Adhikarana atha kShArapAkavidhirnAmaikonacatvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ ക്ഷാരപാകവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArasvarUpaM guNAH upayogashca (2) · Śloka 2
ക്ഷാരോ ഹി നാനൌഷധസമവായനിര്വൃത്തേഃ സര്വരസാധിഷ്ഠാനം കടു കലവണരസഭൂയിഷ്ഠസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണോ ദഹനഃ പാചനോ വിദാരണോ വിലായനഃ ശോധനോ രോപണഃ കൃമ്യാമമേദോവിഷാപഹഃ സര്വ ശസ്ത്രാനുശസ്ത്രാണാം ച വരിഷ്ഠശ്ഛേദനഭേദനപാടനലേഖനക രണാദ്യതശ്ച സമ്ബാധാവകാശജേഷു ദുഃഖാവചാരണീയശസ്ത്രേഷു നാസാര്ശോऽര്ബുദാദിഷു ശസ്ത്രേണ ചാസിധ്യത്സു ദുഷ്ടവ്രണേഷു ബഹുശഃ പ്രകോപിഷു പ്രയുജ്യതേ||൨||
क्षारो हि नानौषधसमवायनिर्वृत्तेः सर्वरसाधिष्ठानं कटु कलवणरसभूयिष्ठस्तीक्ष्णोष्णो दहनः पाचनो विदारणो विलायनः शोधनो रोपणः कृम्याममेदोविषापहः सर्व शस्त्रानुशस्त्राणां च वरिष्ठश्छेदनभेदनपाटनलेख़नक रणाद्यतश्च सम्बाधावकाशजेषु दुःख़ावचारणीयशस्त्रेषु नासार्शोऽर्बुदादिषु शस्त्रेण चासिध्यत्सु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAradvaividhyaM tayorviShayashca (3) · Śloka 3
സ ദ്വിധാ-ബാഹ്യാഭ്യന്തരപരിമാര്ജനഭേദേന| തത്രാര്ശോര്ബു ദഭഗന്ദരഗ്രന്ഥിദുഷ്ടവ്രണനാഡീചര്മകീലവര്ത്മമുഖരോഗകുഷ്ഠ കിലാസതിലകാലകാദിഷു ബഹിഃ പരിമാര്ജനേന അന്തഃ പരി മാര്ജനേന തു ഗുല്മഗരോദരാഗ്നിസാദമലസങ്ഗശൂലാനാഹാശ്മ രീശര്കരാദിഷു| സ യഥാസ്വമേവോപദേക്ഷ്യതേ||൩||
स द्विधा-बाह्याभ्यन्तरपरिमार्जनभेदेन| तत्रार्शोर्बु दभगन्दरग्रन्थिदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलवर्त्ममुख़रोगकुष्ठ किलासतिलकालकादिषु बहिः परिमार्जनेन अन्तः परि मार्जनेन तु गुल्मगरोदराग्निसादमलसङ्गशूलानाहाश्म रीशर्करादिषु| स यथास्वमेवोपदेक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArAnarhAH (4) · Śloka 4
ന തൂഭയോऽപി യോജ്യോ ഭീരുദുര്ബലക്ഷാമവാതപിത്താര്ദിതജ്വ രാതിസാരപാണ്ഡുശിരോഹൃദയരോഗമേഹാക്ഷിപാകതിമിരാരോചകാ തുരകൃതവമനവിരേകര്തുമതീഗര്ഭിണ്യുദ്വൃത്തഫലയോനിസര്വാങ്ഗ ശൂലവിഷമദ്യപീതേഷു| മര്മസിരാസ്നായുസന്ധിതണാസ്ഥിസേവനീ ധമനീഗലനാഭിനഖാന്തരമുഷ്കശേഫസ്രോതസ്സ്വല്പമാംസേഷു ച ദേശേഷ്വക്ഷ്ണോശ്ചാന്യത്ര വര്ത്മരോഗാത്| തഥാऽതിശീതോഷ്ണവര്ഷ ദുര്ദിനപ്രവാതേഷു ച||൪||
न तूभयोऽपि योज्यो भीरुदुर्बलक्षामवातपित्तार्दितज्व रातिसारपाण्डुशिरोहृदयरोगमेहाक्षिपाकतिमिरारोचका तुरकृतवमनविरेकर्तुमतीगर्भिण्युद्वृत्तफलयोनिसर्वाङ्ग शूलविषमद्यपीतेषु| मर्मसिरास्नायुसन्धितणास्थिसेवनी धमनीगलनाभिनख़ान्तरमुष्कशेफस्रोतस्स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्चान्यत्र वर्त्मरोगात्| तथाऽतिशीतोष्णवर्ष दुर्दिनप्रवातेषु च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana barhiHparimArjanakShAraBedAH (5) · Śloka 5
അഥ ബഹിഃപരിമാര്ജനസ്ത്രിവിധോ മധ്യോ മൃദുസ്തീക്ഷ്ണശ്ച|൫|
अथ बहिःपरिमार्जनस्त्रिविधो मध्यो मृदुस्तीक्ष्णश्च|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAkavidhiH (5) · Śloka 5
തസ്യ പാകവിധിഃ ശരദി ശുചിരുപോഷിതഃ ശുക്ലവാസാഃ പ്രശസ്തേऽഹനി പ്രശസ്തദേശജാതം മധ്യമവയസമനുപതം മഹാന്തം കാലമുഷ്കകം സുരാപലലസുമനോऽക്ഷതാദിഭിശ്ചതുര്ദിശം ബലിം കൃത്വാ പ്രദക്ഷിണം ചാഭ്യര്ച്യൈനമധിവാസയേത്| ദൈവതേഭ്യോ നമസ്തേഭ്യോ നിവസന്തീഹ യേ ശ്രിതാഃ| ഗന്തുപര്ഹന്ത്യസംക്രുദ്ധാസ്ത്യക്ത്വേമം വാസസവ്യമ്| ഭേഷജാര്ഥം ഗ്രഹീഷ്യാമി സര്വപ്രാണഭൃതാമിമമ്| വൃക്ഷം ന ലോഭാന്ന ക്രോധാദ് ബ്രാഹ്മാണാര്ഥേ വിശേഷതഃ| അഥാതരേദ്യുസ്തത്ര യദ്യദ്ഭുതം വൈകൃതം വാ കിഞ്ചിന്ന പശ്യേത്തതോ യുഗമാത്രമാരുഢേ സവിതരി ബ്രാഹ്മണാന്വാചയിത്വാ തം പാദപം പൂര്വാഗ്രമുത്തരാഗ്രം വാ പാതയേത്| ഏവം ച പാരിഭദ്രപലാശശവ കര്ണരാജവൃക്ഷമഹാവൃക്ഷവൃക്ഷകേന്ദ്രവൃക്ഷസ്ഫോതസപ്തച്ഛദനക്ത മാലതില്വകകദലീബിഭീതകാശ്വമാരകപൂതീകചിത്ര കാര്കകാകജങ്ഘാപാമാര്ഗാഗ്നിമന്ഥാന്വസന്തോപസംഗൃഹീതാംശ്ച യവാന് സശൂകനാലാംശ്ചതസ്രശ്ച കോശാതകീഃ സര്വാന് സമൂല ഫലപത്രശാകാന് ഖണ്ഡശഃ കല്പയിത്വാ നാതിശുഷ്കാന് ശിലാതലസ്ഥാന് നിവാതേ പൃഥങ് നിചയീകൃത്യ മുഷ്കക നിചയേ ച സുധാശര്കരാഃ പ്രക്ഷിപ്യ തിലകുന്തലൈരാദീപയേത്| ദഗ്ധ്വാ ച ശാന്തേऽഗ്നൌ പൃഥക് സുധാശര്കരാഭസ്മ കൃത്വേ തരത്സര്വക്ഷാരദ്രോണമധികമുഷ്കകം സലിലപലസഹസ്രേണ ഗവാ ദിമൂത്രപലസഹസ്രേണ ചാലോഡ്യ മഹതാ വസ്ത്രേണ പരിസ്രാ വയേത്| യാവദച്ഛോ രക്തസ്തീക്ഷ്ണഃ പിച്ഛിലശ്ച ജാതസ്തദാ തം ക്ഷാരനിഷ്യന്ദം ഗൃഹീത്വാ ഭസ്മ വിവര്ജയേത്| തതഃ സ്നേഹപാക വിധിനാ പാചയേത്| പച്യമാനേ ച തസ്മിംസ്താഃ സുധാഭസ്മ ശര്കരാഃ ക്ഷീരബകം ശങ്ഗനാഭിം ചായസേ പാത്രേऽഗ്നിവര്ണാന് കൃത്വാ തത്ക്ഷാരാച്ഛകുഡവമാത്രേ നിര്വാപ്യ തേനൈവ ച സുശ്ലക്ഷ്ണം പിഷ്ട്വാ പ്രതീവാപം ദദ്യാത്| തതശ്ച സുതരാം ദര്വ്യാവഘട്ടയന് വിപ ചേദ്യാവച്ച സബാഷ്പൈര്ബുദ്ബുദൈഃ സമുത്തിഷ്ഠേത് സാന്ദ്രതയാ ച ദര്വീ പ്രലേപീ സ്യാത്തദൈനമവതാര്യായോഘടേ യവരാശൌ സുഗുപ്തം സ്ഥാപ യേത്| ഏഷ മധ്യമഃ ക്ഷാരഃ||൫||
तस्य पाकविधिः शरदि शुचिरुपोषितः शुक्लवासाः प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातं मध्यमवयसमनुपतं महान्तं कालमुष्ककं सुरापललसुमनोऽक्षतादिभिश्चतुर्दिशं बलिं कृत्वा प्रदक्षिणं चाभ्यर्च्यैनमधिवासयेत्| दैवतेभ्यो नमस्तेभ्यो निवसन्तीह ये श्रिताः| गन्तुपर्हन्त्यसंक्रुद्धास्त्यक्त्वेमं वाससव्यम्| भेषजार्थं ग्रहीष्यामि सर्वप्राणभृतामिमम्| वृक्षं न लोभान्न क्रोधाद् ब्राह्माणार्थे विशेषतः| अथातरेद्युस्तत्र यद्यद्भुतं वैकृतं वा किञ्चिन्न पश्येत्ततो युगमात्रमारुढे सवितरि ब्राह्मणान्वाचयित्वा तं पादपं पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पातयेत्| एवं च पारिभद्रपलाशशव कर्णराजवृक्षमहावृक्षवृक्षकेन्द्रवृक्षस्फोतसप्तच्छदनक्त मालतिल्वककदलीबिभीतकाश्वमारकपूतीकचित्र कार्ककाकजङ्ग़ापामार्गाग्निमन्थान्वसन्तोपसंगृहीतांश्च यवान् सशूकनालांश्चतस्रश्च कोशातकीः सर्वान् समूल फलपत्रशाकान् ख़ण्डशः कल्पयित्वा नातिशुष्कान् शिलातलस्थान् निवाते पृथङ् निचयीकृत्य मुष्कक निचये च सुधाशर्कराः प्रक्षिप्य तिलकुन्तलैरादीपयेत्| दग्ध्वा च शान्तेऽग्नौ पृथक् सुधाशर्कराभस्म कृत्वे तरत्सर्वक्षारद्रोणमधिकमुष्ककं सलिलपलसहस्रेण गवा दिमूत्रपलसहस्रेण चालोड्य महता वस्त्रेण परिस्रा वयेत्| यावदच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च जातस्तदा तं क्षारनिष्यन्दं गृहीत्वा भस्म विवर्जयेत्| ततः स्नेहपाक विधिना पाचयेत्| पच्यमाने च तस्मिंस्ताः सुधाभस्म शर्कराः क्षीरबकं शङ्गनाभिं चायसे पात्रेऽग्निवर्णान् कृत्वा तत्क्षाराच्छकुडवमात्रे निर्वाप्य तेनैव च सुश्लक्ष्णं पिष्ट्वा प्रतीवापं दद्यात्| ततश्च सुतरां दर्व्यावग़ट्टयन् विप चेद्यावच्च सबाष्पैर्बुद्बुदैः समुत्तिष्ठेत् सान्द्रतया च दर्वी प्रलेपी स्यात्तदैनमवतार्यायोग़टे यवराशौ सुगुप्तं स्थाप येत्| एष मध्यमः क्षारः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRudutIkShNayorvisheShaH (6) · Śloka 6
മൂര്ദൌ ശര്കരാദീന്നിര്വാപ്യാപനയേന്ന തു പിഷ്ട്വാ ക്ഷിപേത്| തീക്ഷ്ണേ തു ദന്തീചിത്രകലാങ്ഗലികാപൂതീകപ്രവാലതാലപത്രീബിഡ സ്വര്ജികാകനകക്ഷോരീഹിങ്ഗുവചാതിവിഷാഃ ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണീകൃതാ ദഗ്ധാശ്ച ശങ്ഖശുക്തീഃ പൂര്വവത് പ്രതിവാപം ദദ്യാത്| താംശ്ച വ്യാധിബലതഃ സപ്തരാത്രാദൂര്ധ്വം പ്രയുഞ്ജീത| ക്ഷീണബലേ തു ബലാധാനാര്ഥം പുനഃ ക്ഷാരജലമാവപേത്||൬||
मूर्दौ शर्करादीन्निर्वाप्यापनयेन्न तु पिष्ट्वा क्षिपेत्| तीक्ष्णे तु दन्तीचित्रकलाङ्गलिकापूतीकप्रवालतालपत्रीबिड स्वर्जिकाकनकक्षोरीहिङ्गुवचातिविषाः श्लक्ष्णचूर्णीकृता दग्धाश्च शङ्ख़शुक्तीः पूर्ववत् प्रतिवापं दद्यात्| तांश्च व्याधिबलतः सप्तरात्रादूर्ध्वं प्रयुञ्जीत| क्षीणबले तु बलाधानार्थं पुनः क्षारजलमावपेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAraguNadoShAH (7) · Śloka 7
തത്ര നാതിതീക്ഷ്ണോ നാതിമൃദുഃ ശ്വേതഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ ശീഘ്രഃ പിച്ഛിലഃ ശിഖരീ സുഖനിര്വാപ്യോऽല്പരുഗനിഭിഷ്യന്ദീ ചേതി ദശ ക്ഷാരസ്യ ഗുണാഃ| ദശൈവ ച ദോഷാഃ| തദ്യഥാ-അത്യു ഷ്ണോऽതിശീതോऽതിതീക്ഷ്ണോऽതിമൃദുരതിതനുരതിഘനോऽതിപി ച്ഛിലോ വിസര്പീ ഹീനൌഷധോ ഹീനപാകശ്ചേതി||൭||
तत्र नातितीक्ष्णो नातिमृदुः श्वेतः श्लक्ष्णः शीग़्रः पिच्छिलः शिख़री सुख़निर्वाप्योऽल्परुगनिभिष्यन्दी चेति दश क्षारस्य गुणाः| दशैव च दोषाः| तद्यथा-अत्यु ष्णोऽतिशीतोऽतितीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिग़नोऽतिपि च्छिलो विसर्पी हीनौषधो हीनपाकश्चेति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAtanasyopakalpanIyam (8) · Śloka 8
തത്ര ക്ഷാരകര്മണ്യുപഹരേത് പിചുവര്തിശലാകാദര്വ്യഞ്ജലികാ ഘൃതമധുശുക്തതുഷോദകമസ്തുക്ഷീരോദകശീതപ്രദേഹശയനാസനാ ദീനി|൮|
तत्र क्षारकर्मण्युपहरेत् पिचुवर्तिशलाकादर्व्यञ्जलिका ग़ृतमधुशुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरोदकशीतप्रदेहशयनासना दीनि|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAlanavidhiH kShArapAlanavidhiH (8) · Śloka 8
അഥ ക്ഷാരാര്ഹസ്യോപവിഷ്ടസ്യ സംവിഷ്ടസ്യ വാപ്തപരിചാരക ഗൃഹീതസ്യ വ്യാധിം ഛിത്വാऽവലിഖ്യ പ്രച്ഛായ വാ പിചുപ്ലോ താന്യതരാവഗുണ്ഠിതയാ ശലാകയാ ക്ഷാരം പാതയേത്| തതോ മാത്രാശതമുപേക്ഷേത| വര്ത്മരോഗേ തു നിര്ഭുജ്യ വര്ത്മനീ പിചുനാ മധൂച്ഛിഷ്ടേന വാ കൃഷ്ണഭാഗം പ്രച്ഛാദ്യ പദ്മപത്രതനുഃ ക്ഷാര ലേപഃ| ഘ്രാണജേശു ത്വര്ശോऽര്ബുദേഷ്വാദിത്യാഭിമുഖസ്യോന്നമയ്യ നാസികാമുപേക്ഷ്യാശ്ച പഞ്ചാശന്മാത്രാഃ| തദ്വച്ഛ്രോത്രജേഷു| ഗുദാ ര്ശസ്സു പാണിനാ യന്ത്രദ്വാരം പിധായ ധാരയേന്മാത്രാശതമേവ| തതഃ പ്രമാര്ജനേന പ്രമൃജ്യ ക്ഷാരം സമ്യഗ്ദഗ്ധമവേക്ഷ്യ നിര്വാപയേത് സര്പിര്മധുഭ്യാം ശുക്തതുഷോദകമുസ്തുക്ഷീരാദിഭിശ്ച| തതഃ പരം ശീതമധുരൈഃ സഘൃതൈഃ പ്രദിഹ്യാത്| അഭിഷ്യന്ദീനി ഭോജ്യാനി ക്ലേദനായ ച| സ്ഥിരമൂലത്വാത്തു യദി ക്ഷാരദഗ്ധം ന വിശീര്യതേ തതോ ധാന്യാമ്ലബീജമധുയഷ്ടികായുക്തൈസ്തിലൈരാലേപയേത്സുവ ര്ണക്ഷീരീയുതൈര്വാ ത്രിവൃദ്വിഡങ്ഗസാരവദ്ഭിര്വാ|൮|
अथ क्षारार्हस्योपविष्टस्य संविष्टस्य वाप्तपरिचारक गृहीतस्य व्याधिं छित्वाऽवलिख़्य प्रच्छाय वा पिचुप्लो तान्यतरावगुण्ठितया शलाकया क्षारं पातयेत्| ततो मात्राशतमुपेक्षेत| वर्त्मरोगे तु निर्भुज्य वर्त्मनी पिचुना मधूच्छिष्टेन वा कृष्णभागं प्रच्छाद्य पद्मपत्रतनुः क्षार लेपः| ग़्राणजेशु त्वर्शोऽर्बुदेष्वादित्याभिमुख़स्योन्नमय्य नासिकामुपेक्ष्याश्च पञ्चाशन्मात्राः| तद्वच्छ्रोत्रजेषु| गुदा र्शस्सु पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय धारयेन्मात्राशतमेव| ततः प्रमार्जनेन प्रमृज्य क्षारं सम्यग्दग्धमवेक्ष्य निर्वापयेत् सर्पिर्मधुभ्यां शुक्ततुषोदकमुस्तुक्षीरादिभिश्च| ततः परं शीतमधुरैः सग़ृतैः प्रदिह्यात्| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि क्लेदनाय च| स्थिरमूलत्वात्तु यदि क्षारदग्धं न विशीर्यते ततो धान्याम्लबीजमधुयष्टिकायुक्तैस्तिलैरालेपयेत्सुव र्णक्षीरीयुतैर्वा त्रिवृद्विडङ्गसारवद्भिर्वा|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNaprakShAlanaropaNadravyANi (8) · Śloka 8
മാലതീവൃഷാങ്കോലനിമ്ബാസ്ഫോതപടോലീകരവീരപത്രക്വാഥേന വ്രണപ്രക്ഷാലനമ്| ഏഷാമേവ ച കല്കക്വാഥേ സിദ്ധം സര്പിസ്തൈലം വാ രോപണമ്| നാഗപുഷ്പമഞ്ജിഷ്ഠാചന്ദനതിലപര്ണികാസു വാ| യഥാവ്യാധിദോഷം ച വ്രണമുപക്രമേത്| തിലാഃ സയഷ്ടിമധുകാ രോപണേ ചാസ്യ പൂജിതാഃ||൮||
मालतीवृषाङ्कोलनिम्बास्फोतपटोलीकरवीरपत्रक्वाथेन व्रणप्रक्षालनम्| एषामेव च कल्कक्वाथे सिद्धं सर्पिस्तैलं वा रोपणम्| नागपुष्पमञ्जिष्ठाचन्दनतिलपर्णिकासु वा| यथाव्याधिदोषं च व्रणमुपक्रमेत्| तिलाः सयष्टिमधुका रोपणे चास्य पूजिताः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyagdagdhalakShaNam (9) · Śloka 9
തത്ര പക്വജാമ്ബവസങ്കാശമവസന്നമീഷദ്യഥാസ്വവികാരോപ ശാന്തൌ ച സമ്യഗ്ദഗ്ധം ഭവതി||൯||
तत्र पक्वजाम्बवसङ्काशमवसन्नमीषद्यथास्वविकारोप शान्तौ च सम्यग्दग्धं भवति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durdagdhalakShaNaM tatropacArashca (10) · Śloka 10
തദ്വിപര്യയേണ തോദകണ്ഡൂജാഡ്യാദിഭിശ്ച ദുര്ദഗ്ധമ്| തത്ര പുനഃ പാതയേത്|൧൦|
तद्विपर्ययेण तोदकण्डूजाड्यादिभिश्च दुर्दग्धम्| तत्र पुनः पातयेत्|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhalakShaNaM tatropacArAshca (10) · Śloka 10
ഊഷാദാഹരാഗശോഫജ്വരപാകവിസര്പശിരോരോഗവാതപിത്തകോ പൈരതിദഗ്ധമ്| അപി ച നേത്രേऽതിയോഗാദ്വര്ത്മനിര്ഭേദേനേന്ദ്രിയഭ്രംശഃ| ഘ്രാണേ നാസാവംശതരുണാസ്ഥിദരണം സങ്കോചോ ഗന്ധാജ്ഞാനം ച തദ്വച്ഛ്രോത്രാദിഷ്വപി ച യഥാസ്വം വ്യാപത്| ഗുദേ വിണ്മൂത്ര രോധോऽതീസാരഃ പുംസ്ത്വോപഘാതോ ഗുദവിദരണാച്ച മൃത്യുര്വാ സര്വദാ വാ ശോഫതോദവേദനാസ്രാവാഃ ശകൃന്മൂത്രവാതവിധാര ണശക്തിര്വാ| തമതിപ്രവൃത്തമാശു പൂര്വോക്തൈരേവ നിര്വാപണൈഃ പുനഃ പുനര്നിര്വാപയേത്| അതശ്ച ദാഹ്യമതിപ്രമാണം ന സകൃദേവ ദഹേദിതി||൧൦||
ऊषादाहरागशोफज्वरपाकविसर्पशिरोरोगवातपित्तको पैरतिदग्धम्| अपि च नेत्रेऽतियोगाद्वर्त्मनिर्भेदेनेन्द्रियभ्रंशः| ग़्राणे नासावंशतरुणास्थिदरणं सङ्कोचो गन्धाज्ञानं च तद्वच्छ्रोत्रादिष्वपि च यथास्वं व्यापत्| गुदे विण्मूत्र रोधोऽतीसारः पुंस्त्वोपग़ातो गुदविदरणाच्च मृत्युर्वा सर्वदा वा शोफतोदवेदनास्रावाः शकृन्मूत्रवातविधार णशक्तिर्वा| तमतिप्रवृत्तमाशु पूर्वोक्तैरेव निर्वापणैः पुनः पुनर्निर्वापयेत्| अतश्च दाह्यमतिप्रमाणं न सकृदेव दहेदिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAranirvApaNaM sahetukam (11) · Śloka 11
ഭവതി ചാത്ര അമ്ലോ ഹി ശീതഃ സ്പര്ശേന ക്ഷാരസ്തേനോപസംഹിതഃ| യാത്യാശു സ്വാദുതാം തസ്മാദമ്ലൈനിര്വാപയേത്തരാമ്||൧൧||
भवति चात्र अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः| यात्याशु स्वादुतां तस्मादम्लैनिर्वापयेत्तराम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArAtiyogalakShaNaM visheShopacArAH (12-39) · Śloka 39
ജ്വരാതിസാരതൃണ്മോഹമൂര്ഛാഹൃദ്വേദനാര്തിഭിഃ| കക്ഷം ദഹത്യഗ്നിരിവ ശരീരം ക്ഷാരവിഭ്രമഃ| പായയേതാതിയോഗേऽതസ്തം ശീഘ്രം സഘൃതം ദധി| സഗുഡം വാ ദധിസരം തൈലം വാ സസിതോപലമ്| ധാത്രീഫലകപിത്ഥാമ്ലദാഡിമസ്വരസേ ഘൃതമ്| ദ്വിഗുണേ സാധിതം പാനസേകൈഃ ക്ഷാരാതിരുഗ്ധരമ്| ദാഡിമാമലകാമ്രാതകപിത്ഥകരമര്ദകാന്| ആമ്രാച്ച മാതുലുങ്ഗാച്ച രസം മൃദ്വിഗ്നിനാ പചേത്| തതോऽതിവൃത്തക്ഷാരായ ദദ്യാന്മാത്രാം യഥാബലമ്| ക്ഷാരോ നിവര്തതേ തേന പ്രസാദം ത്വക് ച ഗച്ഛതി| ശോണിതാതിപ്രവൃത്തൌ തു ബാഹ്യാന്തഃ ശിശിരോ വിധിഃ||൧൨|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ക്ഷാര വിധിര്നാമൈകോനചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ||൩൯||
ज्वरातिसारतृण्मोहमूर्छाहृद्वेदनार्तिभिः| कक्षं दहत्यग्निरिव शरीरं क्षारविभ्रमः| पाययेतातियोगेऽतस्तं शीग़्रं सग़ृतं दधि| सगुडं वा दधिसरं तैलं वा ससितोपलम्| धात्रीफलकपित्थाम्लदाडिमस्वरसे ग़ृतम्| द्विगुणे साधितं पानसेकैः क्षारातिरुग्धरम्| दाडिमामलकाम्रातकपित्थकरमर्दकान्| आम्राच्च मातुलुङ्गाच्च रसं मृद्विग्निना पचेत्| ततोऽतिवृत्तक्षाराय दद्यान्मात्रां यथाबलम्| क्षारो निवर्तते तेन प्रसादं त्वक् च गच्छति| शोणितातिप्रवृत्तौ तु बाह्यान्तः शिशिरो विधिः||१२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने क्षार विधिर्नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः||३९||
🔊 Audio coming soon