Adhikarana atha kShArapAkavidhirnAmaikonacatvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਕ੍ਸਾਰਪਾਕਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArasvarUpaM guNAH upayogashca (2) · Śloka 2
ਕ੍ਸਾਰੋ ਹਿ ਨਾਨੌਸਧਸਮਵਾਯਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੇਃ ਸਰ੍ਵਰਸਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਕਟੁ ਕਲਵਣਰਸਭੂਯਿਸ੍ਠਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੋ ਦਹਨਃ ਪਾਚਨੋ ਵਿਦਾਰਣੋ ਵਿਲਾਯਨਃ ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣਃ ਕਮ੍ਯਾਮਮੇਦੋਵਿਸਾਪਹਃ ਸਰ੍ਵ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚ ਵਰਿਸ੍ਠਸ਼੍ਛੇਦਨਭੇਦਨਪਾਟਨਲੇਖ਼ਨਕ ਰਣਾਦ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਬਾਧਾਵਕਾਸ਼ਜੇਸੁ ਦੁਃਖ਼ਾਵਚਾਰਣੀਯਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਨਾਸਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਾਦਿਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚਾਸਿਧ੍ਯਤ੍ਸੁ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣੇਸੁ ਬਹੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕੋਪਿਸੁ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ||੨||
क्षारो हि नानौषधसमवायनिर्वृत्तेः सर्वरसाधिष्ठानं कटु कलवणरसभूयिष्ठस्तीक्ष्णोष्णो दहनः पाचनो विदारणो विलायनः शोधनो रोपणः कृम्याममेदोविषापहः सर्व शस्त्रानुशस्त्राणां च वरिष्ठश्छेदनभेदनपाटनलेख़नक रणाद्यतश्च सम्बाधावकाशजेषु दुःख़ावचारणीयशस्त्रेषु नासार्शोऽर्बुदादिषु शस्त्रेण चासिध्यत्सु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAradvaividhyaM tayorviShayashca (3) · Śloka 3
ਸ ਦ੍ਵਿਧਾ-ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਭੇਦੇਨ| ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁ ਦਭਗਨ੍ਦਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਨਾਡੀਚਰ੍ਮਕੀਲਵਰ੍ਤ੍ਮਮੁਖ਼ਰੋਗਕੁਸ੍ਠ ਕਿਲਾਸਤਿਲਕਾਲਕਾਦਿਸੁ ਬਹਿਃ ਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨੇਨ ਅਨ੍ਤਃ ਪਰਿ ਮਾਰ੍ਜਨੇਨ ਤੁ ਗੁਲ੍ਮਗਰੋਦਰਾਗ੍ਨਿਸਾਦਮਲਸਙ੍ਗਸ਼ੂਲਾਨਾਹਾਸ਼੍ਮ ਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਸੁ| ਸ ਯਥਾਸ੍ਵਮੇਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੩||
स द्विधा-बाह्याभ्यन्तरपरिमार्जनभेदेन| तत्रार्शोर्बु दभगन्दरग्रन्थिदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलवर्त्ममुख़रोगकुष्ठ किलासतिलकालकादिषु बहिः परिमार्जनेन अन्तः परि मार्जनेन तु गुल्मगरोदराग्निसादमलसङ्गशूलानाहाश्म रीशर्करादिषु| स यथास्वमेवोपदेक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArAnarhAH (4) · Śloka 4
ਨ ਤੂਭਯੋਪਿ ਯੋਜ੍ਯੋ ਭੀਰੁਦੁਰ੍ਬਲਕ੍ਸਾਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਦਿਤਜ੍ਵ ਰਾਤਿਸਾਰਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ਿਰੋਹਦਯਰੋਗਮੇਹਾਕ੍ਸਿਪਾਕਤਿਮਿਰਾਰੋਚਕਾ ਤੁਰਕਤਵਮਨਵਿਰੇਕਰ੍ਤੁਮਤੀਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯੁਦ੍ਵਤ੍ਤਫਲਯੋਨਿਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗ ਸ਼ੂਲਵਿਸਮਦ੍ਯਪੀਤੇਸੁ| ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧਿਤਣਾਸ੍ਥਿਸੇਵਨੀ ਧਮਨੀਗਲਨਾਭਿਨਖ਼ਾਨ੍ਤਰਮੁਸ੍ਕਸ਼ੇਫਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਾਂਸੇਸੁ ਚ ਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਕ੍ਸ੍ਣੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਾਤ੍| ਤਥਾਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸ ਦੁਰ੍ਦਿਨਪ੍ਰਵਾਤੇਸੁ ਚ||੪||
न तूभयोऽपि योज्यो भीरुदुर्बलक्षामवातपित्तार्दितज्व रातिसारपाण्डुशिरोहृदयरोगमेहाक्षिपाकतिमिरारोचका तुरकृतवमनविरेकर्तुमतीगर्भिण्युद्वृत्तफलयोनिसर्वाङ्ग शूलविषमद्यपीतेषु| मर्मसिरास्नायुसन्धितणास्थिसेवनी धमनीगलनाभिनख़ान्तरमुष्कशेफस्रोतस्स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्चान्यत्र वर्त्मरोगात्| तथाऽतिशीतोष्णवर्ष दुर्दिनप्रवातेषु च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana barhiHparimArjanakShAraBedAH (5) · Śloka 5
ਅਥ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਮਧ੍ਯੋ ਮਦੁਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼੍ਚ|੫|
अथ बहिःपरिमार्जनस्त्रिविधो मध्यो मृदुस्तीक्ष्णश्च|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAkavidhiH (5) · Śloka 5
ਤਸ੍ਯ ਪਾਕਵਿਧਿਃ ਸ਼ਰਦਿ ਸ਼ੁਚਿਰੁਪੋਸਿਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਵਾਸਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਹਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਦੇਸ਼ਜਾਤਂ ਮਧ੍ਯਮਵਯਸਮਨੁਪਤਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮੁਸ੍ਕਕਂ ਸੁਰਾਪਲਲਸੁਮਨੋਕ੍ਸਤਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਂ ਬਲਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸਿਣਂ ਚਾਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯੈਨਮਧਿਵਾਸਯੇਤ੍| ਦੈਵਤੇਭ੍ਯੋ ਨਮਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਸਨ੍ਤੀਹ ਯੇ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਗਨ੍ਤੁਪਰ੍ਹਨ੍ਤ੍ਯਸਂਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇਮਂ ਵਾਸਸਵ੍ਯਮ੍| ਭੇਸਜਾਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਹੀਸ੍ਯਾਮਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਮਿਮਮ੍| ਵਕ੍ਸਂ ਨ ਲੋਭਾਨ੍ਨ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਾਣਾਰ੍ਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਅਥਾਤਰੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਦ੍ਭੁਤਂ ਵੈਕਤਂ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਤਤੋ ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਮਾਰੁਢੇ ਸਵਿਤਰਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਵਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਤਂ ਪਾਦਪਂ ਪੂਰ੍ਵਾਗ੍ਰਮੁਤ੍ਤਰਾਗ੍ਰਂ ਵਾ ਪਾਤਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਚ ਪਾਰਿਭਦ੍ਰਪਲਾਸ਼ਸ਼ਵ ਕਰ੍ਣਰਾਜਵਕ੍ਸਮਹਾਵਕ੍ਸਵਕ੍ਸਕੇਨ੍ਦ੍ਰਵਕ੍ਸਸ੍ਫੋਤਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਨਕ੍ਤ ਮਾਲਤਿਲ੍ਵਕਕਦਲੀਬਿਭੀਤਕਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਪੂਤੀਕਚਿਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਕਕਾਕਜਙ੍ਗ਼ਾਪਾਮਾਰ੍ਗਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਾਨ੍ਵਸਨ੍ਤੋਪਸਂਗਹੀਤਾਂਸ਼੍ਚ ਯਵਾਨ੍ ਸਸ਼ੂਕਨਾਲਾਂਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਮੂਲ ਫਲਪਤ੍ਰਸ਼ਾਕਾਨ੍ ਖ਼ਣ੍ਡਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਨਾਤਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਨ੍ ਸ਼ਿਲਾਤਲਸ੍ਥਾਨ੍ ਨਿਵਾਤੇ ਪਥਙ੍ ਨਿਚਯੀਕਤ੍ਯ ਮੁਸ੍ਕਕ ਨਿਚਯੇ ਚ ਸੁਧਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਤਿਲਕੁਨ੍ਤਲੈਰਾਦੀਪਯੇਤ੍| ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇਗ੍ਨੌ ਪਥਕ੍ ਸੁਧਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਸ੍ਮ ਕਤ੍ਵੇ ਤਰਤ੍ਸਰ੍ਵਕ੍ਸਾਰਦ੍ਰੋਣਮਧਿਕਮੁਸ੍ਕਕਂ ਸਲਿਲਪਲਸਹਸ੍ਰੇਣ ਗਵਾ ਦਿਮੂਤ੍ਰਪਲਸਹਸ੍ਰੇਣ ਚਾਲੋਡ੍ਯ ਮਹਤਾ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਰਿਸ੍ਰਾ ਵਯੇਤ੍| ਯਾਵਦਚ੍ਛੋ ਰਕ੍ਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਚ ਜਾਤਸ੍ਤਦਾ ਤਂ ਕ੍ਸਾਰਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਭਸ੍ਮ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕ ਵਿਧਿਨਾ ਪਾਚਯੇਤ੍| ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਾਃ ਸੁਧਾਭਸ੍ਮ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ ਕ੍ਸੀਰਬਕਂ ਸ਼ਙ੍ਗਨਾਭਿਂ ਚਾਯਸੇ ਪਾਤ੍ਰੇਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਕ੍ਸਾਰਾਚ੍ਛਕੁਡਵਮਾਤ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਚ ਸੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਦਰ੍ਵ੍ਯਾਵਗ਼ਟ੍ਟਯਨ੍ ਵਿਪ ਚੇਦ੍ਯਾਵਚ੍ਚ ਸਬਾਸ੍ਪੈਰ੍ਬੁਦ੍ਬੁਦੈਃ ਸਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਤਯਾ ਚ ਦਰ੍ਵੀ ਪ੍ਰਲੇਪੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦੈਨਮਵਤਾਰ੍ਯਾਯੋਗ਼ਟੇ ਯਵਰਾਸ਼ੌ ਸੁਗੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਪ ਯੇਤ੍| ਏਸ ਮਧ੍ਯਮਃ ਕ੍ਸਾਰਃ||੫||
तस्य पाकविधिः शरदि शुचिरुपोषितः शुक्लवासाः प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातं मध्यमवयसमनुपतं महान्तं कालमुष्ककं सुरापललसुमनोऽक्षतादिभिश्चतुर्दिशं बलिं कृत्वा प्रदक्षिणं चाभ्यर्च्यैनमधिवासयेत्| दैवतेभ्यो नमस्तेभ्यो निवसन्तीह ये श्रिताः| गन्तुपर्हन्त्यसंक्रुद्धास्त्यक्त्वेमं वाससव्यम्| भेषजार्थं ग्रहीष्यामि सर्वप्राणभृतामिमम्| वृक्षं न लोभान्न क्रोधाद् ब्राह्माणार्थे विशेषतः| अथातरेद्युस्तत्र यद्यद्भुतं वैकृतं वा किञ्चिन्न पश्येत्ततो युगमात्रमारुढे सवितरि ब्राह्मणान्वाचयित्वा तं पादपं पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पातयेत्| एवं च पारिभद्रपलाशशव कर्णराजवृक्षमहावृक्षवृक्षकेन्द्रवृक्षस्फोतसप्तच्छदनक्त मालतिल्वककदलीबिभीतकाश्वमारकपूतीकचित्र कार्ककाकजङ्ग़ापामार्गाग्निमन्थान्वसन्तोपसंगृहीतांश्च यवान् सशूकनालांश्चतस्रश्च कोशातकीः सर्वान् समूल फलपत्रशाकान् ख़ण्डशः कल्पयित्वा नातिशुष्कान् शिलातलस्थान् निवाते पृथङ् निचयीकृत्य मुष्कक निचये च सुधाशर्कराः प्रक्षिप्य तिलकुन्तलैरादीपयेत्| दग्ध्वा च शान्तेऽग्नौ पृथक् सुधाशर्कराभस्म कृत्वे तरत्सर्वक्षारद्रोणमधिकमुष्ककं सलिलपलसहस्रेण गवा दिमूत्रपलसहस्रेण चालोड्य महता वस्त्रेण परिस्रा वयेत्| यावदच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च जातस्तदा तं क्षारनिष्यन्दं गृहीत्वा भस्म विवर्जयेत्| ततः स्नेहपाक विधिना पाचयेत्| पच्यमाने च तस्मिंस्ताः सुधाभस्म शर्कराः क्षीरबकं शङ्गनाभिं चायसे पात्रेऽग्निवर्णान् कृत्वा तत्क्षाराच्छकुडवमात्रे निर्वाप्य तेनैव च सुश्लक्ष्णं पिष्ट्वा प्रतीवापं दद्यात्| ततश्च सुतरां दर्व्यावग़ट्टयन् विप चेद्यावच्च सबाष्पैर्बुद्बुदैः समुत्तिष्ठेत् सान्द्रतया च दर्वी प्रलेपी स्यात्तदैनमवतार्यायोग़टे यवराशौ सुगुप्तं स्थाप येत्| एष मध्यमः क्षारः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRudutIkShNayorvisheShaH (6) · Śloka 6
ਮੂਰ੍ਦੌ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦੀਨ੍ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯਾਪਨਯੇਨ੍ਨ ਤੁ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਤੁ ਦਨ੍ਤੀਚਿਤ੍ਰਕਲਾਙ੍ਗਲਿਕਾਪੂਤੀਕਪ੍ਰਵਾਲਤਾਲਪਤ੍ਰੀਬਿਡ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕਨਕਕ੍ਸੋਰੀਹਿਙ੍ਗੁਵਚਾਤਿਵਿਸਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਚੂਰ੍ਣੀਕਤਾ ਦਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਸ਼ੁਕ੍ਤੀਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਤਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਕ੍ਸੀਣਬਲੇ ਤੁ ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸਾਰਜਲਮਾਵਪੇਤ੍||੬||
मूर्दौ शर्करादीन्निर्वाप्यापनयेन्न तु पिष्ट्वा क्षिपेत्| तीक्ष्णे तु दन्तीचित्रकलाङ्गलिकापूतीकप्रवालतालपत्रीबिड स्वर्जिकाकनकक्षोरीहिङ्गुवचातिविषाः श्लक्ष्णचूर्णीकृता दग्धाश्च शङ्ख़शुक्तीः पूर्ववत् प्रतिवापं दद्यात्| तांश्च व्याधिबलतः सप्तरात्रादूर्ध्वं प्रयुञ्जीत| क्षीणबले तु बलाधानार्थं पुनः क्षारजलमावपेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAraguNadoShAH (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਾਤਿਮਦੁਃ ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਸ਼ਿਖ਼ਰੀ ਸੁਖ਼ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯੋਲ੍ਪਰੁਗਨਿਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀ ਚੇਤਿ ਦਸ਼ ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ| ਦਸ਼ੈਵ ਚ ਦੋਸਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਅਤ੍ਯੁ ਸ੍ਣੋਤਿਸ਼ੀਤੋਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਮਦੁਰਤਿਤਨੁਰਤਿਗ਼ਨੋਤਿਪਿ ਚ੍ਛਿਲੋ ਵਿਸਰ੍ਪੀ ਹੀਨੌਸਧੋ ਹੀਨਪਾਕਸ਼੍ਚੇਤਿ||੭||
तत्र नातितीक्ष्णो नातिमृदुः श्वेतः श्लक्ष्णः शीग़्रः पिच्छिलः शिख़री सुख़निर्वाप्योऽल्परुगनिभिष्यन्दी चेति दश क्षारस्य गुणाः| दशैव च दोषाः| तद्यथा-अत्यु ष्णोऽतिशीतोऽतितीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिग़नोऽतिपि च्छिलो विसर्पी हीनौषधो हीनपाकश्चेति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAtanasyopakalpanIyam (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਰਕਰ੍ਮਣ੍ਯੁਪਹਰੇਤ੍ ਪਿਚੁਵਰ੍ਤਿਸ਼ਲਾਕਾਦਰ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਲਿਕਾ ਗ਼ਤਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਤੁਸੋਦਕਮਸ੍ਤੁਕ੍ਸੀਰੋਦਕਸ਼ੀਤਪ੍ਰਦੇਹਸ਼ਯਨਾਸਨਾ ਦੀਨਿ|੮|
तत्र क्षारकर्मण्युपहरेत् पिचुवर्तिशलाकादर्व्यञ्जलिका ग़ृतमधुशुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरोदकशीतप्रदेहशयनासना दीनि|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAlanavidhiH kShArapAlanavidhiH (8) · Śloka 8
ਅਥ ਕ੍ਸਾਰਾਰ੍ਹਸ੍ਯੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਸਂਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਾਪ੍ਤਪਰਿਚਾਰਕ ਗਹੀਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਛਿਤ੍ਵਾਵਲਿਖ਼੍ਯ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯ ਵਾ ਪਿਚੁਪ੍ਲੋ ਤਾਨ੍ਯਤਰਾਵਗੁਣ੍ਠਿਤਯਾ ਸ਼ਲਾਕਯਾ ਕ੍ਸਾਰਂ ਪਾਤਯੇਤ੍| ਤਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਤਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗੇ ਤੁ ਨਿਰ੍ਭੁਜ੍ਯ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ ਪਿਚੁਨਾ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟੇਨ ਵਾ ਕਸ੍ਣਭਾਗਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਤਨੁਃ ਕ੍ਸਾਰ ਲੇਪਃ| ਗ਼੍ਰਾਣਜੇਸ਼ੁ ਤ੍ਵਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦੇਸ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਭਿਮੁਖ਼ਸ੍ਯੋਨ੍ਨਮਯ੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਮੁਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਃ| ਤਦ੍ਵਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਜੇਸੁ| ਗੁਦਾ ਰ੍ਸ਼ਸ੍ਸੁ ਪਾਣਿਨਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਵਾਰਂ ਪਿਧਾਯ ਧਾਰਯੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਤਮੇਵ| ਤਤਃ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨੇਨ ਪ੍ਰਮਜ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਗ੍ਧਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਤੁਸੋਦਕਮੁਸ੍ਤੁਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ| ਤਤਃ ਪਰਂ ਸ਼ੀਤਮਧੁਰੈਃ ਸਗ਼ਤੈਃ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਕ੍ਲੇਦਨਾਯ ਚ| ਸ੍ਥਿਰਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਯਦਿ ਕ੍ਸਾਰਦਗ੍ਧਂ ਨ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਤਤੋ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਬੀਜਮਧੁਯਸ੍ਟਿਕਾਯੁਕ੍ਤੈਸ੍ਤਿਲੈਰਾਲੇਪਯੇਤ੍ਸੁਵ ਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰੀਯੁਤੈਰ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਡਙ੍ਗਸਾਰਵਦ੍ਭਿਰ੍ਵਾ|੮|
अथ क्षारार्हस्योपविष्टस्य संविष्टस्य वाप्तपरिचारक गृहीतस्य व्याधिं छित्वाऽवलिख़्य प्रच्छाय वा पिचुप्लो तान्यतरावगुण्ठितया शलाकया क्षारं पातयेत्| ततो मात्राशतमुपेक्षेत| वर्त्मरोगे तु निर्भुज्य वर्त्मनी पिचुना मधूच्छिष्टेन वा कृष्णभागं प्रच्छाद्य पद्मपत्रतनुः क्षार लेपः| ग़्राणजेशु त्वर्शोऽर्बुदेष्वादित्याभिमुख़स्योन्नमय्य नासिकामुपेक्ष्याश्च पञ्चाशन्मात्राः| तद्वच्छ्रोत्रजेषु| गुदा र्शस्सु पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय धारयेन्मात्राशतमेव| ततः प्रमार्जनेन प्रमृज्य क्षारं सम्यग्दग्धमवेक्ष्य निर्वापयेत् सर्पिर्मधुभ्यां शुक्ततुषोदकमुस्तुक्षीरादिभिश्च| ततः परं शीतमधुरैः सग़ृतैः प्रदिह्यात्| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि क्लेदनाय च| स्थिरमूलत्वात्तु यदि क्षारदग्धं न विशीर्यते ततो धान्याम्लबीजमधुयष्टिकायुक्तैस्तिलैरालेपयेत्सुव र्णक्षीरीयुतैर्वा त्रिवृद्विडङ्गसारवद्भिर्वा|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNaprakShAlanaropaNadravyANi (8) · Śloka 8
ਮਾਲਤੀਵਸਾਙ੍ਕੋਲਨਿਮ੍ਬਾਸ੍ਫੋਤਪਟੋਲੀਕਰਵੀਰਪਤ੍ਰਕ੍ਵਾਥੇਨ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਮ੍| ਏਸਾਮੇਵ ਚ ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਂ ਵਾ ਰੋਪਣਮ੍| ਨਾਗਪੁਸ੍ਪਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਚਨ੍ਦਨਤਿਲਪਰ੍ਣਿਕਾਸੁ ਵਾ| ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿਦੋਸਂ ਚ ਵ੍ਰਣਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਤਿਲਾਃ ਸਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਾ ਰੋਪਣੇ ਚਾਸ੍ਯ ਪੂਜਿਤਾਃ||੮||
मालतीवृषाङ्कोलनिम्बास्फोतपटोलीकरवीरपत्रक्वाथेन व्रणप्रक्षालनम्| एषामेव च कल्कक्वाथे सिद्धं सर्पिस्तैलं वा रोपणम्| नागपुष्पमञ्जिष्ठाचन्दनतिलपर्णिकासु वा| यथाव्याधिदोषं च व्रणमुपक्रमेत्| तिलाः सयष्टिमधुका रोपणे चास्य पूजिताः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyagdagdhalakShaNam (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਵਸਨ੍ਨਮੀਸਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਵਿਕਾਰੋਪ ਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਚ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਗ੍ਧਂ ਭਵਤਿ||੯||
तत्र पक्वजाम्बवसङ्काशमवसन्नमीषद्यथास्वविकारोप शान्तौ च सम्यग्दग्धं भवति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durdagdhalakShaNaM tatropacArashca (10) · Śloka 10
ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਤੋਦਕਣ੍ਡੂਜਾਡ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਦਗ੍ਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਃ ਪਾਤਯੇਤ੍|੧੦|
तद्विपर्ययेण तोदकण्डूजाड्यादिभिश्च दुर्दग्धम्| तत्र पुनः पातयेत्|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhalakShaNaM tatropacArAshca (10) · Śloka 10
ਊਸਾਦਾਹਰਾਗਸ਼ੋਫਜ੍ਵਰਪਾਕਵਿਸਰ੍ਪਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕੋ ਪੈਰਤਿਦਗ੍ਧਮ੍| ਅਪਿ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇਤਿਯੋਗਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿਰ੍ਭੇਦੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਗ਼੍ਰਾਣੇ ਨਾਸਾਵਂਸ਼ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਦਰਣਂ ਸਙ੍ਕੋਚੋ ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਤਦ੍ਵਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪਤ੍| ਗੁਦੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰ ਰੋਧੋਤੀਸਾਰਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਗ਼ਾਤੋ ਗੁਦਵਿਦਰਣਾਚ੍ਚ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਾ ਸ਼ੋਫਤੋਦਵੇਦਨਾਸ੍ਰਾਵਾਃ ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਵਿਧਾਰ ਣਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾ| ਤਮਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮਾਸ਼ੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਰੇਵ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣੈਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਤ੍| ਅਤਸ਼੍ਚ ਦਾਹ੍ਯਮਤਿਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨ ਸਕਦੇਵ ਦਹੇਦਿਤਿ||੧੦||
ऊषादाहरागशोफज्वरपाकविसर्पशिरोरोगवातपित्तको पैरतिदग्धम्| अपि च नेत्रेऽतियोगाद्वर्त्मनिर्भेदेनेन्द्रियभ्रंशः| ग़्राणे नासावंशतरुणास्थिदरणं सङ्कोचो गन्धाज्ञानं च तद्वच्छ्रोत्रादिष्वपि च यथास्वं व्यापत्| गुदे विण्मूत्र रोधोऽतीसारः पुंस्त्वोपग़ातो गुदविदरणाच्च मृत्युर्वा सर्वदा वा शोफतोदवेदनास्रावाः शकृन्मूत्रवातविधार णशक्तिर्वा| तमतिप्रवृत्तमाशु पूर्वोक्तैरेव निर्वापणैः पुनः पुनर्निर्वापयेत्| अतश्च दाह्यमतिप्रमाणं न सकृदेव दहेदिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAranirvApaNaM sahetukam (11) · Śloka 11
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਅਮ੍ਲੋ ਹਿ ਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਤੇਨੋਪਸਂਹਿਤਃ| ਯਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਾਦੁਤਾਂ ਤਸ੍ਮਾਦਮ੍ਲੈਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਤ੍ਤਰਾਮ੍||੧੧||
भवति चात्र अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः| यात्याशु स्वादुतां तस्मादम्लैनिर्वापयेत्तराम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArAtiyogalakShaNaM visheShopacArAH (12-39) · Śloka 39
ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਤਣ੍ਮੋਹਮੂਰ੍ਛਾਹਦ੍ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਿਭਿਃ| ਕਕ੍ਸਂ ਦਹਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕ੍ਸਾਰਵਿਭ੍ਰਮਃ| ਪਾਯਯੇਤਾਤਿਯੋਗੇਤਸ੍ਤਂ ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਂ ਸਗ਼ਤਂ ਦਧਿ| ਸਗੁਡਂ ਵਾ ਦਧਿਸਰਂ ਤੈਲਂ ਵਾ ਸਸਿਤੋਪਲਮ੍| ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਕਪਿਤ੍ਥਾਮ੍ਲਦਾਡਿਮਸ੍ਵਰਸੇ ਗ਼ਤਮ੍| ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਸਾਧਿਤਂ ਪਾਨਸੇਕੈਃ ਕ੍ਸਾਰਾਤਿਰੁਗ੍ਧਰਮ੍| ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਮ੍ਰਾਤਕਪਿਤ੍ਥਕਰਮਰ੍ਦਕਾਨ੍| ਆਮ੍ਰਾਚ੍ਚ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਰਸਂ ਮਦ੍ਵਿਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚੇਤ੍| ਤਤੋਤਿਵਤ੍ਤਕ੍ਸਾਰਾਯ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਯਥਾਬਲਮ੍| ਕ੍ਸਾਰੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤੇਨ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋ ਵਿਧਿਃ||੧੨|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸਾਰ ਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੯||
ज्वरातिसारतृण्मोहमूर्छाहृद्वेदनार्तिभिः| कक्षं दहत्यग्निरिव शरीरं क्षारविभ्रमः| पाययेतातियोगेऽतस्तं शीग़्रं सग़ृतं दधि| सगुडं वा दधिसरं तैलं वा ससितोपलम्| धात्रीफलकपित्थाम्लदाडिमस्वरसे ग़ृतम्| द्विगुणे साधितं पानसेकैः क्षारातिरुग्धरम्| दाडिमामलकाम्रातकपित्थकरमर्दकान्| आम्राच्च मातुलुङ्गाच्च रसं मृद्विग्निना पचेत्| ततोऽतिवृत्तक्षाराय दद्यान्मात्रां यथाबलम्| क्षारो निवर्तते तेन प्रसादं त्वक् च गच्छति| शोणितातिप्रवृत्तौ तु बाह्यान्तः शिशिरो विधिः||१२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने क्षार विधिर्नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः||३९||
🔊 Audio coming soon