| സ ബാഷ്പോത്ക്ലിഷ്ടദോഷസ്തമ്ഭഭയാത്||൧൬||
अथ समसुख़ोपविष्टस्योपविष्टो वामाङ्गुष्ठेन वर्त्मोत्तरमुत्क्षिप्य कृष्णभागस्याधः कनीनकादपाङ्गं यावदञ्जनं नयेदनल्पमप्रभूतमनतितीक्ष्णमनच्छमसान्द्रमकर्कशमद्रुतमविलम्बितमतिर्यग्दृष्ट्यकम्पितमग़ट्टितमनाक्रान्तञ्च| चूर्णे तु गतागतं कुर्यात्| अन्यथा हि रागाश्रुशुक्राद्युत्पत्तिः| ततोऽञ्जनानुगमनायानुन्मीलयन् शनैरन्तश्चक्षुः सञ्चारयेत्| एवमप्यनुगच्छति| वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेत्| न तु सहसोन्मेषणनिष्पीडनप्रक्षालनानि कुर्यात्| स बाष्पोत्क्लिष्टदोषस्तम्भभयात्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanottaraM netraprakShalanAdi (17) · Śloka 17
അപി ച- അപേതൌഷധസംരമ്ഭം നിര്വൃതം നയനം യദാ| വ്യാധിദോഷര്തുയോഗ്യാഭിരദ്ഭിഃ പ്രക്ഷാലയേത്തദാ| സചൈലേനാഥ നയനം സവ്യാങ്ഗുഷ്ഠേന ദക്ഷിണമ്| ഊര്ധ്വവര്ത്മനി സംഗൃഹ്യ ശനൈഃ ശോധ്യം സമന്തതഃ| ദക്ഷിണാങ്ഗുഷ്ഠകേനൈവം ശോധ്യം സവ്യഞ്ച ലോചനമ്| വര്ത്മപ്രപ്താഞ്ജനാദ്ദോഷോ രോഗാന് കുര്യാദതോऽന്യഥാ||൧൭||
अपि च- अपेतौषधसंरम्भं निर्वृतं नयनं यदा| व्याधिदोषर्तुयोग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा| सचैलेनाथ नयनं सव्याङ्गुष्ठेन दक्षिणम्| ऊर्ध्ववर्त्मनि संगृह्य शनैः शोध्यं समन्ततः| दक्षिणाङ्गुष्ठकेनैवं शोध्यं सव्यञ्च लोचनम्| वर्त्मप्रप्ताञ्जनाद्दोषो रोगान् कुर्यादतोऽन्यथा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNA~jjanAnte dhUmAdi (32) · Śloka 32
തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാന്തേ ചൈനം ധൂമം പായയേത്| യസ്യാഞ്ജിതേ കണ്ഡൂജാഡ്യോപദേഹാഃ സ്യുഃ| തസ്യ തീക്ഷ്ണമഞ്ജനം ധൂമം വാ പുനരേവാവചാരയേത്| ഏതദേവ ദ്രുവിരിക്താക്ഷിലക്ഷണം സാധനഞ്ച| അതിവിരേകാത് അന്താപനിസ്തോദശൂലസ്തമ്ഭഘര്ഷാശ്രുദാരുണപ്രതിബോധകഷായവര്ത്മതാശിരോരുഗ്ദൃഷ്ടിദൌര്ബല്യാനി| തത്ര ശീതമാശ്ച്യോതനം പ്രത്യഞ്ജനം വാ| സമ്യഗ്വിരേകാദ്യഥാസ്വമാമയോപശമഃ| സുഖോന്മീലനനിമീലനവാതാതപസഹത്വാനി ചേതി| ഭവതി ചാത്ര - രോപണാദിഷ്വപി തഥാ യോഗാദീനനുചിന്തയേത്| ദോഷോദയാനുസാരേണ പ്രതികുര്വീത തേഷു ച||൧൮|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ആശ്ച്യോതനഞ്ജനവിധിര്നാമ ദ്വാത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൨||
तीक्ष्णाञ्जनान्ते चैनं धूमं पाययेत्| यस्याञ्जिते कण्डूजाड्योपदेहाः स्युः| तस्य तीक्ष्णमञ्जनं धूमं वा पुनरेवावचारयेत्| एतदेव द्रुविरिक्ताक्षिलक्षणं साधनञ्च| अतिविरेकात् अन्तापनिस्तोदशूलस्तम्भग़र्षाश्रुदारुणप्रतिबोधकषायवर्त्मताशिरोरुग्दृष्टिदौर्बल्यानि| तत्र शीतमाश्च्योतनं प्रत्यञ्जनं वा| सम्यग्विरेकाद्यथास्वमामयोपशमः| सुख़ोन्मीलननिमीलनवातातपसहत्वानि चेति| भवति चात्र - रोपणादिष्वपि तथा योगादीननुचिन्तयेत्| दोषोदयानुसारेण प्रतिकुर्वीत तेषु च||१८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने आश्च्योतनञ्जनविधिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः||३२||
🔊 Audio coming soon